خالدیان
معرف
لقب دو برادر ادیب و شاعر اهل موصِل در سده چهارم
متن
خالدیّان، لقب دو برادر ادیب و شاعر اهل موصِل در سده چهارم. آن دو ابوبکر محمد و ابوعثمان سعید ]سعد[، فرزندان هاشم‌بن وَعْلة‌بن عُرام از قبیله بزرگ عبد قَیْس بودند. آنان در روستاى خالدیّه، نزدیک موصل، به دنیا آمدند از این‌رو در نسبت به زادگاهشان یا یکى از اجدادشان به نام خالد آن دو را خالدى نامیده‌اند (ابن‌ندیم، ص 195؛ ابن‌اثیر، 1414، ج 1، ص 414). البته آنان را عبدى (در نسبت به عبد قیس) و بصرى نیز لقب داده‌اند. احتمال داده شده که شاید مدتى را در بصره گذرانده باشند زیرا آن دو را ادیب و شاعر بصره نیز خوانده‌اند (رجوع کنید به یاقوت حموى، 1993، ج 3، ص 1377؛ امین، ج 7، ص 256؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه).به سال تولد آنان در هیچ یک از منابع اشاره‌اى نشده است. آنان نزد ابن‌خیّاط نحوى (متوفى 320)، ابن‌دُرَیْد* (متوفى 321)، جحظه برمکى* (متوفى 324) و ابوبکر صولى* (متوفى 335) دانش اندوختند (فروخ، ج 2، ص 539؛ د. ا. د. ترک، ذیل مادّه؛ قس خالدیان، 1956، مقدمه سامى دهّان، ص 25 که احتمال داده خالدیان محضر جحظه برمکى را درک نکرده و از کتاب او مطالبى نقل کرده باشند). خالدیان در برخى آثار خود از این استادان مطالبى روایت کرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به کتاب التحف و الهدایا، ص 16، 24: جحظه برمکى؛ کتاب الاشباه و النظائر، ج 2، ص 155، 187: ابن‌درید؛ همان، ج 2، ص 71، 157: صولى؛ همان، ج 2، ص 144: ابن‌خیّاط). برادر بزرگ‌تر، محمد، در 320 در محضر وزیر ابوالفتح فضل‌بن جعفربن فرات شاهد مناظره میان مَتّى‌بن یونس* فیلسوف و ابوسعید سیرافى* نحوى بود (رجوع کنید به یاقوت حموى، 1993، ج 2، ص 894؛ فروخ، همانجا).خالدیان پس از آنکه سیف‌الدوله حَمْدانى* در 333 حاکم حلب شد، به دربار او پیوستند و از شاعران بسیار نزدیک او بودند. آنان کتابدار دربار سیف‌الدوله شدند و بسیارى از تألیفات آنان (رجوع کنید به ادامه مقاله) در این زمان و با استفاده از این کتابخانه غنى صورت پذیرفت (رجوع کنید به ابن‌اثیر، 1399ـ1402، ج 8، ص 445؛ صفدى، ج 5، ص 149؛ ابن‌شاکر کتبى، ج 4، ص 52). دربار سیف‌الدوله محل آمد و شد شاعران بزرگى بود، خالدیان در آنجا با متنبّى* معاشرت داشته و گزارشهایى از زندگى متنبّى نقل کرده‌اند (رجوع کنید به بدیعى، ص 142، 170). آن‌دو سیف‌الدوله را مدح مى‌کردند (رجوع کنید به حریرى، ص 102؛ خالدیان، 1388، ص 14ـ 15، 155ـ156). در 349، در زمان وزارت ابومحمد مُهَلَّبى، ابواسحاق صابى* متولى دیوان رسائل شد (رجوع کنید به ابن‌اثیر، 1399ـ 1402، ج 8، ص 533) و از آنجا که دوستدار خالدیان بود (رجوع کنید به ثعالبى، 1403، ج 2، ص 214ـ215؛ متز، ج 1، ص 471، پانویس 2) آن دو را به وزیر معرفى کرد، اما خالدیان به دلیل کدورتى که میان آنان و سیف‌الدوله پدید آمده بود (رجوع کنید به ابوالعلاء مَعرّى، ص 424) حلب را ترک کردند و راهى بغداد شدند (رجوع کنید به فروخ، همانجا). پس از درگذشت مهلّبى در 352 اشاره‌اى به خالدیان در منابع مشاهده نمى‌شود. شاید آنان به تکمیل تألیفات خود مشغول شده بودند (همانجا).از مسائل پرفراز و نشیب در زندگى خالدیان اختلاف آنان با سرىّ الرفّاء* بود. این اختلاف از موصل آغاز شد و تا حلب و دربار سیف‌الدوله ادامه یافت (فروخ، ج 2، ص 509). سرىّ الرفّاء در سروده‌هاى خود (براى نمونه رجوع کنید به ج 2، ص 171ـ173، 572ـ574، 682ـ684) خالدیان را هجو مى‌کرد، خالدیان نیز وى را هجو مى‌گفتند (ذهبى، ج 16، ص 386). سرىّ الرفّاء که در موصل دیوان کُشاجِم* را استنساخ مى‌کرد، به دلیل دشمنى با خالدیان سروده‌هاى آنان را وارد دیوان کشاجم نمود تا هم برحجم صفحات دیوان بیفزاید و هم اِعلام دارد که خالدیان سروده‌هاى کشاجم را به نام خود ثبت کرده‌اند (براى تفصیل رجوع کنید به ابن‌خلّکان، ج 2، ص 360؛ ابن‌کثیر، ج 11، ص 274). این اختلاف به دشمنى منجر شد و تا مرگ سرىّ الرفّاء ادامه یافت (براى تفصیل رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 10، ص 269ـ 270؛ ابن‌عدیم، ج 9، ص 4210). سال درگذشت ابوبکر محمد خالدى 370 یا 371 (رجوع کنید به فروخ، ج 2، ص 539؛ کحّاله، ج 12، ص 88) و 380 (رجوع کنید به صفدى، ج 5، ص 149؛ بروکلمان، ج 1، ص 81؛ د. اسلام، همانجا) و سال درگذشت ابوعثمان سعید خالدى 350 (رجوع کنید به بروکلمان؛ د. اسلام، همانجاها)، 371 (رجوع کنید به یاقوت حموى، 1993، ج 3، ص 1378؛ کحّاله، ج 4، ص 233) و 400 (رجوع کنید به ابن‌شاکر کتبى، ج 2، ص 57؛ فروخ، همانجا) ذکر شده است.هر دو برادر به شعر، ادب، کثرت حافظه، بدیهه‌گویى و گردآورى اخبار شاعران شهره بودند (رجوع کنید به ابن‌ندیم، ص 195؛ یاقوت حموى، 1993، ج 3، ص 1377). به گفته ابن‌اثیر (1414، ج 1، ص 414) شعر آنان مشهور بوده است. به گفته ابن‌ندیم (همانجا) خالدیان با آنکه خود شاعر بودند گاه سروده‌هاى دیگران را به نام خود ثبت مى‌کردند (قس ثعالبى، 1403، ج 2، ص 215؛ یاقوت حموى، 1993، ج 3، ص 1343 که این را ادعاى سرىّ الرفّاء دانسته‌اند). البته ثعالبى (1403، ج 2، ص 215ـ218، 233ـ235) برخى سروده‌هاى همانند خالدیان و سرىّ الرفّاء را آورده و در توضیح گفته است که این همانندى یا از باب توارد است یا سرقت. بیشتر سروده‌هاى خالدیان مدح، هجو، خمریه و تغزل است. آنان در سروده‌هاى خود به معانى و مضامین شاعران پیشین ابونواس*، ابوتمّام*، بحترى* و ابن‌معتز* نظر داشتند و آن مضامین را با الفاظى زیبا و ترکیبهایى ساده بیان مى‌کردند (فروخ، ج 2، ص 540). نکته جالب توجه در سروده‌ها و تألیفات خالدیان آن است که غالب سروده‌ها و تألیفات آنان با مشارکت یکدیگر بوده است (رجوع کنید به ثعالبى، 1403، ج 2، ص 214؛ ابوالعلاء معرّى، همانجا) تا بدانجا که گاه یک قصیده را با هم سروده‌اند (ذهبى، همانجا). البته نمونه‌هایى از سروده‌هاى مستقل آنان هم در آثارشان (براى نمونه رجوع کنید به کتاب التحف و الهدایا، ص 33ـ34؛ کتاب‌الاشباه و النظائر، ج 1، ص 185، 196) و هم در آثار دیگران (رجوع کنید به ثعالبى، 1403، ج 2، ص 222ـ232، 235ـ244؛ صفدى، ج5، ص149، ج 15، ص 264ـ268) موجود است. نسخه‌اى از قصاید ابوعثمان سعید نیز موجود است (رجوع کنید به بروکلمان، ج 3، ص 71). در برخى منابع نیز سروده‌اى به نام خالدى ذکر شده و معلوم نیست که از آنِ کدام‌یک از دو برادر است (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌فضل‌اللّه عمرى، سفر1، ص 322ـ323، 328؛ امین، ج 6، ص 301). اشعار خالدیان درباره واقعه عاشورا و نفرین بر دشمنان اهل‌بیت علیهم‌السلام بیانگر تشیع آنان مى‌تواند بود (براى تفصیل رجوع کنید به امین، ج 7، ص 256ـ257؛ سماوى، ج 2، ص 299؛ آقابزرگ طهرانى، ج 9، ص 283ـ284؛ فروخ، ج 2، ص 541). ابن‌شهر آشوب (ص 140) نیز نام خالدیان را جزء شاعران اهل بیت علیهم‌السلام آورده است. سروده‌هاى خالدیان به عنوان شاهد مثال در مسائل صرفى (براى نمونه رجوع کنید به حریرى، ص 102ـ103)، علم معانى (براى نمونه رجوع کنید به عباسى، ج 1، ص 60)، علم بیان (براى نمونه رجوع کنید به رشیدالدین وطواط، ص 44)، آرایه‌هاى ادبى (براى نمونه رجوع کنید به مدنى، ج 3، ص 222ـ 223) و وصف دیرها (براى نمونه رجوع کنید به ابن فضل‌اللّه عمرى، سفر1، ص 322ـ325) مطرح شده است. گردآورى دیوان را برادر کوچک، ابوعثمان سعید، عهده‌دار بوده است (رجوع کنید به ابن‌ندیم، همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، ج 7، ص 88). رَشأ، غلام خالدیان که در دانایى و خدمتگزارى با عنوان «غلام الخالدى» به او مثل زده شده است، نیز سروده‌هاى آنان را در هزار ورقه گردآورده بود (ابن‌ندیم، همانجا؛ ثعالبى، 1985، ص 229؛ زمخشرى، ج 3، ص 552). دیوان آنان تا سده هشتم موجود بوده است، زیرا ابن‌ندیم (همانجا)، ثعالبى (1403، ج 2، ص 215ـ244)، ابوالعلاء مَعرّى (متوفى 449؛ همانجا) و ابن‌فضل‌اللّه عمرى (متوفى 749؛ همانجا) اشعار خالدیان را نقل کرده‌اند. پس از آن تاریخ نقلى از سروده‌هاى خالدیان صورت نگرفت، تا اینکه سامى دهّان در 1348ش/1969 اشعار موجود در کتابها را گردآورد و با عنوان دیوان‌الخالدیَّیْن در دمشق به چاپ رساند. نمونه خط خالدیان درباره بشّاربن برد* و متنبّى نیز تا سده هفتم موجود بوده است (رجوع کنید به ابن‌عدیم، ج 2، ص 709، ج 4، ص 1780). افزون بر دیوان شعر، دیگر آثار خالدیان عبارت‌اند از: گردآورى دیوان اشعار خَبّاز بَلَدى، شاعر شیعى سده چهارم در سیصد ورقه (رجوع کنید به ابن‌ندیم، همانجا؛ سزگین، ج 2، جزء4، ص 232)، اخبارالموصل یا تاریخ‌الموصل که یاقوت حموى در معجم‌البلدان (ج 3، ص 363) از این اثر خالدیان نام برده است (نیز رجوع کنید به ابن‌ندیم، همانجا). ابن‌ندیم (همانجا) آثار دیگرى از خالدیان نام‌برده که به دست ما نرسیده است: حماسة شعر المحدثین (قس د. اسلام، همانجا که این کتاب را به اشتباه همان الاشباه و النظائر دانسته است)؛ کتابٌ فى اخبار ابى‌تمّام و محاسن شعره؛ کتاب فى اخبار شعر (؟) ابن‌الرومى؛ کتاب اختیار شعر البحترى؛ کتاب اختیار شعر مسلم‌بن‌الولید. سزگین (ج 2، جزء4، ص 235) و فروخ (ج 2، ص 540) کتاب اختیار شعر ابن‌المعتز و التنبیه على معانیه را نیز از جمله آثار آنان ذکر کرده‌اند. دیگر اثر خالدیان کتاب الدیارات در وصف دیرها و میخانه‌هاست (رجوع کنید به صفدى، ج 15، ص 264؛ بروکلمان، ج 3، ص 71) که به گفته امین (ج 6، ص 303) در نوع خود نخستین تألیف است. سه کتاب چاپ شده خالدیان نیز عبارت‌اند از: 1) الاشباه و النظائر که بروکلمان (ج 1، ص 81، ج 3، ص 71) آن را حماسة‌الخالدیَّین نامیده است و برخى آن را با حماسه اثر ابوتمّام و حماسه بحترى سنجیده‌اند (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، همانجا؛ شکعه، ص 512ـ513، 516). این کتاب به احتمال ضعیف براى سیف‌الدوله و به احتمال قوى براى مُهلَّبىِ وزیر تألیف شده بود (رجوع کنید به خالدیّان، 1965، ج 1، مقدمه محمدیوسف، ص ت ـ ح). در این کتاب، برخى موضوعات و مضامین شعر عربى از دوره جاهلى تا دوره عباسى مطرح شده و شیوه‌هاى گوناگون بیانِ شاعران از یک موضوع در آن گردآمده است (شکعه، ص 516؛ دایه، ص 78؛ براى نمونه رجوع کنید به کتاب‌الاشباه و النظائر، ج 1، ص 89ـ 91) که بر این اساس صَفَدى (ج 15، ص 264) آن را کتابى نکو وصف کرده است. دیگر ویژگیهاى کتاب عبارت‌اند از: داورى میان سروده‌هاى شاعران (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 105، 132)؛ ذکر این نکته که برخى مضامین را چه کسى براى نخستین‌بار در شعر عربى به کاربرده است (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 78، 165)؛ ذکر برخى مسائل تاریخى (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 115، 128ـ129)؛ و شرح حال برخى شاعران (براى نمونه رجوع کنید به ج 2، ص 24ـ :26 سُحَیْم عبدبنى حَسْحاس؛ همان، ج 2، ص 103ـ109: ابوحیّه نُمَیْرى؛ همان، ج 2، ص 134: قتّال کِلابى). اما از معایب کتاب آن است که براى موضوعات، عنوانى قرارداده نشده و شواهد یک موضوع در یک جا گرد نیامده و به طور پراکنده ذکر شده‌اند (شکعه؛ دایه، همانجاها). 2) کتاب‌التحف و الهدایا درباره هدایا (پذیرش یا رد هدایا) و اشعارى که در این زمینه سروده شده است. هدایایى که براى پادشاهان ارسال شده و هدیه‌هایى که انسانهاى نادان ارسال مى‌کردند از موضوعات این کتاب است (براى تفصیل ویژگیهاى کتاب رجوع کنید به کتاب التحف و الهدایا، مقدمه سامى دهّان، ص 9ـ35). 3) المختار من شعر بشّار که با شرح ابوطاهر اسماعیل‌بن احمد تُجیبى برقى (متوفى ح 445) در 1425 در قاهره به چاپ رسیده است. در این کتاب سروده‌هاى بشّار با سروده‌هاى دیگر شاعران سنجیده شده (براى نمونه رجوع کنید به بشاربن برد، ص 137) و مأخذ برخى سروده‌هاى بشّار مشخص گشته است (براى نمونه رجوع کنید به همان، ص 152). از معایب عمده این چاپ آن است که حدودِ کار خالدیّان و شارح کتاب مشخص و معلوم نیست؛ البته در برخى صفحات، شارح نام خود را ذکر کرده است (براى نمونه رجوع کنید به همان، ص 24، 156، 186).منابع: آقابزرگ طهرانى؛ ابن‌اثیر، الکامل فى‌التاریخ، بیروت 1385ـ 1386/ 1965ـ1966، چاپ افست 1399ـ1402/ 1979ـ1982؛ همو، اللباب فى تهذیب الانساب، بیروت 1414/1994؛ ابن‌خلّکان؛ ابن‌شاکر کتبى، فوات الوفیات، چاپ احسان عباس، بیروت 1973ـ1974؛ ابن شهرآشوب، کتاب معالم‌العلماء، چاپ عباس اقبال آشتیانى، تهران 1353؛ ابن‌عدیم، بغیة‌الطلب فى تاریخ حلب، چاپ سهیل زکار، بیروت ?]1408/ 1988[؛ ابن‌فضل‌اللّه عمرى، مسالک الابصار فى ممالک الامصار، سفر1، چاپ عبداللّه‌بن یحیى سریحى، ابوظبى 1424/2003؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، بیروت 1411/1990؛ ابن‌ندیم (تهران)؛ ابوالعلاء مَعرّى، رسالة الغفران، چاپ عایشه عبدالرحمان بنت‌الشاطى، قاهره ]1997[؛ امین؛ یوسف بدیعى، الصبح‌المُنبى عن حیثیة المتنبـّى، چاپ مصطفى سقّا، محمد شتا و عبده زیاده عبده، قاهره ]1977[؛ کارل بروکلمان، تاریخ الادب‌العربى، ج 1 و 3، نقله‌الى‌العربیة عبدالحلیم نجار، قاهره 1974؛ بشاربن برد، المختارمن شعر بشار، اختیارالخالدیین و شرحه لاسماعیل‌بن احمد تجیبى برقى، چاپ محمد بدرالدین علوى، قاهره 1425/2005؛ عبدالملک‌بن محمد ثعالبى، ثمارالقلوب فى المضاف و المنسوب، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ]1985[؛ همو، یتیمة‌الدهر، چاپ مفید محمد قمیحه، بیروت 1403/1983؛ قاسم‌بن على حریرى، درّة‌الغوّاص فى اوهام‌الخواص، چاپ هاینریش توربکه، لایپزیگ 1871، چاپ افست بغداد ]بى‌تا.[؛ خالدیّان، دیوان الخالدیین، چاپ سامى دهان، دمشق 1388/1969؛ همو، کتاب الاشباه و النظائر : من اشعار المتقدّمین و الجاهلیة و المخضرمین، چاپ محمدیوسف، قاهره 1965؛ همو، کتاب‌التحف و الهدایا، چاپ سامى دهان، قاهره 1956؛ خطیب بغدادى؛ محمد رضوان دایه، المکتبة العربیة و منهج البحث، دمشق 1420/1999؛ ذهبى؛ رشیدالدین وطواط، حدائق‌السحر فى دقایق‌الشعر، چاپ عباس اقبال آشتیانى، تهران 1362ش؛ محمودبن عمر زمخشرى، ربیع‌الابرار و نصوص‌الاخبار، چاپ سلیم نعیمى، بغداد ]بى‌تا.[، چاپ افست قم 1410؛ سرىّبن احمد سرىّ الرفّاء، دیوان، ج 2، چاپ حبیب حسین حسینى،] بغداد[ 1981؛ فؤاد سزگین، تاریخ التراث‌العربى، ج 2، جزء4، نقله الى‌العربیة عرفه مصطفى، ]ریاض [1403/1983، چاپ افست قم 1412؛ محمد سماوى، الطلیعة من شعراءالشیعة، چاپ کامل سلمان جبورى، بیروت 1422/2001؛ مصطفى شکعه، مناهج‌التألیف عندالعلماءالعرب: قسم‌الادب، بیروت 1982؛ صفدى؛ عبدالرحیم‌بن احمد عباسى، معاهدالتنصیص على شواهد التلخیص، چاپ محمد محیى‌الدین عبدالحمید، ]قاهره [1367/1947، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ عمر فروخ، تاریخ الادب العربى، ج 2، بیروت 1985؛ عمررضا کحّاله، معجم‌المؤلفین، دمشق 1957ـ1961، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ آدام متز، الحضارة الاسلامیة فى‌القرن الرابع‌الهجرى، نقله الى‌العربیة محمد عبدالهادى ابوریده، قاهره 1377/1957؛ على‌خان‌بن احمد مدنى، انوارالربیع فى انواع البدیع، چاپ شاکر هادى شکر، نجف 1388ـ1389/ 1968ـ1969؛ یاقوت حموى، کتاب معجم‌البلدان، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ 1866ـ1873، چاپ افست تهران 1965؛ همو، معجم‌الادباء، چاپ احسان عباس، بیروت 1993؛EI2, s.v. "Al-Khalidiyyan" (by Ch. Pellat); TDVIA, s.v. "Halidiyyan" (by Tevfik Rustu Topuzoglu).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

باقر قربانی زرّین

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده