خادم الحرمین
معرف
از القاب رسمى برخى از سلاطین مملوک مصر و نیز پادشاهان عثمانى، به معناى خدمتگزار و نگهبان دو شهر مکه و مدینه
متن
خادم‌ الحرمین، از القاب رسمى برخى از سلاطین مملوک مصر و نیز پادشاهان عثمانى، به معناى خدمتگزار و نگهبان دو شهر مکه و مدینه. این لقب از 923، که سلطان‌سلیم اول شام و مصر را فتح کرد، رایج شد. مدرکى دالّ بر کاربرد این لقب براى خلفاى عباسى بغداد و جانشینان رسمى آنان در قاهره، یافته نشده است. در دوره فاطمى (297ـ567)، از عنوانى براى سرپرستى امور مکه و مدینه به صورت نظارت بر امر «الحَرَمَیْنِ المَحْروسَیْن» یاد شده است (رجوع کنید به السّجِلّات المستنصریة، ص 192؛ ایمن فؤادسید، ص 212). عُلَیمى حنبلى (ج 1، ص 318)، پس از بیان آنکه صلاح‌الدین ایوبى (حک: 564ـ589) در 583 چگونه بیت‌المقدس را فتح کرد، القابى را براى وى ذکر کرده است که به نظر مى‌رسد رسمآ به‌کار مى‌رفته‌اند و خادم‌الحرمین الشریفین نیز از جمله آنهاست. به‌علاوه در کتیبه قُبّة یوسف در بیت‌المقدس، که متعلق به 587 است، صلاح‌الدین با این لقب خوانده شده است (د. اسلام، چاپ دوم؛ د.ا.د.ترک، ذیل مادّه). ابن‌خلّکان (ج 5، ص 82) نیز به نقل از کسى که در دوره ملک کامل ایوبى در مکه بود، گفته است که خطیب جمعه، ملک کامل را خادم الحرمین الشریفین مى‌خواند.سلاطین مملوک مصر خادم‌الحرمین الشریفین را در خطبه‌ها، نامه‌ها، وقف‌نامه‌ها و کتیبه‌ها جزو القاب رسمى خویش به‌کار مى‌بردند (رجوع کنید به ابن‌حبیب، ج 1، ص 334، 385؛ قلقشندى، ج 6، ص 46؛ علیمى‌حنبلى، ج 2، ص 282). گاه عبارتهایى چون «المسجدالاقصى و مسجدالخلیل النیِرِّیْن»، «صاحب‌القِبْلَتَیْن» و «مالک‌القبلتین» نیز به خادم‌الحرمین عطف مى‌شد (رجوع کنید به ابن‌حبیب، ج 1، ص 334؛ علیمى‌حنبلى، همانجا). سلاطین عثمانى پیش از فتح مصر، ممالیک را بدان دلیل که مکه و مدینه جزو قلمروشان بود سلطان حرمین بابام یا خادم حرمین خطاب مى‌کردند (عاشق پاشازاده، ص 209).سلطان‌سلیم اول عثمانى، پس از فتح حلب در 922 و سپس قاهره در 923 خود را خادم‌الحرمین الشریفین خواند (رجوع کنید به ابن‌عماد، ج 8، ص 145؛ فرید، ص 192ـ193؛ غَزّى، ج 3، ص 198). او که مدعى شده بود متوکل سوم، واپسین خلیفه عباسى مصر، حق مشروع خلافت را به او واگذار کرده است، با اشتیاق فراوان این لقب را براى خویش برگزید تا تسلط خود را بر جهان اسلام اعلام دارد و در نخستین فرصت پس از فتح قلمرو ممالیک دستور داد که واعظان در خطبه‌ها وى را خادم‌الحرمین بخوانند (رجوع کنید به غزّى، همانجا؛ آرنولد، ص 142ـ145). زمانى که در جامع حلب، خطیب براى اولین بار، سلطان سلیم را بدین لقب خواند، او از خوشحالى رداى گران‌قیمتش را به وى بخشید (هامر ـ پورگشتال، ج 2، ص 476). پس از سلیم اول، سلاطین عثمانى در نامه‌هاى رسمى، خطبه‌ها، کتیبه‌ها و سکه‌ها، لقب خادم‌الحرمین را به کار بردند. این لقب در اواخر دوره عثمانى به عنوان لقب خلیفه به کار برده مى‌شد (د. اسلام، همانجا).برگزیدن لقب خادم‌الحرمین، که به معناى حکومت بر شهرهاى مکه و مدینه بود، موجب افتخار و مباهات ممالیک و عثمانیها بود. صاحب این لقب در نظر مردم و حتى حکمرانان سرزمینهاى دیگر، از اعتبار و اهمیت خاصى برخوردار بود. ابن‌تغرى بِردى (ج 1، ص 2) در آغاز کتابش النجوم الزاهرة فى ملوک مصر و القاهرة یادآور شده که چون سلاطین مصر خادم‌الحرمین بودند و بر دیگران رجحان داشتند، تصمیم گرفت تاریخ این سرزمین را بنویسد. حتى تیمور گورکان* نیز در نامه‌اى که به سلطان بایزید اول عثمانى نوشته، داشتن این لقب را سبب کمال مباهات و اعظم سعادت دانسته و از اینکه سلاطین مملوک خود را سلطان‌الحرمین خوانده‌اند، شکایت کرده است (رجوع کنید به فریدون‌بیگ‌پاشا، ج 1، ص130). دفاع از شهرهاى مکه و مدینه و نیز دیگر سرزمینهاى اسلامى از وظایف مهم خادم‌الحرمین بود. به همین دلیل گاه القاب حامى‌الحرمین یا حامى القبلتین و خدیم‌الحرمین نیز براى این سلاطین به‌کار مى‌رفت (رجوع کنید به قلقشندى، ج 6، ص 124، ج 8، ص 88؛ غزّى، همانجا). به رسمیت شناختن لقب خادم‌الحرمین براى سلطان عثمانى، از طرف شریف مکه، اهمیت بسیارى براى عثمانیها داشت و به همین دلیل تلاش مى‌کردند با ارسال هدایا، توجه و حمایت شریف را جلب کنند. پس از آنکه سلطان سلیم قاهره را فتح کرد، شریف مکه مفاتیح کعبه و هدایایى براى سلطان فرستاد و سلطان نیز خدمت حرمین و کفالت مشایخ و فقراى آن شهر را به او سپرد و شریف نیز به نام سلطان خطبه خواند (رجوع کنید به اولیا چلبى، ج 10، ص 116ـ117، 124ـ125؛ منجم‌باشى، ج 3، ص 567؛ هامر ـ پورگشتال، ج 2، ص520ـ522). جانشین و پسر سلیم، سلطان سلیمان نیز پس از جلوس در 926 نامه‌اى به شریف مکه نوشت و از او خواست براى پدرش، که خادم بیت‌اللّه‌الحرام بود، در حرم مکه و در مدینه نماز بخواند و دعا کند (رجوع کنید به فریدون‌بیگ‌پاشا، ج 1، ص500ـ501).تأمین رفاه و آسایش اهالى مکه و مدینه و ایجاد بناهاى عام‌المنفعه در این شهرها و نیز تعمیر خانه کعبه، وظیفه‌اى افتخارآمیز براى خادم‌الحرمین به شمار مى‌رفت (رجوع کنید به صبرى‌پاشا، ج 2، ص 673؛ د.ا.د.ترک، همانجا). هدایاى نقدى و غیرنقدى که خادم‌الحرمین سالانه براى ساکنان این دو شهر مى‌فرستاد صُرّه همایون خوانده مى‌شد. همچنین، تهیه و ارسال پوشش خانه کعبه از افتخارات خادم‌الحرمین بود که هر سال در ماه رجب و شوال صورت مى‌گرفت و با کاروان عظیمى به نام محمل به مکه فرستاده مى‌شد (رجوع کنید به حج*، بخش دوم، مباحث تاریخى).پس از جدا شدن مکه و مدینه از قلمرو عثمانى نیز این لقب براى عثمانیها به‌کار مى‌رفت. عبدالمجید که از سوى مجلس ترکیه به عنوان خلیفه برگزیده شد، لقب خادم‌الحرمین الشریفین داشت. با الغاى خلافت در 1303ش/1924 این لقب نیز ملغا گردید تا اینکه ملک فهد پادشاه عربستان سعودى در 1364ش/1986، خود را خادم الحرمین‌الشریفین، خواند (د.ا.د.ترک، همانجا؛ خطیب، ص 156).منابع: ابن‌تغرى بردى، النجوم‌الزاهرة فى ملوک مصر و القاهرة، قاهره ?] 1383[ـ1392/ ?] 1963[ـ1972؛ ابن‌حبیب، تذکرة‌النبیه فى ایام المنصور و بنیه، چاپ محمد محمدامین، قاهره 1976ـ1986؛ ابن‌خلّکان؛ ابن‌عماد؛ اولیاچلبى؛ ایمن فؤاد سید، الدولة الفاطمیة فى مصر: تفسیر جدید، قاهره 1420/2000؛ مصطفى عبدالکریم خطیب، معجم المصطلحات و الالقاب التاریخیة، بیروت 1417/1997؛ السجلات المستنصریة، چاپ عبدالمنعم ماجد، مصر : دارالفکر العربى، 1954؛ ایوب صبرى‌پاشا، موسوعة مرآة الحرمین‌الشریفین و جزیرة‌العرب، اشرف على ترجمتها محمد حرب، قاهره 1424/ 2004؛ درویش احمد عاشق‌پاشازاده، عاشق پاشازاده تاریخى، چاپ عالى‌بیگ، استانبول 1332؛ مجیرالدین عبدالرحمان‌بن محمد عُلَیمى‌حنبلى، الاُّنس الجلیل بتاریخ‌القدس و الخلیل، نجف 1388/1968؛ کامل غَزّى، کتاب نهرالذهب فى تاریخ حلب، چاپ شوقى شعث و محمود فاخورى، حلب 1412ـ1413/ 1991ـ 1993؛ محمدبک فرید، تاریخ‌الدولة العلیة العثمانیة، چاپ احسان حقى، بیروت 1408/1988؛ احمد فریدون بیگ‌پاشا، منشآت‌السلاطین، ]استانبول[ 1274ـ1275؛ قلقشندى؛ احمدبن لطف‌اللّه منجم‌باشى، صحائف‌الاخبار، (ترجمه ترکى)، ج 3، ]استانبول [1285؛Thomas Walker Arnold, The Caliphate, London 1965; EI2, s.v. "Khadim al-Haramayn" (by B. Lewis); Joseph von Hammer-Purgstall, Geschichte des osmanischen Reiches, Graz 1963; TDVIA, s.v. "Hadimu'l-Haremeyn" (by Hulusi Yavuz).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محسن معصومی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده