خالدالکاتب (خالدبن یزید کاتب تمیمی)
معرف
شاعر و کاتب قرن سوم
متن
خالدالکاتب (خالدبن یزید کاتب تمیمى)، شاعر و کاتب قرن سوم. کنیه وى ابوهیثم و خراسانى‌تبار بود (ابوالفرج اصفهانى، ج20، ص 274). او در دوره طولانى حیاتش، خلفاى عباسى را از مأمون تا معتمد (198ـ279) درک کرد (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج20، ص 275، ج 22، ص 213، ج 23، ص 208؛ حصرى، ج 2، ص 745؛ خطیب بغدادى، ج 9، ص 250، 252).خالد، کاتب سپاه در بغداد بود (ابوالفرج اصفهانى، ج 20، ص 274؛ خطیب بغدادى، ج 9، ص250). محمدبن عبدالملک زیّات (متوفى 223) منصب اعطا (مسئولیت تقسیم عطاء*) را در سرحدات به وى سپرد (ابوالفرج اصفهانى، همانجا؛ یاقوت حموى، ج 11، ص 48). خالد از هم‌نشینان على‌بن هشام (فرمانده مأمون)، ابراهیم‌بن مهدى (متوفى 224) و فضل‌بن مروان (متوفى 250) بود (ابوالفرج اصفهانى، ج20، ص 274ـ 275؛ خطیب بغدادى، ج 9، ص 255ـ256).عنایت نامتعارف خالد به پسران کم‌سن و سال سبب شد که ابوتمّام* او را در اشعارش به تمسخر گرفته و او را «یا خالدالبارد» خطاب کند. کودکان نیز با خطاب «یا خالد»، «یابارد» او را آزار مى‌دادند (ابوالفرج اصفهانى، ج20، ص280ـ282، 286؛ خطیب بغدادى، ج 9، ص 251؛ یاقوت حموى، همانجا). خالد در پایان عمر دچار اختلال حواس شد (ابن‌معتز، ص 405؛ ابوالفرج اصفهانى، ج20، ص 274، 283؛ صابى، ص 162ـ163)، با این همه در آن حال نیز شعر مى‌سرود. وى در سالهاى بین 262 تا 270 در بغداد درگذشت (رجوع کنید به یاقوت حموى، ج 11، ص 52؛ ابن‌شاکر کتبى، ج 1، ص 402؛ ابن‌تغرى بردى، ج 3، ص 36).اشعار خالد بسیار لطیف بود آن چنان که به صاحب قطعه‌هاى لطیف معروف بود و به موضوعات تغزلى مى‌پرداخت (ابن‌معتز، همانجا؛ شابشتى، 1406، ص 15ـ16؛ حصرى، همانجا). سروده‌هاى او با اشعار نابغه ذُبیانى* و بشاربن برد* برابرى مى‌کرد (رجوع کنید به ابن‌معتز، همانجا). اشعار او غالباً در چهار بیت سروده مى‌شد (ابوالفرج اصفهانى، ج20، ص 276؛ شابشتى، 1406، ص 15). خالد اولین شاعرى بود که در وصف سامرا قصیده‌اى بلند سروده و به همین سبب مورد طعن و اعتراض دعبلِ خزاعى* قرار گرفت (ابوالفرج اصفهانى، ج20، ص 275ـ276). خالد سروده‌هاى خود را بیان حال خود دانسته که در آنها نه مدح کسى را گفته و نه کسى را هجو کرده است (رجوع کنید به همان، ج20، ص 279؛ شابشتى، 1406، ص 15ـ 17). باوجود اینکه اشعار وى را آوازه‌خوانان در مجلس خلفا و امرا مى‌خواندند، چندان در بین مردم حفظ نشد و خود نیز آنها را فراموش کرده بود (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج20، ص 275، 283، ج 22، ص 212ـ213، ج 23، ص 82ـ83، 208؛ شابشتى، 1406، ص 19).ابوبکر صولى (متوفى 335) اشعار خالد را در دویست ورق مدون ساخت (ابن‌ندیم، ص190؛ خطیب بغدادى، ج 9، ص250). با آنکه به گفته شابشتى (1362، ص 254) در شعر خالد مدح و هجو وجود ندارد، در نسخه خطى دیوان وى در کتابخانه ظاهریّه (دارالکتب الظاهریة) قصایدى در مدح حسن‌بن وهب کاتب به‌چشم مى‌خورد (رجوع کنید به همان، ص 254، پانویس 3). افزون بر آن هجوهایى نیز از خالد در منابع موجود است (براى نمونه رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج20، ص280؛ یاقوت حموى، ج 11، ص 49). نسخه‌اى نیز از دیوان وى در کتابخانه عمومى دمشق موجود است (رجوع کنید به بروکلمان، ج 2، ص 38). دیوان خالد با تحقیق کارین صادر سال 1427/ 2006 در دمشق به‌چاپ رسیده است.منابع: ابن‌تغرى بردى، النجوم الزاهرة فى ملوک مصر و القاهرة، قاهره ?] 1383[ـ 1392/ ?] 1963[ـ1972؛ ابن‌شاکر کتبى، فوات‌الوفیات، چاپ احسان عباس، بیروت 1973ـ1974؛ ابن‌معتز، طبقات‌الشعراء، چاپ عبدالستار احمد فراج، ]قاهره 1375/ 1956[؛ ابن‌ندیم (تهران)؛ ابوالفرج اصفهانى؛ کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربى، ج 2، نقله الى العربیة عبدالحلیم نجار، قاهره ] 1974[؛ ابراهیم‌بن على حصرى، زهرالآداب و ثمر الالباب، چاپ على‌محمد بجاوى، ]قاهره [1372/1953؛ خطیب بغدادى؛ على‌بن محمد شابشتى، الدیارات، چاپ کورکیس عوّاد، بیروت 1406/1986؛ همو، «انموذجات من کتاب الدیارات للشابشتى»، ]چاپ[ صلاح‌الدین منجد، مجلة‌المجمع العلمى العربى، ج 18، ش 5 و 6 (ربیع‌الآخر ـ جمادى‌الاولى 1362)؛ هلال‌بن مُحَسِّن صابى، الوزراء، او، تحفة الامراء فى تاریخ الوزراء، چاپ عبدالستار احمد فراج، ]قاهره[ 1958؛ یاقوت حموى، معجم‌الادباء، بیروت 1400/1980.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مریم شمس فلاورجانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده