خاکی شیرازی میرزامحمدامین
معرف
عارف سلسله چشتیه* در سده سیزدهم
متن
خاکى شیرازى، میرزامحمدامین، عارف سلسله چشتیه* در سده سیزدهم. لقب وى خاکى‌شاه (هدایت، 1382ش، ج 2، بخش 1، ص 352) و بنابه شهرتش، احتمالا اهل شیراز بوده است. او در آغاز جوانى به سیاحت در فارس، عراق عجم (ایران مرکزى) و عراق پرداخت و چندى نیز در عتبات عالیات مجاور بود. ارادت او به محبعلى‌شاه چشتى مسلّم است (همو، 1344ش، ص 436؛ همو، 1382ش، همانجا)، اما آغاز این ارادت و چگونگى پیوستن او به سلسله چشتیه معلوم نیست.پس از تکفیر و اخراج محبعلى‌شاه از شیراز، خاکى در تکیه هفت‌تنان در خارج از این شهر، خانقاه و مریدانى داشت، اما پس از مدتى شیراز را ترک کرد و به تهران آمد و باقى عمر را در این شهر گذراند (هدایت، 1382ش، همانجا؛ دیوان‌بیگى، ج 1، ص524).درباره تاریخ وفات او اتفاق‌نظر نیست. به گفته فسائى (ج 2، ص 146)، وى در حدود سال 1250 وفات یافت، اما اشاره دیوان‌بیگى مؤلف تذکره حدیقة‌الشعراء (همانجا) حاکى از آن است که خاکى شیرازى در سالهاى پس از 1260 هنوز در شیراز ساکن بوده است. باتوجه به اشاره هدایت (متوفى 1288؛ 1382ش، همانجا) به مرگ خاکى، یقیناً تاریخ وفاتش قبل از 1288 بوده است. وى در قبرستان حاج‌میرزا حسین (امروزه باغ فردوس) به خاک سپرده شده است (همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، ج 9، قسم 1، ص 282 و پانویس).درباره افکار و آثار خاکى اطلاع دقیقى در دست نیست. او از معدود ارادتمندان چشتیه در ایران به‌شمار مى‌آمده است. رضاقلى‌خان هدایت (1344ش، همانجا) و معصوم علیشاه (ج 3، ص 335ـ336) به ارادت او به این سلسله اشاره کرده‌اند (نیز رجوع کنید به آریا، تکمله، ص 258ـ259). خاکى از ظاهر شرع تجاوز نمى‌کرد (دیوان‌بیگى، همانجا) و در عین فقر، قناعت و در کمال عجز، مناعت داشت (هدایت، 1382ش، همانجا). وى ظاهرآ اشعارى نیز سروده اما به تدوین آنها توجهى نداشته است. هدایت (1382ش، همانجا) و دیوان‌بیگى (همانجا) ضمن اشاره به این مطلب، یک رباعى و سه بیت از اشعار او را نقل کرده‌اند. افزون بر این آقابزرگ طهرانى (ج 9، قسم 1، ص 282ـ 283) به دو قصیده از او اشاره کرده است: یک قصیده 35 بیتى و دیگرى قصیده‌اى به التزام حذف نقطه. همچنین وى از چاپ دیوان فارسى خاکى در رثاى ائمه شیعه گزارش داده است.منابع: غلامعلى آریا، طریقه چشتیّه در هند و پاکستان، تهران1383ش؛ آقابزرگ‌طهرانى؛ احمد دیوان‌بیگى، حدیقة‌الشعراء، چاپ عبدالحسین نوائى، تهران 1364ـ1366ش؛ حسن‌بن‌حسن فسائى، تاریخ فارسنامه ناصرى، چاپ سنگى تهران 1312ـ1313/ 1895ـ1896، چاپ افست ]1340ش[؛ محمدمعصوم‌بن زین‌العابدین معصوم‌علیشاه، طرائق‌الحقائق، چاپ محمدجعفر محجوب، تهران 1339ـ 1345ش؛ رضاقلى‌بن محمد هادى هدایت، تذکره ریاض‌العارفین، چاپ مهرعلى گرکانى، تهران ]1344ش[؛ همو، مجمع‌الفصحاء، چاپ مظاهر مصفا، تهران 1382ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مریم دانشگر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده