خازن علی بن محمدبن ابراهیم شیحی
معرف
مفسر، فقیه، محدّث و صوفى قرن هفتم و هشتم
متن
خازن، على بن محمدبن ابراهیم شیحى، مفسر، فقیه، محدّث و صوفى قرن هفتم و هشتم. وى در 678 در بغداد متولد شد (داوودى، ج 1، ص 427). کنیه او را ابوالحسن و لقبش را علاءالدین ذکر کرده‌اند (رجوع کنید به سلامى، ص 151ـ152؛ ابن‌عماد، ج 6، ص 131). سلامى (همانجا) او را به سبب انتساب به شهر شیحه، در نزدیکى حلب، شیحى خوانده است. شهرت او به خازن به‌سبب آن است که کتابدار خانقاه سُمیساط (منسوب به ابوالقاسم على‌بن محمد سُمیساطى) بود (ابن‌قاضى‌شهبه، ج 3، ص 54؛ ابن‌عماد، همانجا). شرح‌حال‌نگاران جزئیات زندگى وى را ذکر نکرده‌اند، جز آنکه او را از زمره اهل علم و نویسندگان و صوفیان دانسته‌اند (رجوع کنید به سلامى، ص 151ـ152؛ ابن‌قاضى شهبه، ج 3، ص 53ـ54؛ داوودى، ج 1، ص 426ـ427).خازن از محیى‌الدین عبدالمحسن‌بن محمد معروف به ابن‌دَوالیبى، واعظ و محدّث مستنصریه بغداد، حدیث فراگرفت (ابن‌حجر عسقلانى، ج 3، ص 97). سپس به دمشق رفت و در آنجا از عالمانى مانند تقى‌الدین سلیمان‌بن حمزه حنبلى مقدسى (متوفى 715)، قاسم‌بن مظفربن محمدبن عساکر (متوفى 723)، عیسى‌بن مطعم (متوفى 719) و احمدبن ابى‌طالب معروف به ابن‌شحنه (متوفى 730) حدیث شنید (سلامى؛ ابن‌حجر عسقلانى، همانجاها؛ براى مشایخ دیگر حدیثى او رجوع کنید به ابن‌حجر عسقلانى، همانجا؛ داوودى، ج 1، ص 427). او در 741 در حلب درگذشت (ابن‌حجر عسقلانى، ج 3، ص 97ـ98؛ نیز رجوع کنید به ابن‌قاضى شهبه، ج 3، ص 54).خازن در زمینه‌هاى فقه، حدیث، تاریخ و تفسیر آثارى داشته است که ظاهراً جز تفسیر، باقى آثار وى موجود نیستند. او در فقه بر مذهب شافعى بود (رجوع کنید به ذهبى، ج 1، ص 292) و شرحى بر کتاب عمدة‌الاحکامِ عبدالغنى مقدسى با عنوان عُدّة‌الاَفهام فى شرح عمدة الاحکام نگاشت (داوودى، همانجا؛ زرکلى، ج 5، ص 5). خازن در حوزه حدیث، کتاب مقبول‌المنقول مِنْ عِلمى الجَدل والاصول را در ده جلد تألیف کرد (بغدادى، ج 1، ستون 718). او در این کتاب احادیث کتب ستّه، مُسند احمدبن حنبل، مُوطّأ مالک و سننِ دارْقُطنى را جمع‌آورى کرده است (ابن قاضى‌شهبه، ج 3، ص 54؛ ابن‌عماد، همانجا). به نوشته داوودى (همانجا)، خازن کتاب مفصّلى در سیره نبوى تألیف کرده که ظاهرآ همان الروض و الحدائق فى تهذیب سیرة خیرالخلائق است (رجوع کنید به بغدادى، همانجا) و احتمالا در دست محمدبن یوسف شامى صالحى (متوفى 942) بوده است (رجوع کنید به شمس شامى، ج 2، ص 229). مهم‌ترین کتاب خازن در تفسیر قرآن، لباب التأویل فى معانى التنزیل است (رجوع کنید به خازن، ج 1، ص 4). برخى نام این تفسیر را التأویل لمعالم‌التنزیل ذکر کرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌حجر عسقلانى؛ داوودى، همانجاها). تدوین این تفسیر که به نظر ذهبى (ج 1، ص275) در شمار تفاسیر به رأىِ جایز است، در سال 725 خاتمه یافته است (سرکیس، ج 1، ستون 809). به گفته خازن (ج 1، ص3)، لباب‌التأویل گزیده تفسیر معالم‌التنزیل بغوى فرّاء* است.لباب‌التأویل در بردارنده تفسیر تمامى قرآن است. خازن در آغاز هر سوره به مکى و مدنى بودن، وجه تسمیه و فضل آن، تعداد آیات، کلمات و حتى حروف آن اشاره کرده است (براى نمونه رجوع کنید به خازن، ج 1،ص 15، 22). پس از آن، به معناى لغوى واژگان و سپس نقل احادیث پیامبر، صحابه و تابعین در تبیین مفاهیم آیات پرداخته است. خازن (ج 1، ص 3ـ4) چنان‌که خود گفته، در گزینش مطالب تفسیر معالم‌التنزیل بغوى براى پرهیز از درازگویى، اَسناد روایات را حذف کرده و با ذکر علایمى براى جوامع حدیثى از آنها نقل حدیث کرده است. او (ج 1، ص 4) افزون بر حذف اسناد احادیث به شرح واژه‌هاى غریب آنها پرداخته است. همانند دیگر تفاسیر روایى، در تفسیر خازن اسرائیلیات* به چشم مى‌خورد که خازن اغلب بدون نقد، آنها را نقل کرده است (براى نمونه رجوع کنید به ذیل کهف: 9ـ10؛ نیز رجوع کنید به ابوشهبه، ص 139). در مواردى نیز به ضعیف یا جعلى بودن این روایات اشاره کرده است (براى نمونه رجوع کنید به ذیل ص24:ـ25؛ نیز رجوع کنید به ذهبى، ج 1، ص 296). از دیگر مشخصه‌هاى تفسیر خازن، توجه وى به آیات ناظر به اخبار تاریخى و غزوات پیامبر صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم است (براى نمونه رجوع کنید به ذیل احزاب: 9، 29؛ نیز رجوع کنید به ذهبى، ج 1، ص 289). خازن به مباحث فقهى نیز توجه کرده و گاه به تفصیل از برخى مسائل فقهى سخن گفته است (براى نمونه رجوع کنید به ذیل بقره: 234، 275؛ نیز رجوع کنید به ذهبى، ج 1، ص 298). در این‌گونه موارد به هنگام انتخاب رأى برگزیده، کوشش کرده است تا با استناد به روایتى، انتخاب خود را مستدل سازد (رجوع کنید به ذیل بقره: 229). این تفسیر بارها همراه با تفاسیر دیگر چاپ شده و به طور مستقل نیز در بیروت (1415/ 1995) و نیز با تصحیح عبدالسلام محمدعلى شاهین (بیروت 1425/ 2004) منتشر شده است. محمدعلى قطب خلاصه‌اى از این تفسیر را با عنوان مختصر تفسیر القرآن‌الکریم للخازن المسمّى لبابَ التأویل فى معانى التنزیل (بیروت 1366ش/1987) به چاپ رسانده است.منابع: ابن‌حجر عسقلانى، الدرر الکامنة فى اعیان المائة الثامنة، بیروت 1414/1993؛ ابن‌عماد؛ ابن‌قاضى شهبه، طبقات‌الشافعیة، چاپ حافظ عبدالعلیم‌خان، حیدرآباد، دکن 1398ـ1400/ 1978ـ1980؛ محمد ابوشهبه، الاسرائیلیات و الموضوعات فى کتب‌التفسیر، بیروت 1413/1992؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 1، در حاجى خلیفه، کشف‌الظنون، ج 5، بیروت 1410/1990؛ على‌بن محمد خازن، تفسیرالخازن، المسمى لباب التأویل فى معانى التنزیل، چاپ عبدالسلام محمدعلى شاهین، بیروت 1425/2004؛ محمدبن على داوودى، طبقات‌المفسرین، بیروت 1403/ 1983؛ محمدحسین ذهبى، التفسیر و المفسرون، قاهره 1409/ 1989؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1989؛ یوسف الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره 1346/1928، چاپ افست قم 1410؛ محمدبن رافع سلامى، تاریخ علماء بغداد، المسمى منتخب المختار، چاپ عباس عزاوى، بغداد 1357/1938؛ محمدبن یوسف شمس شامى، سبل الهدى و الرشاد فى سیرة خیرالعباد، چاپ عادل احمد عبدالموجود و على‌محمد معوض، بیروت 1414/1993.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محسن قاسم پو

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده