خالع حسین بن محمد
معرف
نحوى، لغوى و شاعر قرن چهارم و پنجم هجرى
متن
خالع، حسین‌بن محمد، نحوى، لغوى و شاعر قرن چهارم و پنجم هجرى. کنیه‌اش ابوعبداللّه و مشهور به خالع است (خطیب بغدادى، ج 8، ص 678؛ سمعانى، ج 2، ص 312). در بین مآخذ فقط بغدادى در هدیة‌العارفین (ج 1، ستون 306) او را خالعى معرفى کرده است.وى در آغاز جمادى‌الاولى 330 در رافقه از شهرهاى کرانه فرات به دنیا آمد و بعدها به بغداد رفت و در بخش شرقى آن ساکن شد (خطیب بغدادى، ج 8، ص 679؛ سمعانى، همانجا). برخى منابع او را از نسل معاویة‌بن ابوسفیان معرفى کرده‌اند (رجوع کنید به یاقوت حموى، ج 3، ص 1146؛ سیوطى، ج 1، ص 538).او از ابوسعید سیرافى* و ابوعلى فارسى* نحو آموخت. خالع از غلام ثعلب* ابوالقاسم سلیمان‌بن احمد طبرانى و دیگران روایت کرده است و خطیب بغدادى و ابوالفتح مصرى از او روایت کرده‌اند (رجوع کنید به خطیب بغدادى؛ سیوطى، همانجاها؛ نیز رجوع کنید به امین، ج 6، ص 145). در مآخذ اهل سنّت درباره مذهب خالع سخنى به میان نیامده است اما او را به دروغ‌گویى توصیف کرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ذهبى، ج 2، ص 547؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 310) حال آنکه سیدمحسن امین، از مؤلفان شیعه (همانجا)، کذاب بودن او را نپذیرفته است. نجاشى (ص70) که معاصر خالع بوده است، او را بسیار مختصر و با عنوان ادیب و شاعر معرفى مى‌کند. از این امر چنین استنباط مى‌شود که نجاشى او را شیعه مى‌دانسته است. شیخ طوسى، معاصر دیگر خالع، از او و آثارش نامى نبرده است که شاید به دلیل اثبات نشدن تشیع خالد باشد (رجوع کنید به شوشترى، ج 3، ص 520).کتابهاى رجالى شیعه که در سده چهاردهم تألیف شده است، همان سخنان نجاشى را درباره خالع آورده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به مامقانى، ج 22، ص 423ـ424؛ خویى، ج 6، ص 74). سیدمحسن امین (همانجا) او را به صراحت شیعه مى‌داند و معتقد است اینکه خالع از نسل معاویه است با شیعه بودنش مغایرتى ندارد.اغلب منابع درگذشت وى را 422 ذکر کرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 8، ص 680؛ سمعانى، ج 2، ص 313؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 311)، اما ابن‌جوزى (ج 15، ص 210) 421 را سال درگذشت وى مى‌داند.در هیچ‌یک از مآخذ دیوان شعرى به خالع نسبت داده نشده است. یاقوت حموى در معجم‌الادباء (ج 3، ص 1147) فقط شانزده بیت از او را نقل کرده است که موضوع آن گفتگوى با معشوق، وصف شب و نکات اخلاقى است. این ابیات در منابع بعدى هم تکرار شده است (براى نمونه رجوع کنید به امین، همانجا؛ شوشترى، ج 3، ص 21).خطیب بغدادى که از معاصران خالع است، نامى از تألیفات وى نمى‌برد، اما نجاشى (همانجا) تألیف سه کتابِ صنعة‌الشعر، المداراة و امثال‌العامة را به او نسبت مى‌دهد. یاقوت حموى (همانجا) و سیوطى (همانجا) صنعة‌الشعر را به صورت صناعة‌الشعر، و امثال‌العامة را به شکل الامثال ذکر مى‌کنند و تألیفات دیگرى نظیر شرح شعر ابى‌تمام، الادویة و الجبال و الرسال، و تخیلات‌العرب را نیز به او نسبت مى‌دهند که مؤلفان متأخر هم با تفاوتهایى آنها را ذکر کرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به امین، همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، ج 2، ص 346، 473، ج 4، ص 15، ج 13، ص 335، ج 15، ص 91). کتاب المداراة نیز در منابع متأخر به صورت الدارات (رجوع کنید به امین، همانجا) و الزّیارات (قهپائى، ج 2، ص 195) آمده است.موضوع کتاب صنعة‌الشعر (صناعة‌الشعر) عروض و قافیه است (آقابزرگ طهرانى، ج 15، ص 91).از میان کتابهاى او تخیلات العرب در قرن هفتم موجود بوده است و ابن ابى‌الحدید (ج 19، ص 388) از آن با نام آراءالعرب و ادیانها، مطالبى را نقل مى‌کند (نیز رجوع کنید به امین، همانجا).مؤلفان فهرستهاى کتابهاى چاپى، نامى از خالع و آثار او نبرده‌اند و به نظر مى‌رسد که هیچیک از آثار او تاکنون به چاپ نرسیده است.منابع: آقابزرگ طهرانى؛ ابن‌ابى‌الحدید، شرح نهج‌البلاغة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره 1385ـ1387/ 1965ـ1967، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌جوزى، المنتظم فى تاریخ الملوک و الامم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت 1412/1992؛ ابن‌حجر عسقلانى، لسان‌المیزان، حیدرآباد، دکن 1329ـ1331، چاپ افست بیروت 1390/1971؛ امین؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 1، در حاجى‌خلیفه، ج 5؛ خطیب بغدادى؛ خویى؛ محمدبن احمد ذهبى، میزان‌الاعتدال فى نقد الرجال، چاپ على‌محمد بجاوى، قاهره 1963ـ1964، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ سمعانى؛ عبدالرحمان‌بن ابى‌بکر سیوطى، بغیة الوعاة فى طبقات اللغویین و النحاة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره 1384؛ شوشترى؛ عنایة‌اللّه قهپائى، مجمع‌الرجال، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانى، اصفهان 1384ـ1387، چاپ افست قم ]بى‌تا.[؛ عبداللّه مامقانى، تنقیح المقال فى علم الرجال، چاپ محیى‌الدین مامقانى، قم 1423ـ؛ احمدبن على نجاشى، فهرست اسماء مصنّفى الشیعة المشتهر ب رجال‌النجاشى، چاپ موسى شبیرى زنجانى، قم 1407؛ یاقوت حموى، معجم‌الادباء، چاپ احسان عباس، بیروت 1993.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمود مهدوی دامغانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده