خالدات جزایر
معرف
مجمع‌الجزایرى در مغرب افریقاى شمالى در اقیانوس اطلس شمالى
متن
خالدات، جزایر، مجمع‌الجزایرى در مغرب افریقاى شمالى در اقیانوس اطلس شمالى. جزایرخالدات که امروزه جزایر کانارى / قنارى نامیده مى‌شود، از متصرفات کشور اسپانیا و مورد ادعاى کشور مراکش است. نام این جزایر در منابع به صورتهاى مختلف آمده است. استرابون (ج 1، ص 7) آن را بلست و مؤلف حدودالعالم (ص 21) آن را جزایر خالیه نامیده و از معادن زر آن یاد کرده است. در نوشته‌هاى بطلمیوس و منابع لاتین جزایر خوشبختى نامیده شده است (نفیس احمد، ص112ـ113؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذیل "Djazairal- Khalida") بیشتر مؤلفان مسلمان این جزایر را خالدات نامیدند (رجوع کنید به ابن‌رسته، ص 85؛ بکرى، ج 1، ص 203؛ ابوالفداء، ص 7ـ 8) و به نام جزایر سعادت ــکه برگردان واژه لاتین است ــ نیز اشاره کردند (رجوع کنید به یاقوت‌حموى، ذیل «الجزایرالخالدات»؛ بتانى، ص 25؛ دمشقى، ص 28). البته به گفته ابوالفداء (ص 187)، جزایر سعادت بین جزایر خالدات و ساحل افریقا قرار دارد.جزایر خالدات مرکّب از سیزده جزیره کوچک و بزرگ است که در حدود 95 کیلومترى ساحل غربى افریقا و 1317 کیلومترى اسپانیا در 13 تا 18 طول غربى نسبت به گرینویچ و ْ28 تا ْ30 عرض شمالى قرار دارد و در مجموع حدود 242، 7 کیلومترمربع وسعت دارد (رجوع کنید به >اطلس جامع جهان تایمز<، نقشه 83؛ الموسوعة‌العربیة، ذیل «الکنارى (جزر)»). در بیشتر منابع قدیم اسلامى، جزایر خالدات مرکّب از شش جزیره ذکر شده است که احتمالا بزرگ‌ترین جزایر این مجموعه بوده‌اند (براى مثال رجوع کنید به ابن‌رسته؛ حدودالعالم، همانجاها؛ ابوریحان بیرونى، ص 173؛ دمشقى، ص 179). در سده‌هاى اخیر جزایر خالدات مرکّب از هفت جزیره دانسته شده است (رجوع کنید به ادامه مقاله).یونانیان قدیم که زمین را کروى و فقط ربعى از آن را مسکون مى‌دانستند، تمام جهان مسکون را در مشرق جزایر خالدات فرض مى‌کردند. به همین سبب، یونانیان و پس از آن رومیها و نیز در دوره اسلامى، مختصّات هر نقطه از جهان مسکون را با نسبت دورى و نزدیکى به این جزایر مشخص مى‌کردند و جزایر خالدات مبناى طول جغرافیایى بلاد به‌شمار مى‌رفت (رجوع کنید به بکرى، ج 1، ص 181؛ ادریسى، ج 1، ص 17، 103؛ ابوالفداء، ص 7ـ8، 187). درباره اینکه چه کسى و در چه زمانى نخستین بار جزایر خالدات را مبناى طول جغرافیایى سرزمینها قرار داده، اطلاع دقیقى در دست نیست، اما در نقشه‌ها و نوشته‌هایى که از بطلمیوس به‌دست آمده مبناى محاسبه مدار نصف‌النهار جزایر خالدات بوده است (رجوع کنید به ابن‌سباهى‌زاده، ص 269؛ هولت ینسن، ص 26) و احتمالا براساس ترجمه آثار بطلمیوس، مسلمانان نیز این جزایر را مبناى طول جغرافیایى بلاد قرار داده‌اند. درباره اینکه کدام جزیره از جزایر خالدات مبدأ طول جغرافیایى بوده است نیز اطلاع دقیقى در دست نیست. به‌گفته ابوریحان بیرونى (متوفى 440؛ همانجا)، طول پاره‌اى از شهرها از ساحل افریقا و طول برخى شهرها از جزایر خالدات محاسبه مى‌شد (نیز رجوع کنید به حمداللّه‌مستوفى، ص 237). به نوشته حسن‌زاده آملى (ج 1، ص 181)، مبناى طول بلاد بر یک نسق نیست و مبدأ طول جغرافیایى از نقطه غربى جزیره فر محاسبه مى‌شد (نیز رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ج 1، ص 8). در عین حال، در مناطق دیگر، شیوه دیگرى معمول بود. دانشمندان قدیم هندوچین و ترکستان از منتهاى عمارت شرقى گنگ دژ به جاى جزایر خالدات براى محاسبه طول جغرافیایى استفاده مى‌کردند. در دوره معاصر هم‌زمان با جزایر خالدات، از نصف‌النهارهاى مختلفى از جمله پاریس ــکه مبناى طول جغرافیایى در کتاب مرآة‌البلدان تألیف اعتمادالسلطنه قرار گرفته است ــ استفاده شده است (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه؛ حسن‌زاده آملى، همانجاها).بیشتر مسلمانان بیش از ده قرن جزایر خالدات را مبناى سنجش طول جغرافیایى قرار داده‌اند. با این حال، مطالب گسترده‌اى درباره ویژگیهاى این جزایر در منابع دیده نمى‌شود. موقعیت این جزایر در نوشته‌هاى دوره اسلامى، در اقیانوس اطلس یا بحر محیط غربى (رجوع کنید به بحرالمحیط*) و در 10 غربى از ساحل افریقا ذکر شده است (رجوع کنید به یاقوت‌حموى، همانجا؛ دمشقى، ص 176؛ ابن‌سباهى‌زاده، ص 35؛ نیز رجوع کنید به کراچکوفسکى، ص 85). به‌گفته ابوالفداء در قرن هشتم (ص 7)، این جزایر آباد نبوده، اما در قرن دهم، ابن‌سباهى‌زاده (ص 113) آن را آباد وصف کرده است.دانشمندان مسلمان براى محاسبه طول جغرافیایى بلاد نسبت به جزایر خالدات به شیوه‌هاى مختلفى اقدام مى‌کردند. پیش از ابوریحان بیرونى، روش محاسبه از طریق رصد خسوف ماه بود که بى‌اشتباه نبود؛ اما ابوریحان نخستین دانشمندى است که روش زمینى محاسبه طول را ابداع کرد و با تعیین دقیق کوتاه‌ترین فاصله خطى، طول جغرافیایى را اندازه‌گیرى کرد (نفیس احمد، ص 113؛ نیز رجوع کنید به ابوریحان بیرونى، ص 172ـ176). شیوه ارائه اندازه طول جغرافیایى نیز غالباً براساس ارزش عددى حروف ابجد (جُمَّل) بوده است. براى مثال، حمداللّه مستوفى (ص 75، 145) طول قاین از اقلیم چهارم را از جزایر خالدات «مح ک» و طول شهر تبریز را «فب» و ابوالفداء (ص420) طول رى را «عو» درجه و «ک» دقیقه و عرض آنجا را «له» درجه و «له» دقیقه ذکر کرده‌اند.با این‌همه، به‌سبب انتخاب نصف‌النهار مبدأ و دشواریهاى محاسبه فاصله شرقى ـ غربى تا سده دوازدهم/ هجدهم، دشواریهایى در تعیین طول جغرافیایى وجود داشت (رجوع کنید به نفیس احمد، ص 112). در 1302/1884 توافق شد که نصف‌النهار گرینویچ مبناى سنجش طول جغرافیایى براى تمام نقاط جهان به‌جاى جزایر خالدات و دیگر نصف‌النهارها باشد (رجوع کنید به نقشه جغرافیایى*).جزایر خالدات منشأ آتشفشانى دارد و بیش از 90% از مساحت آن کوهستانى و بیش از 80% از وسعت آن بیش از پانصد متر ارتفاع دارد. آب و هواى این جزایر معتدل است، به‌طورى که میانگین دماى سردترین ماه سال از ْ15 کمتر نیست و میانگین دماى گرم‌ترین ماه سال از ْ22 فراتر نمى‌رود. بارش عمدتآ در زمستانها و میان پانصد تا هفتصد میلیمتر متغیر است (>اطلس جامع جهان تایمز<؛ الموسوعة العربیة، همانجاها).منابع: ابن‌رسته؛ ابن‌سباهى‌زاده، اوضح المسالک الى معرفة البلدان و الممالک، چاپ مهدى عیدالرواضیه، بیروت 2008؛ اسماعیل‌بن على ابوالفداء، کتاب تقویم‌البلدان، چاپ رنو و دسلان، پاریس 1840؛ ابوریحان بیرونى، کتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم، چاپ جلال‌الدین همائى، تهران 1362ش؛ محمدبن محمد ادریسى، کتاب نزهة‌المشتاق فى اختراق الآفاق، بیروت 1409/1989؛ اعتمادالسلطنه؛ محمدبن جابر بتانى، کتاب الزیج الصابى، چاپ کارلو آلفونسو نالینو، میلان 1899؛ عبداللّه‌بن عبدالعزیز بکرى، کتاب المسالک و الممالک، چاپ ادریان فان لیوفن و اندرى فرى، تونس 1992؛ حدودالعالم؛ حسن حسن‌زاده‌آملى، دروس هیئت و دیگر رشته‌هاى ریاضى، قم 1371ـ 1372ش؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛ محمدبن ابى‌طالب دمشقى، کتاب نخبة‌الدهر فى عجائب البَرّ و البحر، بیروت 1408/1988؛ ایگناتى یولیانوویچ کراچکوفسکى، تاریخ نوشته‌هاى جغرافیایى در جهان اسلامى، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران 1379ش؛ الموسوعة العربیة، دمشق: هیئة الموسوعة العربیة، 1998ـ ، ذیل «الکنارى (جزر)» (از على موسى)؛ نفیس احمد، خدمات مسلمانان به جغرافیا، ترجمه حسن لاهوتى، مشهد 1367ش؛ آریل هولت ـ ینسن، جغرافیا: تاریخ و مفاهیم، ترجمه جلال تبریزى، تهران 1376ش؛ یاقوت حموى؛EI2, s.v. "Al-Djazair al-Khalida" (by D.M. Dunlop); Strabo, The geography of Strabo, with an English translation by Horace Leonard Jones, vol.1, London 1949; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان
حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده