خارجة بن زید
معرف
یکى از هفت فقیه نامدار مدینه (فقهاى سبعه)، از تابعین
متن
خارجة ‌بن زید، یکى از هفت فقیه نامدار مدینه (فقهاى سبعه)، از تابعین. کنیه‌اش ابوزید و القاب مهم او، انصارى و نجارى و مدنى بوده است (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 5، ص 262؛ خلیفة‌بن خیاط، ص 437؛ ابن‌حجر عسقلانى، 1404، ج 3، ص 65). پدرش، زیدبن ثابت*، از صحابه و از کاتبان وحى بود که در تدوین قرآن در زمان ابوبکر و عثمان هم نقش مهمى داشت. مادر او، امّ سعد، دختر سعدبن ربیع (از کاتبان عرب در دوره جاهلیت و از اصحاب بیعت نخستین عقبه) بود (رجوع کنید به واقدى، ج 1، ص 165، 331؛ ابن‌سعد، ج 3، ص 522؛ خلیفة‌بن خیاط، همانجا؛ ابن‌ابى‌داوود، ص 7ـ27؛ قس ذهبى، 1413، ج 2، ص 526؛ ابن‌حجر عسقلانى، 1405، ج 8، ص 439 که امّ علاءانصارى را مادر او دانسته‌اند).تاریخ تولد خارجة در منابع ذکر نشده، اما از تصریح تراجم‌نگاران به تاریخ وفات (99 یا 100) و سن او (هفتاد سال) مى‌توان دریافت که احتمالا سال 29 یا 30 بوده است (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 5، ص 262ـ263؛ ابن‌حِبّان، ج 4، ص 211؛ ابن‌عساکر، ج 15، ص 397).خارجة‌بن زید در خانواده‌اى اهل علم پرورش یافت و از پدر، مادر و عمویش (یزیدبن ثابت) حدیث نقل کرده است (درباره نقل حدیث از عمویش یزید رجوع کنید به ادامه مقاله). از دیگر مشایخ او اسامة‌بن زیدبن حارثه، عبدالرحمان‌بن ابى‌عمره و امّ علاء انصارى بوده‌اند. برخى راویان حدیث از او عبارت‌اند از: پسرش، سلیمان؛ برادرزاده‌اش، سعیدبن سلیمان؛ عثمان‌بن حکیم؛ عبداللّه‌بن ذکوان و محمدبن مسلم زُهْرى (ابویعلى موصلى، ج 2، ص 236؛ ابن ابى‌حاتم، ج 3، ص 374؛ ذهبى، 1401ـ1409، ج 4، ص 438؛ براى دیگر راویان حدیث از او رجوع کنید به مِزّى، ج 8، ص 9ـ10).رجال‌شناسانِ اهل‌سنّت، خارجه را ثقه معرفى کرده (رجوع کنید به عجلى، ص140؛ ابن‌حبّان، همانجا؛ باجى، ج 2، ص 575) و برخى از آنان او را «کثیرالحدیث» خوانده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 5، ص 262؛ قس ذهبى، 1376ـ1377، ج 1، ص 91ـ 92 که نام او را به استناد «قلیل‌الحدیث» بودن، در شمار حافظان نیاورده است). با این همه، اِسناد روایتها و گزارشهاى او در بسیارى موارد گسسته (مقطوع‌السند) است، مانند روایت او از یزیدبن ثابت، که پیش از تولد خارجه در جنگ یمامه کشته شده بود و نیز گزارش او درباره خالدبن ولید، که به دوره پیش از تولد خارجة بازمى‌گردد (رجوع کنید به واقدى، ج 3، ص 877؛ ابن‌عبدالبرّ، ج 2، ص 346؛ ابن‌حجر عسقلانى، 1404، ج 3، ص 66).برخى نام خارجة‌بن زید را در شمار پانزده نفرى که پس از صحابیان، مرجع مردم شناخته مى‌شدند (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 2، ص 383؛ ابن‌عساکر، ج 6، ص 153) یا در زمره ده فقیه نامدار مدینه آورده (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج 49، ص 262) و شمارى دیگر او را یکى از «فقهاى سبعه» (هفت فقیه صاحب فتوا در آن دوره) خوانده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ابوزهره، ص 172). احادیث خارجة‌بن زید بیشتر درباره احکام فقهى، به‌ویژه احکام قضایى است. او علاوه بر افتا به تقسیم مواریث و تنظیم شهادت‌نامه‌ها نیز مى‌پرداخت (رجوع کنید به ابن‌سعد؛ ابن‌حبّان، همانجاها؛ مزّى، ج 8، ص10ـ11). محدّثان و فقهایى چون مالک‌بن انس (ج 1، ص 329ـ330)، بخارى (ج 3، ص 205ـ206)، شافعى (ج 4، جزء8، ص 4) و حتى فقهاى شیعه مانند شیخ طوسى (ج 6، ص 363) در آثار خود بدانها احتجاج کرده‌اند.بخش اعظم حیات خارجة‌بن زید، هم‌زمان با حکومت خلفاى اموى بود. وى در جوانى همراه با جمعى از مردم مدینه براى گزارش حادثه‌اى به معاویه، به دمشق سفر کرد. بنابر گزارشهاى تاریخى، او در عرصه فقاهت و افتا در دوره خلافت عبدالملک‌بن مروان، ولیدبن عبدالملک، سلیمان‌بن عبدالملک و عمربن عبدالعزیز شهرت بسیار داشته است. به‌ویژه، عمربن عبدالعزیز وى را بسیار محترم مى‌داشت، چنان‌که به حکمران خود در مدینه فرمان داد از میان کسانى که پرداخت مقررى آنان از دیوان قطع شده بود، فقط مقررى او را دوباره برقرار سازد. همچنین عمربن عبدالعزیز از درگذشت او بسیار متأسف شد (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 5، ص 384؛ یعقوبى، ج 2، ص 282، 298، 308؛ ابن‌عساکر، ج 15، ص 395ـ 396). نمونه‌هایى از مشورت‌طلبى و پرسش خلیفگان مذکور از خارجة، در پاره‌اى منابع تاریخى و حدیثى انعکاس یافته است (براى نمونه رجوع کنید به مالک‌بن انس، ج 1، ص 329؛ شافعى، همانجا؛ واقدى، ج 3، ص 1105؛ یعقوبى، ج 2، ص 298).شرح‌حال‌نگاران خارجة‌بن زید را به زهد و تقوا و عبادت‌پیشگى ستوده‌اند، او در پایان عمر از مردم کناره گرفت و از این‌رو، بسیارى از آرا و احادیث او انتشار نیافت (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌سعد، همانجا؛ ابونعیم اصفهانى، ج 2، ص 189؛ نیز رجوع کنید به ابوزهره، همانجا). وى با امام سجاد علیه‌السلام همعصر بود، ولى در منابع تاریخى سخنى درباره مناسبات او با آن حضرت نیامده که ظاهرآ ناشى از مناسبات مستحکم او با حاکمان وقت و هم‌رأیى با آنان بوده است. ظاهراً به همین سبب، وى برخلاف برادرانش که در واقعه حرّه جان باختند، از آن حادثه بزرگ جان سالم به در برد (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 5، ص 263ـ265؛ خلیفة‌بن خیاط، ص 437).خارجة‌بن زید در سال 99 یا 100 در مدینه وفات یافت و حاکم مدینه، به فرمان عمربن عبدالعزیز، بر جنازه‌اش نمازگزارد. در پاره‌اى منابع، داستانهایى از سخن گفتن او بعد از مرگ ذکر شده است (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 5، ص 263؛ خلیفة‌بن خیاط؛ ابن‌حبّان، همانجاها).منابع: ابن‌ابى‌حاتم، کتاب الجرح و التعدیل، حیدرآباد، دکن 1371ـ1373/ 1952ـ1953، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌ابى‌داوود، کتاب المصاحف، بیروت 1405/1985؛ ابن‌حِبّان، کتاب الثقات، حیدرآباد، دکن 1393ـ1403/ 1973ـ1983، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌حجر عسقلانى، الاصابة فى تمییز الصحابة، چاپ عادل احمد عبدالموجود و على محمد معوض، بیروت 1415/1995؛ همو، کتاب تهذیب التهذیب، ]بیروت [1404/1984؛ ابن‌سعد (بیروت)؛ ابن‌عبدالبرّ، الاستیعاب فى معرفة الاصحاب، چاپ على محمد بجاوى، بیروت 1412/1992؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت 1415ـ1421/ 1995ـ2001؛ محمد ابوزهره، الامام الصادق: حیاته و عصره، آراؤه و فقهه، قاهره 1993؛ ابونعیم اصفهانى، حلیة‌الاولیاء و طبقات الأصفیاء، چاپ محمدامین خانجى، بیروت 1387/1967؛ ابویعلى موصلى، مسند ابى‌یعلى الموصلى، چاپ حسین سلیم اسد، دمشق 1404ـ1409/ 1984ـ1988؛ سلیمان‌بن خلف باجى، التعدیل و التجریح لمن خرج عنه البخارى فى الجامع الصحیح، چاپ احمد بزار، ]رباط[ 1411/1991؛ محمدبن اسماعیل بخارى، صحیح البخارى، ]چاپ محمد ذهنى‌افندى[، استانبول 1401/1981، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ خلیفة‌بن خیاط، کتاب الطبقات، روایة موسى‌بن زکریا تسترى، چاپ سهیل زکار، بیروت 1414/1993؛ محمدبن احمد ذهبى، سیر اعلام‌النبلاء، چاپ شعیب أرنؤوط و دیگران، بیروت 1401ـ1409/ 1981ـ1988؛ همو، الکاشف فى معرفة من له روایة فى الکتب الستة، چاپ محمد عوامه و احمدمحمد نمر خطیب، جده 1413/1992؛ همو، کتاب تذکرة الحفاظ، حیدرآباد، دکن 1376ـ1377/ 1956ـ 1958، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ محمدبن ادریس شافعى، الاُمّ، چاپ محمد زهرى‌نجار، بیروت ]بى‌تا.[؛ محمدبن حسن طوسى، کتاب الخلاف، قم 1407ـ1417؛ احمدبن عبداللّه عجلى، تاریخ الثّقات، به‌ترتیب على‌بن ابى‌بکر هیثمى و تضمینات ابن‌حجر عسقلانى، چاپ عبدالمعطى قلعجى، بیروت 1405/1984؛ مالک‌بن انس، المُوَطَّأ، چاپ محمدفؤاد عبدالباقى، بیروت 1406؛ یوسف‌بن عبدالرحمان مِزّى، تهذیب الکمال فى اسماء الرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت 1422/2002؛ محمدبن عمر واقدى، کتاب المغازى، چاپ مارسدن جونز، لندن 1966؛ یعقوبى، تاریخ.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدکاظم طباطبایی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده