خالده ادیب آدیوار
معرف
نویسنده زن ترک در دوره‌هاى مشروطیت دوم عثمانى و جمهوریت
متن
خالده ادیب آدیوار، نویسنده زن ترک در دوره‌هاى مشروطیت دوم عثمانى و جمهوریت. او در حدود 1301 در استانبول به دنیا آمد. پدرش از منشیان دربار سلطان عبدالحمید دوم بود. مادرش را در سنین خردسالى از دست داد و در خانه مادربزرگ مادریش بزرگ شد. این خانه سنّتى ترک تأثیر عمیقى بر شخصیت وى گذاشت (بانارلى، ج 2، ص 1225ـ1226). پدرش که سبب پیشرفت مردم انگلیس را تربیت اروپایى مى‌دانست، علاقه‌مند بود تا فرزند خود را به همان شیوه تربیت کند. ازاین‌رو خالده را در مدرسه آمادگى که مدیرى یونانى داشت گذاشت؛ مدرسه‌اى که خالده تنها شاگرد مسلمان آن بود (انگین‌اون، 2007، ص30ـ31). سپس خالده را در ده سالگى، به کالج امریکایى فرستاد که زبان انگلیسى را در آنجا به سرعت آموخت. در این ایام به خانه پدرش که خانه‌اى فرنگى‌مآب بود منتقل شد و چون سلطان‌عبدالحمید به رفتن کودکان مسلمان به مدارس تبشیرى مسیحى اعتراض داشت، ناگزیر از ترک کالج شد و فراگیرى زبان انگلیسى را نزد یک معلم خصوصى زن انگلیسى ادامه داد و زبان عربى، قرآن و موسیقى را نیز نزد معلمان خصوصى آموخت. در همین دوره به ترجمه کتاب >مادر< اثر جان ابوت پرداخت که در 1314 با ویرایش محمود اسد افندى در استانبول منتشر شد (همان، ص 34ـ35). خالده تحصیل در کالج را در 1317 از سرگرفت و تا 1319 که از آنجا فارغ‌التحصیل شد، در عین حال نزد رضا توفیق بلوکباشى*، که از دوستان پدرش بود، زبان فرانسه و ادبیات آموخت و کم‌وبیش تحت تأثیر بینش عرفانى او قرار گرفت. در سالى که از کالج فارغ‌التحصیل مى‌شد با صالح‌ذکى، معلم ریاضى کالج که تحصیل‌کرده پاریس و مؤلف چند کتاب در زمینه ریاضیات و فیزیک بود (رجوع کنید به میدان لاروس، ذیل "Salih Zeki Bey")، ازدواج کرد (انگین‌اون، 2007، ص 35ـ37).خالده در سالهاى پس از فارغ‌التحصیلى به خانه‌دارى، تربیت فرزندان، مطالعه و تجربه‌آموزى در کار نویسندگى اشتغال داشت. مرحله اصلى نویسندگى وى با اعلان مشروطیت ]دوم[ (1326/1908) آغاز شد. او در آن ایام ضمن همکارى با روزنامه طنین، ناشر افکار و تمایلات اتحاد و ترقى (رجوع کنید به تونایا، ج 1، ص 33)، نوشته‌هاى خود را با امضاى خالده صالح در بعضى از روزنامه‌ها و مجلات دیگر نیز انتشار مى‌داد (قدرت، ج 2، ص 62). پس از بلواى 31 مارس (مطابق گاهشمارى قدیم عثمانى، برابر با 13 آوریل 1909/ 22 ربیع‌الاول 1327) و غلبه موقت نیروهاى ضدمشروطه بر پایتخت، خالده که به سبب نوشته‌هایش مغضوب آنان بود به مصر فرار کرد و از آنجا به انگلستان رفت و پس از استقرار آرامش و امنیت به کشور بازگشت (همانجا). پس از بازگشت به کشور، ضمن ادامه دادن به کار نوشتن و انتشار داستانهایش براى تدریس اصول تعلیم و تربیت در دارالمعلمات (دانشسراى دخترانه) و سپس بازرسى مدارس دخترانه اوقاف استخدام شد (>دایرة‌المعارف ادیبان دنیاى ترک<، ذیل "Adivar, Halide Edip")، در جریان جنگ جهانى اول (1914ـ1918) به دعوت جمال‌پاشا*، فرمانرواى نظامى سوریه، براى احداث مدارس و یتیمخانه‌ها، همراه شمارى از معلمان زن عازم آن سرزمین شد و هم‌زمان با عقب‌نشینى نیروهاى عثمانى از آنجا، به استانبول مراجعت کرد (انگین‌اون، 2000، ص 168ـ169). خالده در 1328 از همسرش جدا شد و سپس در نوشته‌هایش از اسم پدرش و از امضاى خالده ادیب استفاده کرد. پس از ازدواج با عبدالحق عدنان آدیوار*، دانشمند و دولتمرد ترک و مؤلف کتابهایى در زمینه تاریخ علم در 1335، تا پایان زندگى‌اش از امضاى خالده ادیب‌آدیوار استفاده کرد (همو، 2007، ص 49).با گرمى بازار جریانهاى پان‌ترکیستى و پان‌تورانیستى (رجوع کنید به پان‌ترکیسم*، توران*) در سالهاى پس از اعلان مشروطیت دوم، خالده ادیب نیز به همان جریان پیوست و در جهت آرمانهاى آن به فعالیت پرداخت (رجوع کنید به آرگون‌شاه، ص 213؛ گوموش‌اوغلو، ص 269؛ ارسانلى، ص 803). او ینى‌توران (توران نو) را که رمانى سیاسى و آرمانى است، در 1330 نوشت و در آن آرزوها و نظر خود را براى ترکیه فردا طرح و ترسیم کرد و به همان مناسبت القابى چون زن بزرگ و مادر ترکان را از دوستداران خود دریافت کرد (رجوع کنید به انگین‌اون، 2007، ص 123 به بعد).او در 1327 در رأس بنیان‌گذاران جمعیت تعالى نسوان قرار داشت. هدف اصلى از تشکیل این جمعیت، که شمارى از زنان تحصیل‌کرده از مؤسسانش بودند، بالابردن سطح فرهنگ اعضاى جمعیت بود. در زمان جنگ بالکان در 1330/1912، خالده ادیب با پشتیبانى همین جمعیت در کار سروسامان دادن به مهاجران جنگ‌زده و پرستارى از مجروحان جنگى از هیچ کوششى فروگذار نکرد (همان، ص 43ـ44). او که در 1336 به استادى ادبیات غربى دانشکده ادبیات دارالفنون استانبول منصوب شده بود، در 1337 در گردهماییهاى استانبول ــکه به مناسبت تصرف ازمیر به دست یونانیها برگزار شدــ سخنرانیهاى شورانگیزى در اجتماعات دهها و صدها هزار نفرى ایراد کرد و شهرتش افزونى یافت (همان، ص 53ـ54؛ قاباقلى، ج 3، ص 314) و با مصطفى کمال‌پاشا، رهبر جنبش رهایى در آناطولى به مکاتبه پرداخت (انگین‌اون، 2007، ص 54ـ55؛ آتاتورک، ص 77).خالده ادیب پس از اشغال دوم استانبول به دست نیروهاى انگلیسى در جمادى‌الآخره 1338/ مارس 1920 (>تاریخ ترکیه<، ج 4، ص 593) و تشدید احتمال بازداشتش، در حالى که فرزندانش را پیشاپیش به امریکا فرستاده بود (موتلوآى، ص 194) با شوهرش به آناطولى گریخت و آن‌دو به جنبش رهایى ملى پیوستند (قدرت، ج 2، ص 63). او در آنجا ضمن حضور در جبهه‌هاى جنگ (همانجا) و ترجمه مطالب و مقالات سیاسى از مطبوعات غربى، روزنامه تازه تأسیس حاکمیت ملّیه، معرف افکار جنبش رهایى ملى، را انتشار داد و در عین حال در بیمارستانها از مجروحان جنگى پرستارى کرد. حاصل حضور او در جبهه‌ها مجموعه‌اى از داستانها، رمان و کتاب خاطراتى است که مشاهدات، تجارب و تأثرات نویسنده در آن ایام را شامل مى‌شود (آرگون‌شاه، ص 213). همچنین مقالات و گزارشهایى در این زمینه به زبانهاى ترکى و انگلیسى در مطبوعات داخلى و خارجى درباره بر حق بودن ترکها منتشر کرد (رجوع کنید به قاباقلى، ج 3، ص 312). وى در این دوره به نوعى نماد مبارزه ملى تبدیل شد که مطالب بسیارى در مطبوعات داخلى و خارجى درباره‌اش به چاپ رسید (انگین‌اون، 2007، ص 70) و به قولى به «تورکون ژاندارکى» (ژاندارک ترک) معروف شد (قاباقلى، ج 3، ص 313). در همین دوران بود که او و شوهرش و بعضى از سران و فعالان جنبش مقاومت، از جمله مصطفى کمال‌پاشا، به حکم «دیوان حرب» مستقر در استانبول که تحت امر نیروهاى اشغالگر بود، غیاباً به اعدام محکوم شدند (همانجا).پس از اعلان جمهوریت، در 1302ش/ 1923 شوهرش، که از وزراى حکومت آنکارا و رئیس دوم مجلس کبیر ملى بود، به علت شرکت در تشکیل حزب جمهورى‌خواه ترقى‌پرور (رجوع کنید به جمهورى‌خواه خلق*، حزب)، به ترک کشور مجبور شد و خالده نیز به همراه او به انگلستان و سپس فرانسه رفت. او دو بار (1307 و 1310ش) به دعوت مؤسسات علمى ایالات متحده امریکا براى سخنرانى به آن کشور مسافرت کرد (د.ا.د.ترک، ذیل "Adivar, Halide Edip"). خالده ادیب در 1313ش/ 1934 براى سخنرانى به هندوستان سفر کرد (>دایرة‌المعارف ادیبان دنیاى ترک<، همانجا).خالده ادیب پس از بازگشت به ترکیه در 1318ش/ 1939 به استادى کرسى ادبیات انگلیسى دانشگاه استانبول منصوب شد و در انتخابات بهار 1329ش/1950 هم، به عنوان نماینده مستقل ازمیر به مجلس راه پیدا کرد و پس از پایان دوره چهارساله نمایندگى، با انتشار نامه‌اى سرگشاده در روزنامه جمهوریت با سیاست وداع گفت و به دانشگاه بازگشت و تا دهه پایانى حیات خود، که در اول بهمن 1342/ 21 ژانویه 1964 به سر رسید، همچنان به نوشتن و نشر رمانهاى خود ادامه داد (رجوع کنید به انگین‌اون، 2007، ص 76ـ77).خالده ادیب در دوران بیش از نیم قرن نویسندگى خود آثار بسیارى پدید آورد (براى مشخصات تفصیلى آثارش به ترتیب تاریخ چاپ و انتشار آنها رجوع کنید به همان، ص 431ـ463). این آثار را در شش گروه مى‌توان دسته‌بندى و معرفى کرد :1) آثار تحقیقى و فکرى. برخى از این آثار عبارت‌اند از : >تاریخ‌ادبیات انگلیسى< در سه جلد (1940ـ1949)؛ >تأثیرات شرق ـ غرب و امریکا در ترکیه< به انضمام >«ترکیه به غرب مى‌نگرد»< و >«برخورد شرق و غرب در ترکیه»<(رجوع کنید به همان، ص 383 به بعد)؛ دکتر عدنان آدیوار اثرى تحقیقى درباره شوهرش که یک سال پس از درگذشت وى، یعنى در 1335ش/1956 منتشر شد (همان، ص 456).2) ترجمه‌ها. گذشته از ترجمه‌هاى کوچک چاپ شده در مطبوعات، مهم‌ترین ترجمه‌هاى او عبارت است از تاجر ونیزى، که نیمه‌تمام مانده است، هملت، هر طور که بخواهید، کوریولانوس، آنتونى و کلئوپاترا از شکسپیر که آنها را به دستیارى مترجم دیگرى انجام داده است، مزرعه حیوانات از جورج اورول، جلد اول >تاریخ شعر عثمانى< از گیب. او اثر هانرى ماسه را به نام اسلام هم از زبان فرانسه به انگلیسى ترجمه کرده است (رجوع کنید به همان، ص 357ـ359).3) خاطرات. شامل >خاطرات< به زبان انگلیسى (1305ش/ 1926). این اثر بعدها با عنوان >خانه‌اى با پیچک ارغوانى< به ترکى انتشار یافته است. >آزمایش سخت ترک< (1307ش/1928)، خاطرات دوره جنگ رهایى به انگلیسى که بعدها با نام >امتحان ترک با آتش< به زبان ترکى نیز منتشر شده است (>دایرة‌المعارف ادیبان ترک<، همانجا).4) نمایشنامه‌ها. شامل >چوپانهاى کنعان< (1336/ 1918) (رجوع کنید به انگین‌اون، 2007، ص 347ـ350)و ماسک و روح (1324ش/1945)، این اثر با عنوان >ماسکها یا روحها< (1332ش/1953) به زبان انگلیسى هم منتشر شده است (رجوع کنید به همان، ص 351ـ356).5) مجموعه داستانها. شامل >معابد ویران< (1330/ 1911)، >گرگِ به کوه برآمده< (1301ش/1922)، >از ازمیر تا بورسه< (با داستانهایى از سه نویسنده دیگر) (1301ش/ 1922)، >صداى خوشِ مانده در گنبد< (1353ش/ 1974) (رجوع کنید به همان، ص 343ـ346).6) رمانها. بیش از بیست رمان از خالده ادیب آدیوار منتشر شده است (رجوع کنید به قدرت، ج 2، ص 63ـ64؛ انگین‌اون، 2007، ص 5؛ بانارلى، ج 2، ص1230؛ آق‌یوز، ص 181؛ ایشیق، ذیل "Adivar, Hlide Edip"). جودت قدرت، رمانهاى وى را از نظر موضوع به سه دسته تقسیم کرده است :الف) رمانهاى تحلیل روانى. محور اصلى نخستین رمانهاى او چون، سِویه طالب، خندان، موعود حکم (حکم موعود)، قلب آغریسى (درد قلب)، عشق و به ویژه روان‌شناسى زنان است.ب) رمانهاى سیاسى. مقصود رمانهایى چون آتشدن گوملک (پیراهن آتشین) است که نشانه دور شدن نویسنده از اصل «هنر براى هنر» است (قدرت، ج 2، ص 65). عثمان گوندوز(ص 389) بر آن است که پیراهن آتشین که در گرماگرم جنگ رهایى ملى نوشته شده است، صحنه‌هایى را از واقعیت آناطولى آن دوران عرضه مى‌دارد و بانارلى (ج 2، ص 1228) آن را هیجان‌انگیزترین رمان دوره جنگ رهایى شناخته است (درباره رمان مورد بحث رجوع کنید به انگین‌اون، 2007، ص 178 به بعد).ج) رمانهاى سنن و رسوم یا رمانهاى اجتماعى چون >بقال مگس‌دار<، >بازار مکاره بى‌انتها<، >کمدى کوچه عشق< که محصول دوره کمال نویسندگى اوست. موضوعات اصلى این آثار نه زندگى عاطفى افراد، بلکه رسوم و سنن نسلهاست (قدرت، ج 2، ص 65ـ66). سینکلى بقال که عنوانش از نام یک کوچه قدیمى استانبول گرفته‌شده است، ابتدا با عنوان >دلقک و دخترش< به زبان انگلیسى نوشته شد و در 1314ش/1935 در لندن به چاپ رسید. سپس با نام مذکور به زبان ترکى منتشر شد و در 1328ش/1942 جایزه رمان حزب جمهورى‌خواه خلق به آن تعلق گرفت (درباره‌اش رجوع کنید به همان، ج 2، ص80 به بعد؛ بانارلى، ج 2، ص1230 به بعد؛ انگین‌اون، 2007، ص 225 به بعد؛ تان‌پینار، ص 258ـ259؛ گوندوز، ص390ـ392).منابع:Kenan Akyuz, Modern Turk edebiyatinin ana cizgileri, Ankara 1995; Hulya Argunsah, "Milli edebiyat", in Yeni Turk edebiyati el kitabi (1839-2000), ed. Ramazan Korkmaz, Ankara: Grafiker, 2005; Mustafa Kemal Ataturk, Nutuk, ed. Ece Ozbas, Istanbul 2008; Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul 1971-1979; Inci Enginun, Arastirmalar ve belgeler, Istanbul 2000; idem, Halide Edib Adivar'in eserlerinde dogu ve bati meselesi, Istanbul 2007; Busra Ersanli, "Bir aidiyet fermani: Turk tarih tezi", in modern Tukiye'de siyasi dusunce, vol.4, Istanbul: Iletisim Yayinlari, 2003; Firdevs Gumusoglu, "Turk yurdu", in ibid; Osman Gunduz, "Cumhuriyet donemi Turk romani", in Yeni Turk edebiyati el kitabi (1839-2000), ibid; Ihsan Isik, Turkiye yazarlar ansiklopedisi, Ankara 2004; Ahmet Kabakli, Turk edebiyati, Istanbul 1965-1966; Cevdet Kudret, Turk edebiyatinda hikaye ve roman (1859-1959), vol.2, Ankara 1970; Meydan Larousse" buyuk lugat ve ansiklopedi, Istanbul: Meydan Yayinevi, 1990-1991; Rauf Mutluay, 100 soruda cagdas Turk edebiyati, Istanbul 1973; Ahmed Hamdi Tanpinar, Edebiyat dersleri, [lecture notes taken by] Gozde Sagnak, Ali F. Karamanlioglu ve Mehmed Cavusoglu, ed. Abdullah Ucman, Istanbul 2004; Tarik Zafer Tunaya, Turkiye'de siyasal partiler, Istanbul, vol.1, 1988; Turk dunyasi edebiyatcilari ansiklopedisi, Ankara: Ataturk Yuksek Kurumu, Ataturk Kultur Merkezi Baskanligi, 2002- , s.v. "Adivar, Halide Edip" (by J. Enginun); TDVIA, s.v. "Adivar, Halide Edip" (by Inci Enginun); Turkiye tarihi, ed. Sina Aksin, vol.4, Istanbul 1990.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده