خارک
معرف
خارک،# جزیره‌اى در خلیج‌فارس و بخش و شهر بندرى در شهرستان بوشهر، استان بوشهر.
متن
خارک، جزیره‌اى در خلیج‌فارس و بخش و شهر بندرى در شهرستان بوشهر، استان بوشهر.جزیره خارک که در شمال‌غربى شهر بوشهر* و در مغرب بندر گناوه* واقع شده است، شامل بخش خارک به مرکزیت شهر خارک است (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1385ش، ذیل «استان بوشهر»؛ نیز رجوع کنید به نقشه). جزیره خارکو/ خارگو، در فاصله حدود 5ر3 کیلومترى شمال جزیره خارک، نیز تابع بخش خارک است (جغرافیاى جزایر ایرانى خلیج‌فارس، ص 141ـ 142). جزیره مرجانىِ خارک، با مساحت 21 کیلومترمربع، حدود ده کیلومتر طول و حدود چهار کیلومتر عرض دارد (گیرشمن، 1342ش الف، ص 5؛ سرفراز، ص 7؛ جغرافیاى جزایر ایرانى خلیج‌فارس، ص 4).عمر جزیره حدود یک‌میلیون سال تخمین زده شده است، اما زمان بیرون آمدن آن از زیر آب به حدود چهارده هزار سال پیش مى‌رسد. قشرى سنگى به ارتفاع دو تا هفت متر روى مرجانهاى سطح جزیره، را پوشانده و در وسط جزیره به صورت پشته‌اى دیده مى‌شود، که موجب اهمیت و تغییر موقعیت جزیره شده، زیرا از شدت جریان بادهایى که از سوى شمال‌شرقى مى‌وزند، مى‌کاهد و محل امنى براى پهلو گرفتن کشتى در مشرق جزیره ایجاد کرده است (براى نام بادهاى محلى رجوع کنید به خسروى، ص 7ـ8). این ارتفاعات که از شمال‌غربى به جنوب‌شرقى کشیده شده‌اند، در هر نقطه با اسم خاصى نامیده مى‌شوند: کوه گردن‌شتر/ گردن اشتر در جنوب، کوه لشکرى در مغرب، و کوه تخت و کوه دیده‌بان (ارتفاع حدود 87 متر) که از مرتفع‌ترین قله‌هاى شمالى هستند (حاج‌على رزم‌آرا، ص 5؛ آل‌احمد، ص 52؛ گیرشمن، همانجا).جزیره، فاقد رود، نهر، خاک مناسب و شرایط مساعد براى کشاورزى است، اما با ایجاد قنات و چاه که در گذشته تعداد آنها به دویست عدد مى‌رسید، امکانات محدودى براى کشاورزى به‌وجود آمده است (حاج‌على رزم‌آرا؛ گیرشمن، همانجاها). در جزیره چند چاه به شکل مکعب و یک استخر، متعلق به دوره ساسانى، دیده مى‌شود که این استخر در دوره‌هاى مختلف بازسازى شده است (سرفراز، ص 76ـ 78، 87). همچنین آثار دیواره‌هاى دایره شکلى باقى‌مانده است که براى حفظ نهال مو از گزند باد، دور تا دور حفره‌هایى در تخته‌سنگها که نهال در میان آن کاشته مى‌شد، مى‌ساختند (گیرشمن، 1342ش الف، ص 23؛ خسروى، ص60). علاوه بر انگور، که در گذشته به بوشهر صادر مى‌شد، درختان خرما، لور، موز و مرکّبات در آنجا مى‌روید. غلّات آن بسیار کم و لیموى خارگى (ترش و شیرین) معروف بود (کازرونى، ص 63؛ حاج‌على رزم‌آرا، ص 6؛ انجوى شیرازى، ص 31). ساکنان جزیره خارک به دلیل وجود آب شیرین و زمین مسطح در خارکو، در اوایل آبان، معمولا پس از باران، در خارکو به کشاورزى مى‌پرداختند (کازرونى، ص 67ـ68). همچنین برخى از اهالى جزیره در ماههاى بهمن و اسفند، براى تعلیف دامها، به خارکو مى‌رفتند و در آنجا ساکن مى‌شدند (خورموجى، ص 114؛ اعتمادالسلطنه، ج 1، ص 299؛ انجوى شیرازى، ص 44).درگذشته، انواع ماهى از جمله طوطى‌ماهى (حاج على رزم‌آرا، ص 7)، مروارید بسیار مرغوب (تا 1310ش؛ رجوع کنید به ادامه مقاله) و مرجان صید مى‌شد، اما اکنون به دلیل وجود کشتیهاى نفت‌کش، صید رونق چندانى ندارد (حاج‌على رزم‌آرا، همانجا؛ آل‌احمد، ص 59، 62ـ63). از خارک، نوعى سنگ ساختمانى، متشکل از فسیلِ صدف و مرجان، اغلب به داخل کشور و کویت، بصره و مناطق اطراف صادر مى‌شد و خط آهنى نیز براى حمل سنگها کشیده شده بود (حاج‌على رزم‌آرا، همانجا؛ کشاورز، ص 41ـ42؛ آل‌احمد، ص 53ـ54). عمق آب در حدود یک کیلومترى جزیره به هجده متر مى‌رسد (خسروى، ص10) و براى پهلو گرفتن کشتیهاى نفتى با ظرفیت تا صد هزار تن یا آب‌نشینِ زیاد، مناسب است (ایرانشهر، ج 2، ص 1489).میانگین حداکثر دماى سالیانه خارک ْ6ر29 و میانگین بارش سالیانه آن حدود 6ر265 میلیمتر است. پرباران‌ترین ماه در خارک آذر، و چهار ماه از سال (خرداد تا شهریور) بدون بارش است. میانگین رطوبت نسبى 6ر61% و مرطوب‌ترین ماه آن دى (72%) و خشک‌ترین آن خرداد (49%) است (جغرافیاى جزایر ایرانى خلیج‌فارس، ص 21ـ23).خارک در 1348ش، شهر و در 19 مرداد 1349، بخش گردید (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، ذیل «استان بوشهر»؛ قس خسروى، ص 5، پانویس 1 که در کتاب خود چاپ 1342ش، آورده است که خارک در 1338ش به بخش بدل شد).جمعیت جزیره خارک، طبق سرشمارى 1385ش، حدود 196 ،8 تن بوده است. اهالى آن شیعه دوازده امامى و اهل تسنن (شافعى)اند و به عربى و فارسى با لهجه نزدیک به لهجه تنگستانى و بوشهرى گفتگو مى‌کنند (حاج‌على رزم‌آرا، ص 8؛ آل‌احمد، ص 57؛ شریفیان، ص10ـ11).گروههاى مختلف عرب و افریقایى (زنگى) در عهد ناصرى و پهلوى، به صید مروارید و سنگ‌تراشى در جزیره اشتغال داشتند (خورموجى، ص 114؛ هرتسفلد، ص 103). زیورآلاتى از انواع سخت‌پوستان آبزى خشک‌شده و مرجان از صنایع دستى آنجاست (آل‌احمد، ص 59؛ جغرافیاى جزایر ایرانى خلیج‌فارس، ص 89). عبابافى نیز، ظاهراً تا دوره پهلوى دوم، در آنجا رواج داشت (رجوع کنید به خسروى، ص 35). جزیره خارک داراى شیلات است (جغرافیاى جزایر ایرانى خلیج‌فارس، ص 88).بومیان جزیره خارک به موجوداتى دریایى با نام بوسَلامِه و پامَنْتیلپو (منتیل به معناى دیلم) و موجوداتى نامرئى با نام زار* و باد که به انسان آسیب مى‌رسانند، اعتقاد دارند و براى بهبود افراد مبتلا به زار، مراسم رقص‌زار با طبلى خاص به نام شیخ‌فَرج/ فَریچ/ فریج یا لیوا برگزار مى‌کنند (خسروى، ص 92ـ93، 108ـ111؛ شریفیان، ص 19ـ20، 29؛ براى اطلاع بیشتر از بادها و مراسم مربوط به آنها رجوع کنید به ریاحى، ص 15ـ22). سازهاى مخصوص که افراد خاصى مى‌نوازند، بیش از 150 سال پیش از زنگبار به جزیره آورده شده‌اند (شریفیان، ص 37ـ38؛ براى انواع ساز و مراحل درمان رجوع کنید به ساعدى، ص 108ـ115؛ شریفیان، ص 29ـ36، 41ـ45).برخى آثار تاریخى جزیره خارک عبارت‌اند از: دو مقبره خرسنگى (بناهاى ماقبل تاریخ که با قطعات بزرگ سنگ ساخته مى‌شدند)، مربوط به هزار سال پیش از میلاد (گیرشمن، 1342ش الف، ص 9)؛ قبرهاى دولمن (نوعى از بناهاى پیش از تاریخ، سنگ افقى بزرگى بر روى دو سنگ عمودى)؛ معبد پوسیدون یا نپتون (خداى دریا نزد رومیان)، که ظاهراً در قرن چهارم میلادى ویران و بر خرابه‌هاى آن آتشکده‌اى زردشتى بنا شد و پس از ورود اسلام به مسجد بدل گردید و در دیوار رو به قبله آن محرابى ساخته شد (همان، ص 9، 11، 15؛ آل‌احمد، ص 73ـ74)؛ پیکره‌اى سومرى (مربوط به 3000 ق م) که در اواخر جنگ عراق با ایران کشف شد و احتمالا از محل دیگرى مانند معبد سومرى، به جزیره خارک منتقل گردیده است (رجوع کنید به مجیدزاده، ص 2ـ14)؛ کتیبه‌اى پنج خطى معروف به کتیبه هویت خلیج‌فارس، مربوط به دوره هخامنشى که در 1386ش کشف شد (اعتماد ملى، ش 661، 13 خرداد 1387، ص 13)؛ کلیسا، صومعه، مقابر مسیحى و سردابهاى قبور و نقشهاى برجسته ساسانى در تنگ چکان (گیرشمن، 1342ش الف، ص 17، 22؛ آل‌احمد، ص 71؛ هرتسفلد، ص 103ـ104)؛ مزارى که به نوشته یاقوت حموى (ذیل مادّه) مردم جزیره آن را مدفن محمدبن حنفیه مى‌دانند و براى آن احترام بسیار قائل‌اند؛ هرچند از نظر تاریخى این مکان مدفن محمدبن حنفیه نیست (نیز رجوع کنید به نیبور، ص 188). سازنده مقبره که از اهالى بخارا بوده نیز در کنار مقبره مدفون است (احسانى، ص 346)؛ مقبره‌هاى، ابوبکر، نیک‌زن/ نک‌زن، میرشهاب‌الدین، علمدار، دیده‌بان، میرعبداللّه و سبزپوشان (آل‌احمد، ص 131؛ خسروى، ص 24ـ25)؛ باغى قدیمى در جنوب خارک، به نام باغ صالح عبدالرسول‌خان از دوره ساسانى که تأسیسات ملى نفت، آن را احیا کرد و باغ شاه نامیده شد (کازرونى، ص 63؛ سرفراز، ص 8).برخى از مشاهیر منسوب به خارک عبارت‌اند از: خارکى، شاعرى که در روزگار مأمون (حک : 198ـ 218) مى‌زیست، و محدّثانى چون ابوهَمام صَلَّت و پدرش، بومغیره بصره‌اى خارکى، و ابوالعباس احمدبن عبدالرحمان خارکى بصره‌اى (سمعانى، ج 2، ص 306؛ حازمى همدانى، ج 1، ص 179؛ یاقوت حموى، ذیل مادّه).پیشینه. خارک (به زبان محلى: خارَک و خارى؛ خسروى، ص 5) در پیش از اسلام به نامهاى آراکیا، ایکار، جزیره اسکندریه و ارخه خوانده مى‌شد (رجوع کنید به بطلمیوس، ص 32؛ هرتسفلد، همانجا؛ گیرشمن، 1342ش الف، ص 6ـ7). در منابع دوره اسلامى، به صورتهاى خارَک و خارْگ (رجوع کنید به ابن‌خرداذبه، ص 61؛ مسعودى، ج 1، ص 129؛ فسائى، ج 2، ص 1586) آمده است. اعراب سواحل غربى خلیج‌فارس آن را ام‌الرَّبانین (وطن ناخدایان دریا) مى‌نامیدند (آل‌احمد، ص 67). نیبور (ص170، پانویس 1) آن را «خارج» ضبط کرده است.ظاهراً واژه خارک برگرفته از خارَک یا خَرَک، نوعى خرماى نارس است، یا از خار و خارا به معناى سنگ سخت مشتق شده (برهان، ج 2، ص 697ـ698؛ آل‌احمد، ص 27) و به‌تدریج به خارْگ تبدیل شده است (رجوع کنید به فسائى، همانجا). برخى نام خارک را به دلیل اینکه این جزیره جزو سرزمین خاراکنه بوده، برگرفته از واژه خاراکنه/ خاراکْس/ خاراسن دانسته‌اند (رجوع کنید به گیرشمن، 1342ش ب، ص 117؛ نفیسى، ص 68).باتوجه به آثار کشف شده، جزیره خارک پیش از میلاد مسیح آباد بود و محل توقف بازرگانان، تخلیه کالاهاى تجارى و ارسال آن به نقاط دوردست و تهیه آب‌شیرین بود. این جزیره به دلیل موقعیت جغرافیایى‌اش، گذرگاه فاتحان، جنگجویان و دزدان دریایى (گیرشمن، 1342ش الف، ص 16، 24؛ مصطفوى، ص 143، 146) و لنگرگاه کشتیهایى بود که از بصره به جزیره کیش (قیس) و هندوستان مى‌رفتند (لسترنج، ص 261).اطلاعات درباره جزیره خارک در منابع جغرافیایى اسلامىِ قرن سوم محدود و تکرارى است. ابن‌خرداذبه (همانجا) جزیره خارک را در پنجاه فرسخى بصره ذکر کرده که داراى نخل بوده و در آن کشاورزى مى‌شده است. در سده چهارم، اصطخرى (ص 107) به وجود منبر در خارک اشاره کرده است. مسعودى (ج 1، ص 128ـ129) آن را از بلاد جَنّابه (گناوه)، داراى لؤلؤ معروف به خارَکّى و ابن‌حوقل (ص 267) آن را جزء اردشیرخُرَّه (رجوع کنید به فیروزآباد*)، داراى جمعیت زیاد، آب شیرین و حیوانات اهلى و تجارت پررونق دانسته است. به نوشته جیهانى (ص 57، 125)، خارک مقابل جَنّابه و از جزایر دریاى (فارس)، داراى مروارید کم اما گران‌بهایى به نام درّ یتیم بود. مؤلف حدودالعالم (ص20) جزیره خارک را در جنوب بصره داراى شهرى بزرگ و آباد به‌نام خارک دانسته و مقدسى (ص 101)، ضمن ذکر معادن آن به شیوه صید صدفهاى مروارید در خارک اشاره کرده است. در سده ششم، خارک را یکى از جزایر کوره قبادخوره نزدیک سیراف* ذکر کرده‌اند (رجوع کنید به حازمى‌همدانى، همانجا؛ ابن‌بلخى، ص150). یاقوت حموى، که خود چندین بار به جزیره خارک سفر کرده بود، آن را جزو فارس دانسته که مقابل جَنّابه و مَهْروبان است (همانجا). حمداللّه مستوفى (ص 137ـ138، 171، 234) خارک را از جزایر مشهور ایران، در پنجاه فرسخى بصره و داراى محصولات کشاورزى ذکر کرده است. ابوالفداء (ص 373) جزیره را نزدیک آبادان*/ عبّادان داراى شهرى به‌نام خارک دانسته و حافظ ابرو (ج 1، ص 239) به معدن مروارید در حوالى خارک اشاره کرده و از نوعى مروارید به نام یلغرک یا درّ یتیم نام برده است.به گفته اعتمادالسلطنه در قرن دهم (ج 1، ص 314)، پرتغالیها جزیره خارک را ــ که پناهگاه دزدان دریایى و محل زندگى ماهیگیران بودــ تصرف و شعبه تجارتى هرمز را در آنجا دایر کردند که پس از مدتى دزدان دریایى آنان را از جزیره راندند (گیرشمن، 1342ش الف، ص 8). در 1076/ 1665، تونو اولین مسافر فرانسوى از خارک دیدن کرد و آن را وصف نمود. در 1095/1684 هلندیها خارک را تصرف و در 24 رجب 1096/ 17 ژوئن 1685 جزیره را تخلیه کردند (همانجا). در دوران حضور هلندیها، جمعیت خارک به دوازده هزارتن مى‌رسید و تجارتخانه هلندى به تجارت مروارید مى‌پرداخت (وادلا، ص 44). در 1166/1753، رئیس تجارتخانه، فون کنیپهاوزن هلندى، حاکم بندر ریگ را وادار کرد جزیره را به این تجارتخانه واگذار کند. وى سپس استحکامات و قلعه‌اى در آنجا بنا کرد (ویلسون، ص 179ـ181؛ نیبور، ص170ـ171؛ فقیه، ص 84ـ 85). سرانجام در 1179 (یا 1180)، میرمُهَنّا* که مدتى در جزیره خارکو اقامت داشت، جزیره خارک و قلعه را تسخیر کرد و هلندیها را بیرون راند (نامى اصفهانى، ص 163ـ166؛ غفارى کاشانى، ص 275ـ276). در 1183، کریم‌خان زند خارک را از میرمهنا گرفت (ویلسون، ص 182).در 1183/1769، کریم‌خان با فرانسویان قراردادى براى تأسیس نمایندگى تجارى در خارک امضا کرد. در 1223/1808 با مناسبات تازه فتحعلى‌شاه و ناپلئون اول، جزیره به فرانسه واگذار شد، اما در 1224/1809 با بسته شدن سفارت فرانسه در تهران، این قرارداد لغو گردید (گیرشمن، همانجا؛ نیز رجوع کنید به وادالا، ص 174). در جریان تصرف هرات به دست محمدشاه قاجار در جمادى‌الاولى 1254، خارک به اشغال انگلیسیها درآمد و مرکز نمایندگى انگلستان از بوشهر به خارک منتقل شد. انگلیسیها تا 1258/1842 تخلیه خارک را به تعویق انداختند (سپهر، ج 2، ص 722ـ725، 731ـ732؛ کرزن، ج 2، ص 405؛ کلى، ص 66).هنگام اشغال انگلیس، خارک داراى یک دهکده با چند کلبه گلى و سکنه ماهیگیر و فقیر، یک قرارگاه براى سربازان انگلیسى و خانه‌هاى کوچک به سبک هندى براى سکونت افسران و یک بازار محلى بود. سربازان انگلیسى کالاها را نقدى خریدارى مى‌کردند و کالاها از اطراف به جزیره وارد مى‌شد (لایارد، ص 153). در آن زمان، جمعیت خارک حدود سیصد تن بود که پس از حرکت نیروهاى ایرانى به سوى خارک، در حدود 1260 همگى به کویت گریختند (کلى، ص 70ـ71).انگلیسیها بار دیگر در 1273/ 1856 جزیره را تصرف کردند (ویلسون، ص 182). آنان خارک را پایگاه کشتیهاى تجارى و جنگى و انبار مهمات خود قرار دادند و چهار بار از خارک به بوشهر و یک بار به خرمشهر حمله بردند (رائین، ج 1، ص 106). با امضاى معاهده پاریس (رجوع کنید به پاریس*، معاهده)، انگلیسیها خارک را در 1274/1857 تخلیه کردند (گیرشمن، 1342ش الف، ص 8). در قرن سیزدهم، فسائى (ج 2، ص1327) جزیره خارک را از ناحیه حیات داود دشتستان* دانسته و آن را بندرى تجارى ذکر کرده است که کشتیهاى بزرگ در آن پهلو مى‌گیرند و کالاها به‌تدریج با کشتیهاى کوچک‌تر از آنجا به بندر ریگ* حمل مى‌شوند (نیز رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج 2، ص 343، 347ـ348).جزایر خلیج‌فارس به دلیل بدى آب و هوا، از زمان داریوش محل تبعید زندانیان و آوارگان جنگى بودند (هرودوت، ص 244). در 1312ش، در دوره پهلوى اول، نیز جزیره تبعیدگاه شد و ساختمانهاى باقى‌مانده از زمان اشغال به زندان تبدیل گردیدند (فرامرزى، ص 8؛ براى اطلاع در مورد برخى تبعیدشدگان رجوع کنید به کشاورز، جاهاى متعدد؛ احسانى، ص 343؛ انجوى شیرازى، ص 32ـ33).در حدود 1330ش، جزیره خارک داراى گارد مسلح گمرک بود (رجوع کنید به حسینعلى رزم‌آرا، ج 7، ص 61). در 1337ش، اولین گروه ساختمانى براى ساختن اسکله وارد جزیره شدند (فرامرزى، ص 8، پانویس 1). در سه‌شنبه 17 آبان 1339، بندر خارک و لوله انتقال نفت گچساران به این بندر افتتاح گردید و دو کشتى نفتى ایرانى براى اولین بار در بندر خارک بارگیرى کردند (مصطفوى، ص 143 و پانویس 3). امروزه، بندر خارک همچنان از بندرهاى مهم نفتى و فعال خلیج‌فارس است.منابع: جلال آل‌احمد، جزیره خارگ: در یتیم خلیج‌فارس، تهران 1361ش؛ ابن‌بلخى، فارس‌نامه، چاپ گى‌لسترنج و رینولد آلن نیکلسون، لندن 1921، چاپ افست تهران 1363ش؛ ابن‌حوقل؛ ابن‌خرداذبه؛ اسماعیل‌بن على ابوالفداء، کتاب تقویم‌البلدان، چاپ رنو و دسلان، پاریس 1840؛ على‌اصغر احسانى، خاطرات ما از قیام افسران خراسان، تهران 1378ش؛ اصطخرى؛ اعتمادالسلطنه؛ ابوالقاسم انجوى شیرازى، تبعیدگاه خارک : یادداشت‌هاى انجوى شیرازى در زندان خارک، به‌کوشش میهن صداقت‌پیشه، تهران 1384ش؛ ایرانشهر، تهران: کمیسیون ملى یونسکو در ایران، 1342ـ1343ش؛ ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت‌احوال، کتاب جغرافیا و اسامى دهات کشور، ج 2، تهران 1329ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى آذر 1385، ]تهران 1385ش[؛ همو، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ محمدحسین‌بن خلف برهان، برهان قاطع، چاپ محمد معین، تهران 1361ش؛ کلاودیوس بطلمیوس، الجغرافیا، ترجمه عربى، چاپ فؤاد سزگین، فرانکفورت 1407/1987؛ جغرافیاى جزایر ایرانى خلیج‌فارس: استان بوشهر (جزایر خارک، خارکو، شیف، ام‌الکرم، جبرین، نخیلو، فارسى)، تهران: سازمان جغرافیایى نیروهاى مسلح، 1381ش؛ ابوالقاسم‌بن احمد جیهانى، اشکال العالم، ترجمه على‌بن عبدالسلام کاتب، چاپ فیروز منصورى، ]مشهد[ 1368ش؛ محمدبن موسى حازمى همدانى، الاماکن، او، مااتفق لفظه و افترق مسماه من الامکنة، چاپ حمد جاسر، ریاض ]بى‌تا.[؛ عبداللّه‌بن لطف‌اللّه حافظ ابرو، جغرافیاى حافظ ابرو، چاپ صادق سجادى، تهران 1375ـ1378ش؛ حدودالعالم؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛ خسرو خسروى، جزیره خارگ در دوره استیلاى نفت، تهران 1342ش؛ محمدجعفربن محمدعلى خورموجى، نزهت‌الاخبار: تاریخ و جغرافیاى فارس، چاپ على آل‌داود، تهران 1380ش؛ اسماعیل رائین، دریانوردى ایرانیان، تهران 1350ش؛ حاج‌على رزم‌آرا، جغرافیاى نظامى ایران : جزایر ایران در خلیج‌فارس، تهران 1320ش؛ حسینعلى رزم‌آرا؛ على ریاحى، زار و باد و بلوچ، تهران 1356ش؛ غلامحسین ساعدى، اهل هوا، تهران 1355ش؛ محمدتقى‌بن محمدعلى سپهر، ناسخ التواریخ: تاریخ قاجاریه، چاپ جمشید کیانفر، تهران 1377ش؛ على‌اکبر سرفراز، راهنماى آثار باستانى جزیره خارک، ]تهران 1355ش[؛ سمعانى؛ محسن شریفیان، اهل زمین : موسیقى و اوهام در جزیره خارگ، تهران 1381ش؛ ابوالحسن غفارى کاشانى، گلشن مراد، چاپ غلامرضا طباطبائى‌مجد، تهران 1369ش؛ احمد فرامرزى، جزیره خارک، به‌کوشش حسن فرامرزى، تهران 1347ش؛ حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامه ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران 1367ش؛ خورشید فقیه، زوال دولت هلند در خلیج‌فارس با ظهور میر مُهَنّاى بندرریگى، بوشهر 1383ش؛ محمدابراهیم‌بن اسماعیل کازرونى، تاریخ بنادر و جزایر خلیج‌فارس، چاپ منوچهر ستوده، تهران 1367ش؛ کریم کشاورز، چهارده ماه در خارک: یادداشتهاى روزانه زندانى، تهران 1363ش؛ جى.بى. کلى، هجوم انگلیس به جنوب ایران: 1839 و 1856، ترجمه حسن زنگنه، بوشهر1373ش؛رومن گیرشمن،جزیره خارک،تهران1342شالف؛ همو، «جزیره‌ى خارک»، در خلیج‌فارس، ج 2، ]تهران: اداره انتشارات رادیو، 1342شب[؛ اوستن هنرىلایارد، سفرنامه لایارد، یا، ماجراهاى اولیه در ایران، ترجمه مهراب امیرى، تهران 1367ش؛ یوسف مجیدزاده، «پیکره‌اى سومرى در خارک»، مجله باستان‌شناسى و تاریخ، سال 11، ش 1 و 2 (پاییز 1375 ـ تابستان 1376)؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1375 نتایج تفصیلى کل کشور، تهران 1376ش؛ مسعودى، مروج (بیروت)؛ محمدتقى مصطفوى، اقلیم پارس، تهران 1343ش؛ مقدسى؛ محمدصادق نامى اصفهانى، تاریخ گیتى‌گشا، با مقدمه سعید نفیسى، تهران 1363ش؛ سعید نفیسى، «جغرافیاى تاریخى خلیج‌فارس»، در خلیج‌فارس، همان؛ نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران، مقیاس 000،500، 1:2، تهران: سازمان نقشه‌بردارى کشور، 1383ش؛ کارستن نیبور، سفرنامه کارستن نیبور، ترجمه پرویز رجبى، ]تهران [1354ش؛ ر. وادالا، خلیج‌فارس در عصر استعمار، ترجمه شفیع جوادى، تهران 1364ش؛ یاقوت حموى؛George N. Curzon, Persia and the Persian question, London 1892; Herodotus, The histories, tr. Aubrey de Selincourt, ed. A.R. Burn, Harmonldsworth, Engl. 1980; Ernst Emile Herzfeld, Archaeological history of Iran, London 1935; Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate, London 1966; Arnold Talbot Wilson, The Persian Gulf, London 1959.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

معصومه رضازاده شفارود

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده