خاش
معرف
خاش،# شهرستان و شهرى در استان سیستان و بلوچستان.
متن
خاش، شهرستان و شهرى در استان سیستان و بلوچستان.1) شهرستان خاش، مشتمل بر سه بخش مرکزى، ایَرَندِگان و نوک‌آباد و دو شهر خاش و نوک‌آباد، که در مرکز و مشرق استان واقع و از مشرق به پاکستان محدود است (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1385ش، ذیل «استان سیستان و بلوچستان»؛ نیز رجوع کنید به نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران).مهم‌ترین کوههاى آن عبارت‌اند از: تَفْتان* (بلندترین قله ح 941،3 متر) در 43 کیلومترى شمال خاش، سیاه‌بندان (بلندترین قله ح 925،2) در 66 کیلومترى شمال‌غربى خاش، شهسواران (بلندترین قله ح 875،2متر) در 67 کیلومترى شمال‌غربى خاش، پنج انگشت (بلندترین قله ح 271 ،2متر) در مرکز و سریش (بلندترین قله ح 092 ،2متر) در جنوب شهرستان (جعفرى، ج 1، ص 158، 341، 368؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 117ـ118، ص 52). رودهاى دائمى و فصلى بَمْپور*، ایرندگان/ ایرَاندِگان، نازیل یا شوروُ، قلعه‌بید، دَهْرْگُتْرا/ دهرگوترا، روتَک یا کاروچ/ کاروج در این شهرستان جارى است (جعفرى، ج 2، ص 117، 131، 233، 241، 310، 463؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 117ـ118، ص 51ـ52).دشتهاى وسیع و حاصلخیز امامیه، گوهرکوه، تخت‌رستم و سیاه رشکک در این شهرستان قرار دارند (یغمائى، ص 77). سنگهاى دیوریت و استاتیت (سنگ صابونى) در خاش یافت مى‌شود (عبداللّه گروسى، ص30).شهرستان خاش به دلیل مجاورت با کوه تفتان، تنها منطقه سرد بلوچستان است و موقعیت کشاورزى بهترى دارد (نیکبختى، ص 137؛ نیز رجوع کنید به یغمائى، ص 76). اهالى آن به کشاورزى و دامدارى و باغدارى اشتغال دارند، محصولات آن گندم، جو، برنج، ذرت، انگور، زردآلو، تره‌بار و خرماست و پسته مرغوب منطقه گوهرکوه و زردآلوى خاش جزو محصولات خوب شهرستان به‌شمار مى‌رود (یغمائى، ص 77؛ نیکبختى، ص 138ـ139). از صنایع دستى آن سوزن‌دوزى، قالى‌بافى، سبد و کلاه‌بافى بوده و قالیچه‌هاى بلوچى خاش ظریف و پرطرفدار است (یغمائى، ص 77ـ78).اهالى آن شیعه دوازده امامى و سنّى (حنفى) هستند و به زبان فارسى و بلوچى سخن مى‌گویند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج117ـ 118، ص53). در 1385ش، جمعیت شهرستان حدود 161،000 تن بود که حدود 59،500 تن، شهرنشین و بقیه روستانشین بودند (مرکز آمار ایران، 1385ش، ذیل «استان سیستان و بلوچستان»). طوایف مستقلى از بلوچها در خاش زندگى مى‌کنند (رجوع کنید به همو، 1378ش، ص91ـ94؛ نیکبختى، ص 139ـ140).راه اصلى زاهدان ـ خاش ـ سراوان و زاهدان خاش ایرانشهر، از این شهرستان مى‌گذرد و از طریق راههاى فرعى به پاکستان مرتبط مى‌شود (اطلس راههاى ایران، ص 75، 86ـ88).در 1316ش، شهرستان خاش متشکل از بخشهاى خاش، قصرقند، ایرانشهر، سراوان، بَزمان، سرباز، چاه‌بهار و زاهدان در استان هشتم (کرمان) قرار داشت (ایران. قانون تقسیمات کشورى آبان 1316، ص 15ـ16). در 1329ش، خاش، بخش و شهرى در شهرستان زاهدان، در فرماندارى بلوچستان بود (ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج 2، ص بیست‌و هشت، 475). خاش در 20 دى 1352 شهرستان شد (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، ذیل «استان سیستان و بلوچستان»). در 1355ش، نام شهرستان خاش در استان سیستان و بلوچستان ذکر شده است (ایران. وزارت کشور، ذیل «استان سیستان و بلوچستان»). در 1366ش، شهرستان خاش، داراى دو بخش و نُه دهستان در استان سیستان و بلوچستان بود (ایران. وزارت کشور. معاونت برنامه‌ریزى و خدمات مدیریت، ص 138؛ ایران. قوانین و احکام، ص 684). این شهرستان به دلیل برخوردارى از هواى نسبتاً مطلوب و خوش، خاش به معناى خوش، نامیده شده است (جعفرى، ج 3، ص 452). به روایتى، نادرشاه (حک : 1148ـ 1160) یکى از سرداران خود به نام میربائى‌خان را براى سرپرستى طوایف به‌خاش فرستاد. او براى تأمین راحتى خود قلعه‌اى بنا کرد که خاش نامیده شد و به تدریج شهر خاش به گرد آن شکل گرفت (رجوع کنید به رزم‌آرا، ص 54). در منابع، ضبط خواش نیز آمده است (رجوع کنید به کیهان، ج 2، ص 135؛ جهانبانى، ص 11).در شهرستان خاش، محوطه‌هایى از دوره پارینه سنگى با نمونه‌هاى ابزار سنگى کشف شده است (عبداللّه گروسى، ص 26ـ27؛ سیدسجادى، ص 149). از آثار قدیمى آن قلعه‌هاى حیدرآباد، کمال‌آباد و ناصرى هر سه از ساخته‌هاى 1296 (رجوع کنید به رزم‌آرا، همانجا)، مسجدجامع خاش (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 117ـ118، ص 53)، قلعه ایرندگان و قبرستان هفتاد ملا (سازمان میراث فرهنگى، صنایع دستى و گردشگرى سیستان و بلوچستان، 1388ش) است.2) شهر خاش، مرکز شهرستان خاش. این شهر در ارتفاع 415،1 مترى از سطح دریا و در 185 کیلومترى جنوب زاهدان* (مرکز استان) قرار دارد (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 117ـ118، ص 52ـ53؛ قس جهانبانى، همانجا که ارتفاع آن را 687 ،1متر آورده است). بیشترین دماى آن در تابستان ْ42 و کمترین آن در زمستان ْ8ر3- و میزان بارندگى سالیانه آن حدود 328 میلیمتر است (سازمان هواشناسى کشور، ص 175).خاش در 1326ش، شهر شد (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، 1382ش، همانجا). جمعیت خاش در 1385ش، حدود 56،000 تن بود (مرکز آمار ایران، 1385ش، همانجا).پیشینه. به دلیل وجود قناتهاى بسیار و مناسب بودن آب و هوا، خاش محل طوایف کوچ‌نشین بلوچ بود ولى به سبب آزار اشرار، این طوایف به نقاط دیگر کوچ کردند (رزم‌آرا، ص 53). اعتمادالسلطنه (ج 1، ص 439)، خاش را یکى از آبادیهاى سرحد با چندین رشته قنات ذکر کرده است. در 1204/1789، انگلیسیها منطقه را اشغال کردند و سردار ایدوخان، رئیس طایفه ریگى، را براى اداره طوایف به خاش فرستادند، وى سه قلعه در آنجا بنا کرد (رزم‌آرا، ص 54).جهانبانى (همانجا)، خاش را قلعه‌اى نظامى به ارتفاع ده متر و ساخته شده از خشت یاد کرده که چند بناى کم‌اهمیت دیگر نیز در اطراف آن وجود داشته است. به نوشته وى، خاش مرکز ساخلوى قواى عمده نظامى بود. این مرکز در گذشته بسیار آباد و ظاهرآ داراى هفتاد رشته قنات بود. در 1302ش، فرمانده لشکر جنوب، محمود آیرم، براى آرامش منطقه پادگانى در خاش احداث کرد (یکرنگیان، ص 343). در 1311ش، مسعود کیهان (ج 2، ص 135،260) خاش را قلعه‌اى نظامى جزو بلوچستان آورده است. در 1320، حاج على رزم‌آرا (ص 53)، آن را یکى از شهرهاى مهم مکران ذکر کرده است. چون خاش در مسیر ایرانشهرـ چاه‌بهار و سراوان و راههاى مهم دیگر قرار داشت، اهمیت ویژه‌اى یافت (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج 2، ص 473، 475، 479) و به مرکز پادگان مکران بدل شد (رزم‌آرا، ص 55).سایکس (ص130)، به قلعه خواش/ خاش اشاره نموده که به نظر وى باتوجه به علائم و آثار کشت و زرع و خرابه‌هاى چندین ده بین نصرآباد و خاش، در گذشته جزو نواحى‌آباد بوده است.گفتنى است که ابن‌فقیه (ص 206)، اصطخرى (ص 162)، ابن‌حوقل (ص418ـ420، 423)، مؤلف حدودالعالم (ص103)، مقدسى (ص 475) و یاقوت حموى (ذیل «خُوَاش»)، از خواش در سیستان*، نزدیک رود هیرمند* در یک فرسخى بُست* (هم اکنون در افغانستان) و خواشِ ریقان/ ریگان در کرمان (مکران) یاد کرده‌اند، که نباید آنها را با این خاش یکى دانست.لسترنج (ص 317، پانویس 1) به کرسى‌نشین خواش در سرحد، در مشرق نَرماشیر اشاره کرده است.منابع: ابن‌حوقل؛ ابن‌فقیه؛ اصطخرى؛ اطلس راههاى ایران، تهران: گیتاشناسى، 1385ش؛ اعتمادالسلطنه؛ ایران. قانون تقسیمات کشورى آبان 1316، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران، مصوب 16 آبان ماه 1316، چاپ دوم، تهران ]بى‌تا.[؛ ایران. قوانین و احکام، مجموعه قوانین و مقررات مربوط به وزارت کشور: از آغاز پیروزى انقلاب اسلامى تا پایان سال 1369، تهران 1370ش؛ ایران. وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهى ایران، تهران 1355ش؛ ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، کتاب جغرافیا و اسامى دهات کشور، ج 2، تهران 1329ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت برنامه‌ریزى و خدمات مدیریت. دفتر تقسیمات کشورى، اجراى قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشورى، تهران 1366ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى: آذر 1385، ]تهران 1385ش[؛ همو، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ امان‌اللّه جهانبانى، عملیات قشون در بلوچستان از مرداد تا بهمن 1307ش، تهران 1336ش؛ حدودالعالم؛ حاج‌على رزم‌آرا، جغرافیاى نظامى ایران: مکران، تهران 1320ش؛ سازمان میراث فرهنگى، صنایع‌دستى و گردشگرى سیستان و بلوچستان، 1388ش.Retrieved Jan. 30, 2010, from http://www.chht-sb.ir/ portal/index.php? option= com-datsogallery & Itemid= 28 & func=viewcategory & catid=12;سازمان هواشناسى کشور، سالنامه آمارى هواشناسى: 76ـ 1375، تهران 1378ش؛ منصور سیدسجادى، باستان‌شناسى و تاریخ بلوچستان، تهران 1374ش؛ عباس عبداللّه گروسى، جغرافیاى تاریخى ناحیه بمپور بلوچستان: پَهْل پَهْرِه، تهران 1374ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج 117ـ 118: خاش ـ نره‌نو، تهران: اداره جغرافیائى ارتش، 1364ش؛ مسعود کیهان، جغرافیاى مفصل ایران، تهران 1310ـ1311ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى اجتماعى ـ اقتصادى عشایر کوچنده 1377: جمعیت عشایرى دهستانها، کل کشور، تهران 1378ش؛ همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن 1385: نتایج تفصیلى کل کشور، 1385ش.Retrieved Jan. 17. 2010, from http://www.sci.org.ir/ portal/faces/public/census 85/census 85. natayej/ census 85. rawdata;مقدسى؛ نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران، مقیاس 000' 500'1:2، تهران: سازمان نقشه‌بردارى کشور، 1383ش؛ سعید نیکبختى، آهنگ بلوچستان: سفرنامه، ]مشهد [1374ش؛ یاقوت حموى؛ اقبال یغمائى، بلوچستان و سیستان: سرزمین نژاده مردمان و پهلوانان سخت‌کوش، ]تهران[ 1355ش؛ حسین یکرنگیان، سیرى در تاریخ ارتش ایران: از آغاز تا پایان شهریور 1320، تهران 1384ش؛Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate, London 1966; Percy Molesworth Sykes, Ten thousand miles in Persia or eight years in Iran, New York 1902.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فرزانه ساسان پور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده