خارجة بن حذافة بن غانم عدوی
معرف
از شجاعان عرب و از مسلمانان صدر اسلام
متن
خارجة‌ بن حُذافة بن غانم عَدَوى، از شجاعان عرب و از مسلمانان صدر اسلام. نسب پدر وى، حذافة ‌بن غانم، به تیره عَدِىّ بن کعب مى‌رسد. مادرش، فاطمه بنت عمروبن بُجْرَه، نیز از همین تیره بود (رجوع کنید به ابن‌کلبى، ج1، ص105، 108ـ109؛ ابن‌سعد، ج 4، ص 188). خارجة از مسلمانانى بود که پس از فتح مکه اسلام آوردند (ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 222؛ قس ابن‌سعد، ج 7، ص 496 که وى را از مسلمانان نخستین یاد کرده است). در روایات تاریخى، به شجاعت و مهارت خارجة در سوارکارى اشاره شده و رزم‌آورى او معادل هزار سوار به شمار آمده است (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 4، ص 261؛ ابن‌اثیر، ج 2، ص 83). منشأ این مقایسه آن بوده که در سال 20، در زمان لشکرکشى سپاهیان اسلام براى فتح مصر، عمروبن عاص از عمر تقاضاى کمک کرد. عمر نیز لشکرى چهار هزار نفرى به یارى او فرستاد و به وى نوشت که فرمانده هر هزار نفرِ این لشکر، مردى است که خود به جاى هزار نفر است، و از جمله آن فرماندهان خارجة‌بن حذافة بود (رجوع کنید به ابن‌عبدالحکم، ص 61؛ ابن‌خلّکان، ج 7، ص 216؛ قس ابن‌اثیر، همانجا) که همراه عمروبن عاص در این لشکرکشى شرکت کرد (خلیفة‌بن خیاط، ص 79؛ قس بلاذرى، 1413، ص 212ـ213). پس از آنکه عمروبن عاص فسطاط را فتح کرد، خارجة از طرف وى به شهرهاى فَیّوم* و اُشمونَین* و اَخمیم* و بَشَرودات و روستاهاى ناحیه صعید* لشکر کشید و بر آنها چیره شد (بلاذرى، 1413، ص 216ـ217). خَیس و سَخا از دیگر نواحى مصر بود که خارجة فتح کرد (رجوع کنید به یاقوت حموى، ذیل «خیس»، «سخا»). هنگامى که عمروبن عاص در سال 21 روانه فتح اسکندریه شد، خارجة را به جانشینى خود در مصر (فسطاط) گمارد. او در مصر مقام قضا را نیز از سوى عمروبن عاص عهده‌دار شد (ابن‌کلبى، ج 1، ص 109؛ ابن‌سعد، ج 4، ص 188؛ بلاذرى، 1413، ص 220). برخى گفته‌اند که وى پس از فتح مصر فرمانده نگهبانان و نیروى شهربانى عمروبن عاص گردید و پس از آن در زمان معاویه نیز همین سمت را عهده‌دار بود (رجوع کنید به ابن‌عبدالحکم، ص 105؛ کندى، ص 33، 55؛ ابن‌اثیر، همانجا).عمر که هم قبیله خارجة‌بن حذافة بود، به عمروبن عاص فرمان داد تا به خارجة به سبب شجاعتش، مانند اشراف عرب، از بیت‌المال سهم کامل دهد (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 7، ص 496؛ ابن‌عبدالحکم، ص 145؛ بلاذرى، 1413، ص 456؛ ابن‌عبدربّه، ج 3، ص 282). خارجة تا پایان عمر در مصر ماند (ابن‌عبدالبرّ، ج 2، ص 418) و در سال 35، که مصر دستخوش اعتراض برضد خلیفه عثمان گردید، همچنان هواخواه او بود (رجوع کنید به کندى، ص 38ـ39).در سال 40، در ماجراى توطئه خوارج براى قتل امام على علیه‌السلام و معاویه و عمروبن عاص، خارجة‌بن حذافة به اشتباه به جاى عمروبن عاص کشته شد، زیرا از قضا عمروبن عاص شب قبل از حادثه به دل درد سختى مبتلا شد و هنگام صبح به خارجة دستور داد با مردم نماز بگزارد. به این ترتیب، مأمور قتل عمروبن عاص، خارجة را به جاى او کشت (رجوع کنید به ابن‌قتیبه، ج 1، ص 139؛ بلاذرى، 1996ـ2000، ج 9، ص 251؛ دینورى، ص215ـ216؛ یعقوبى، ج 2، ص 212؛ قس مسعودى، ج 3، ص 170، که نوشته است خارجة در زمانى به قتل رسید که قاضى مصر بود و در جایگاه عمروبن عاص، مردم را اطعام مى‌کرد). وقتى قاتل دستگیر و با عمروعاص روبه‌رو شد و فهمید که خارجة را کشته است، گفت «اَرَدْتُ عَمرآ و اَرادَاللّهُ خارجةَ» و این گفته وى مثل شد (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 4، ص 188؛ قس ابن‌کلبى، همانجا، که این گفته را به عمروبن عاص نسبت داده است). قول ضعیفى حاکى از آن است که مردى که به قتل رسید، فرد دیگرى همنام خارجة‌بن حذافة و از قبیله بنى‌سهم بود (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج 2، ص 84). نام قاتل خارجة را عبداللّه‌بن مالک صَیداوى (دینورى، همانجا) یا زادُویه، که گفته شده همان عمروبن بکر تمیمى است (مسعودى، همانجا؛ قس ابن‌عبدالبرّ، ج 2، ص 419) ذکر کرده‌اند. به هر صورت، قاتل را گردن زدند و پیکرش را به دار آویختند (مسعودى، همانجا؛ قس ابن‌عبدالحکم، ص 106).از خارجة‌بن حذافة، حدیثى از پیامبر اکرم درباره فضیلت نماز «وَتْر» نقل شده و به این اعتبار، او از راویان و اصحاب پیامبر نیز به شمار آمده است. این حدیث را عبداللّه‌بن (ابى)مُرّه زَوفى از خارجة روایت کرده است (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 4، ص 188ـ189؛ بخارى، ج 3، ص 203؛ ابن ابى‌حاتم، ج 3، ص 373). قبر خارجة در مصر معروف بوده است (ابن‌اثیر، همانجا). وى چهار پسر به نامهاى عبدالرحمان، اَبان، عبداللّه و عَون داشت (ابن‌سعد، ج 4، ص 188).منابع: ابن ابى‌حاتم، کتاب‌الجرح و التعدیل، حیدرآباد، دکن 1371ـ 1373/ 1952ـ1953، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌اثیر، اسدالغابة فى معرفة الصحابة، چاپ محمد ابراهیم بنا و محمد احمد عاشور، قاهره 1970ـ1973؛ ابن‌حجر عسقلانى، الاصابة فى تمییز الصحابة، چاپ على‌محمد بجاوى، بیروت 1412/1992؛ ابن‌خلّکان؛ ابن‌سعد (بیروت)؛ ابن‌عبدالبرّ، الاستیعاب فى معرفة الاصحاب، چاپ على‌محمد بجاوى، بیروت 1412/1992؛ ابن‌عبدالحکم، فتوح مصر و اخبارها، چاپ چارلز سى. تورى، نیوهاون 1922، چاپ افست بغداد ] 1968[؛ ابن‌عبدربّه، العقد الفرید، چاپ على شیرى، بیروت 1408ـ1411/ 1988ـ1990؛ ابن‌قتیبه، الامامة و السیاسة، المعروف بتاریخ الخلفاء، چاپ طه محمد زینى، ]قاهره 1387/ 1967[، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌کلبى، جَمْهَرة‌النسب، ج 1، چاپ ناجى حسن، بیروت 1407/ 1986؛ محمدبن اسماعیل بخارى، کتاب التاریخ الکبیر، ]بیروت?1407/ 1986[؛ احمدبن یحیى بلاذرى، انساب الاشراف، چاپ محمود فردوس عظم، دمشق 1996ـ2000؛ همو، کتاب فتوح‌البلدان، چاپ دخویه، لیدن 1866، چاپ افست فرانکفورت 1413/1992؛ خلیفة‌بن خیاط، تاریخ خلیفة‌بن خیاط، چاپ مصطفى نجیب فوّاز و حکمت کشلى فوّاز، بیروت 1415/1995؛ احمدبن داوود دینورى، الاخبارالطِّوال، چاپ عبدالمنعم عامر، قاهره 1960، چاپ افست قم 1368ش؛ محمدبن یوسف کندى، ولاة مصر، چاپ حسین نصّار، بیروت 1379/1959؛ مسعودى، مروج (بیروت)؛ یاقوت حموى؛ یعقوبى، تاریخ.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدحسن سعیدی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده