خالع حسین بن محمد

معرف

نحوى، لغوى و شاعر قرن چهارم و پنجم هجرى
متن
خالع، حسین‌بن محمد، نحوى، لغوى و شاعر قرن چهارم و پنجم هجرى. کنیه‌اش ابوعبداللّه و مشهور به خالع است (خطیب بغدادى، ج 8، ص 678؛ سمعانى، ج 2، ص 312). در بین مآخذ فقط بغدادى در هدیة‌العارفین (ج 1، ستون 306) او را خالعى معرفى کرده است.وى در آغاز جمادى‌الاولى 330 در رافقه از شهرهاى کرانه فرات به دنیا آمد و بعدها به بغداد رفت و در بخش شرقى آن ساکن شد (خطیب بغدادى، ج 8، ص 679؛ سمعانى، همانجا). برخى منابع او را از نسل معاویة‌بن ابوسفیان معرفى کرده‌اند (رجوع کنید به یاقوت حموى، ج 3، ص 1146؛ سیوطى، ج 1، ص 538).او از ابوسعید سیرافى* و ابوعلى فارسى* نحو آموخت. خالع از غلام ثعلب* ابوالقاسم سلیمان‌بن احمد طبرانى و دیگران روایت کرده است و خطیب بغدادى و ابوالفتح مصرى از او روایت کرده‌اند (رجوع کنید به خطیب بغدادى؛ سیوطى، همانجاها؛ نیز رجوع کنید به امین، ج 6، ص 145). در مآخذ اهل سنّت درباره مذهب خالع سخنى به میان نیامده است اما او را به دروغ‌گویى توصیف کرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ذهبى، ج 2، ص 547؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 310) حال آنکه سیدمحسن امین، از مؤلفان شیعه (همانجا)، کذاب بودن او را نپذیرفته است. نجاشى (ص70) که معاصر خالع بوده است، او را بسیار مختصر و با عنوان ادیب و شاعر معرفى مى‌کند. از این امر چنین استنباط مى‌شود که نجاشى او را شیعه مى‌دانسته است. شیخ طوسى، معاصر دیگر خالع، از او و آثارش نامى نبرده است که شاید به دلیل اثبات نشدن تشیع خالد باشد (رجوع کنید به شوشترى، ج 3، ص 520).کتابهاى رجالى شیعه که در سده چهاردهم تألیف شده است، همان سخنان نجاشى را درباره خالع آورده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به مامقانى، ج 22، ص 423ـ424؛ خویى، ج 6، ص 74). سیدمحسن امین (همانجا) او را به صراحت شیعه مى‌داند و معتقد است اینکه خالع از نسل معاویه است با شیعه بودنش مغایرتى ندارد.اغلب منابع درگذشت وى را 422 ذکر کرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 8، ص 680؛ سمعانى، ج 2، ص 313؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 311)، اما ابن‌جوزى (ج 15، ص 210) 421 را سال درگذشت وى مى‌داند.در هیچ‌یک از مآخذ دیوان شعرى به خالع نسبت داده نشده است. یاقوت حموى در معجم‌الادباء (ج 3، ص 1147) فقط شانزده بیت از او را نقل کرده است که موضوع آن گفتگوى با معشوق، وصف شب و نکات اخلاقى است. این ابیات در منابع بعدى هم تکرار شده است (براى نمونه رجوع کنید به امین، همانجا؛ شوشترى، ج 3، ص 21).خطیب بغدادى که از معاصران خالع است، نامى از تألیفات وى نمى‌برد، اما نجاشى (همانجا) تألیف سه کتابِ صنعة‌الشعر، المداراة و امثال‌العامة را به او نسبت مى‌دهد. یاقوت حموى (همانجا) و سیوطى (همانجا) صنعة‌الشعر را به صورت صناعة‌الشعر، و امثال‌العامة را به شکل الامثال ذکر مى‌کنند و تألیفات دیگرى نظیر شرح شعر ابى‌تمام، الادویة و الجبال و الرسال، و تخیلات‌العرب را نیز به او نسبت مى‌دهند که مؤلفان متأخر هم با تفاوتهایى آنها را ذکر کرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به امین، همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، ج 2، ص 346، 473، ج 4، ص 15، ج 13، ص 335، ج 15، ص 91). کتاب المداراة نیز در منابع متأخر به صورت الدارات (رجوع کنید به امین، همانجا) و الزّیارات (قهپائى، ج 2، ص 195) آمده است.موضوع کتاب صنعة‌الشعر (صناعة‌الشعر) عروض و قافیه است (آقابزرگ طهرانى، ج 15، ص 91).از میان کتابهاى او تخیلات العرب در قرن هفتم موجود بوده است و ابن ابى‌الحدید (ج 19، ص 388) از آن با نام آراءالعرب و ادیانها، مطالبى را نقل مى‌کند (نیز رجوع کنید به امین، همانجا).مؤلفان فهرستهاى کتابهاى چاپى، نامى از خالع و آثار او نبرده‌اند و به نظر مى‌رسد که هیچیک از آثار او تاکنون به چاپ نرسیده است.منابع: آقابزرگ طهرانى؛ ابن‌ابى‌الحدید، شرح نهج‌البلاغة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره 1385ـ1387/ 1965ـ1967، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌جوزى، المنتظم فى تاریخ الملوک و الامم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت 1412/1992؛ ابن‌حجر عسقلانى، لسان‌المیزان، حیدرآباد، دکن 1329ـ1331، چاپ افست بیروت 1390/1971؛ امین؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 1، در حاجى‌خلیفه، ج 5؛ خطیب بغدادى؛ خویى؛ محمدبن احمد ذهبى، میزان‌الاعتدال فى نقد الرجال، چاپ على‌محمد بجاوى، قاهره 1963ـ1964، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ سمعانى؛ عبدالرحمان‌بن ابى‌بکر سیوطى، بغیة الوعاة فى طبقات اللغویین و النحاة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره 1384؛ شوشترى؛ عنایة‌اللّه قهپائى، مجمع‌الرجال، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانى، اصفهان 1384ـ1387، چاپ افست قم ]بى‌تا.[؛ عبداللّه مامقانى، تنقیح المقال فى علم الرجال، چاپ محیى‌الدین مامقانى، قم 1423ـ؛ احمدبن على نجاشى، فهرست اسماء مصنّفى الشیعة المشتهر ب رجال‌النجاشى، چاپ موسى شبیرى زنجانى، قم 1407؛ یاقوت حموى، معجم‌الادباء، چاپ احسان عباس، بیروت 1993.
نظر شما
مولفان
محمود مهدوی دامغانی ,
گروه
رده موضوعی
جلد14
تاریخ93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده