خادم
معرف
فردى که در قصر خلفا و پادشاهان یا در منزل اشراف و بزرگان و مردم عادى، به انجام کارهاى شخصى آنان، اشتغال داشت
متن
خادم، فردى که در قصر خلفا و پادشاهان یا در منزل اشراف و بزرگان و مردم عادى، به انجام کارهاى شخصى آنان، اشتغال داشت. براى این مفهوم واژه‌هاى نوکر و خدمتکار نیز به کار رفته است. کلمه خادم براى خدمتکاران زن و مرد به‌کار رفته است، زنان خادم را گاه خادمة یا وصیفه/ وصائف نیز گفته‌اند (رجوع کنید به خلیل‌بن احمد، ذیل «خدم»؛ ابن‌منظور، ذیل «وصف»).در منابع از اشخاص بسیارى به عنوان خادمان پیامبر صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم یاد شده است (رجوع کنید به ابن‌عبدالبرّ، ج 4، ص 1681، 1834، 1838، 1862، 1873، 1911، 1913، و جاهاى دیگر؛ خزاعى، ص 68ـ70). همچنین اهل خانواده و همسران پیامبر و برخى از بزرگان صحابه و تابعین و مشایخ صوفیه، خادم داشته‌اند (رجوع کنید به یعقوبى، ج 2، ص 213؛ تنوخى، ج 1، ص 67؛ سمعانى، ج 2، ص 19، 116؛ ذهبى، تاریخ، حوادث و وفیات 221ـ230ه .، ص 57). پس از گسترش جامعه اسلامى و ارتقاى سطح زندگى مادى مسلمانان، به‌ویژه در دوره عباسیان و پس از آن، خادمان ــکه غالباً از بردگان بودندــ ضرورتى اجتناب‌ناپذیر براى همه خانواده‌هاى اشراف و بسیارى از مردم عادى به‌شمار مى‌رفتند. درنتیجه، خرید و فروش خادمان سفید و سیاه، تجارتى پرسود براى بازرگانان شد و سرزمینهایى چون سودان و مغرب و اندلس، مرکز اصلى تهیه خادم و فروش آنها در نقاط مختلف جهان اسلام شناخته شدند (رجوع کنید به مقدسى، ص 97، 242ـ243؛ حافظ‌ابرو، ج 1، ص 274ـ275).خادمان براساس نژاد، رنگ پوست و تواناییها و ویژگیهاى خود، به انواعى تقسیم شدند و بر هریک قیمتى نهاده شد (رجوع کنید به مقدسى، ص 242ـ243). بهاى خادمانى که خرید و فروش مى‌شدند بسیار متنوع بود (براى نمونه‌هایى از قیمتهاى خادمان در منابع رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 7، ص 437؛ یعقوبى، ج 2، ص 213؛ ابن‌بطوطه، ج 2، ص710). در میان هدایا و خلعتهایى که مردم و فرمانروایان به یکدیگر تقدیم مى‌کردند، اغلب تعدادى خادم نیز دیده مى‌شد (رجوع کنید به ابن‌زبیر، ص 47، 49، 60، 68ـ69؛ مسعودى، ج 5، ص 191؛ ابن‌کثیر، ج 13، ص 104). همچنین به هنگام فهرست کردن داراییها و اموال یا میراث و ماترک اشخاص، همیشه نام گروهى از خادمان، از جنسهاى گوناگون نیز دیده مى‌شد. بنابر گزارشهاى متعدد، شمار بزرگى از خادمان در دربارها و دستگاهها و نیز منازل خدمت مى‌کردند و کثرت تعداد آنان مایه مباهات و تفاخر صاحبانشان بود (رجوع کنید به ابن‌جوزى، ج 13، ص 64، 174، ج 16، ص70؛ ابن‌اثیر، ج10، ص 17؛ ذهبى، تاریخ، حوادث و وفیات 311ـ320ه .، ص23، 398؛ ابن‌کثیر، ج 11، ص 170، ج 12، ص 87؛ ابن‌بطوطه، ج 2، ص710).کارهایى که خادمان در خانه‌هاى صاحبان خویش انجام مى‌دادند، بسیار متنوع بود و همه کارهاى منزل چون نظافت، آشپزى، باغبانى، سرایدارى، تهیه مایحتاج خانه، دربانى، پذیرایى از مهمانان و گاه کشاورزى و بنّایى را شامل مى‌شد (رجوع کنید به سمعانى، ج 2، ص 303؛ لین، ص 147، 197؛ احمدامین، ذیل «الخدم»؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل واژه). خادمان قصرها نیز به دسته‌هاى مختلف تقسیم مى‌شدند که هر گروه به خدماتى چون حجابت، نگهبانى از قصر و حرم، کار در اصطبل و برپا کردن خیمه‌ها در سفر اشتغال داشتند (رجوع کنید به تنوخى، ج 1، ص 127؛ د.اسلام، همانجا). قلقشندى (ج 5، ص 469ـ471) صاحبان همه مشاغل دربار چون شراب‌دار، طشت‌دار، بازدار، و خوان‌سالار را ارباب الخدم خوانده است. گروهى از خادمان قصرها نیز الخدم الخاصّة (خادمان ویژه) خوانده مى‌شدند (رجوع کنید به طبرى، ج 8، ص 339، 353، 522، ج 9، ص 226؛ تنوخى، ج 1، ص 168؛ شابشتى، ص 153؛ ابن‌جوزى، ج 16، ص 97) که مشاغل و وظایف مهم‌تر به آنان سپرده مى‌شد.بسیارى از خادمان مرد، به‌ویژه آنان که در خانه‌ها و حرم‌سراها خدمت مى‌کردند، اخته مى‌شدند (رجوع کنید به مقدسى؛ سمعانى، همانجاها). ابن‌خطیب در الاحاطة فى أخبار غرناطة (ج 4، ص 614ـ634)، رساله‌اى به نام «رسالة السیاسة» آورده که در آن در کنار جُند و حرم، بخشى نیز (رجوع کنید به ج 4، ص 623ـ625) به خادمان و چگونگى رفتار با آنان اختصاص داده شده است.به نظر مى‌رسد برخى از مردم با خادمان خویش بدرفتارى مى‌کرده‌اند. اینکه در فضیلت عبداللّه‌بن عمر گفته شده است که تنها یک بار خادم خویش را نفرین کرد (رجوع کنید به ذهبى، سیر، ج 3، ص 215)، نشان‌دهنده رواج بدگویى به خادمان است. با این حال برخى با خادمان خویش رفتارى احترام‌آمیز داشتند (براى نمونه‌اى از این نوع رفتارها در مصر در قرن سیزدهم رجوع کنید به لین، ص 168). از سوى دیگر گزارشهاى بسیارى درباره خیانتهاى خادمان به صاحبان خویش، از جمله جاسوسى و بیرون بردن اطلاعات محرمانه آنان به نفع دشمنان و حتى مشارکت در قتل آنان و سَر و سرّ یافتن با کنیزکانشان، در دست است (رجوع کنید به طبرى، ج 11، ص 283؛ ابن‌اثیر، ج 7، ص 11، 109، 521، ج 8، ص 300ـ 301؛ ابن‌خلّکان، ج 5، ص 268؛ ذهبى، تاریخ، حوادث و وفیات 281ـ290ه .، ص 19؛ ابن‌عماد، ج 2، ص 237؛ سبط‌بن عجمى، ج 1، ص 385، 488). بیشتر خادمان معتمَد و سرسپرده صاحبان خویش بودند و گاه جان بر سر این وفادارى مى‌نهادند (رجوع کنید به ذهبى، تاریخ، حوادث و وفیات 311ـ320ه .، ص 351؛ ابن‌کثیر، ج 12، ص 273) و به همین دلیل گاه مشاغل مهمى چون جاسوسى، ولایت برید یک ایالت یا سرپرستى اموال و ضیاع به آنان سپرده مى‌شد (رجوع کنید به ابن‌یونس، ج 2، ص 45؛ تنوخى، ج 1، ص 89، 104؛ ابن‌جوزى، ج 13، ص 152). بسیارى از این خادمان نیز به امارت و حکومت و فرماندهى در رده‌هاى بالاى سپاه مى‌رسیدند، از جمله مونس خادم، کافور خادم و وصیف خادم در دوره عباسى (رجوع کنید به طبرى، ج 9، ص440، ج10، ص 18ـ19، 142، ج 11، ص 52؛ در دوره مملوکى رجوع کنید به ابن‌تغرى بردى، ج 16، ص 214ـ215، 292).لین اطلاعات جالب توجهى درباره خادمان در مصر داده است. به گفته او خادمان به عنوان یک گروه اجتماعى، تحت نظارت و تربیت فردى که شیخ خوانده مى‌شد قرار داشتند و مردم براى استخدام خادم به وى مراجعه مى‌کردند. چون ممکن بود برخى از خادمان به اموال صاحبان خویش دستبرد بزنند یا اعمال ناشایست دیگرى انجام دهند، شیخ مى‌بایست درستکارى آنها را ضمانت کند و حتى گاه خسارتهاى وارد شده به استخدام‌کنندگان خادمها را جبران کند. خادمان زن سفیدپوست اغلب کنیزان صاحب‌خانه بودند و سیاهان به کار پخت‌وپز و پیشخدمتى خانمهاى خانه مى‌پرداختند. آنان صورت خود را مى‌پوشاندند و تنها یک چشم و یک دستشان براى دیدن و کارکردن، بیرون از حجاب بود، همچنین با همان لباسى که کار مى‌کردند شبها بر روى حصیرى کوچک مى‌خوابیدند و در زمستان با یک پتو یا ردا خود را گرم مى‌کردند (همان، ص 139، 147، 168، 197).لباس خادمان باتوجه به وضع صاحبان آنان و نیز کارى که برعهده‌شان گذاشته مى‌شد، متفاوت بود. خادمان خانه لباسهایى بسیار ساده مى‌پوشیدند و فوطه‌اى بر کمر خویش مى‌بستند. خادمان خلفا و فرمانروایان، به‌ویژه دسته‌اى از آنان که متصدى پذیرایى از مهمانان و نیز ارائه خدمات در تشریفات بودند، براى حفظ شأن و آبروى صاحب خویش، لباسهاى زیبا، رنگارنگ و گران‌قیمت بر تن مى‌کردند. آنان قبا، کمربند، کلاه و کفشهاى زینتى مى‌پوشیدند که گاه رنگ پوشش هر خادم با دیگرى متفاوت بود (براى آگاهى درباره انواع لباسها و پوشش خادمان رجوع کنید به طبرى، ج 11، ص 73؛ ابوالفرج اصفهانى، ج 7، ص170؛ شابشتى، ص160؛ لین، ص 168؛ سلیمه عبدالرسول عبد، ص 243ـ244).خادمان در قصرها و حرم‌سراها جاى ویژه‌اى براى سکونت داشتند که گاه دُورالخَدَمة گفته مى‌شد (رجوع کنید به تنوخى، ج 1، ص 128). خادمان خانه‌ها نیز معمولا بر در خانه صاحبان خویش اقامت داشتند تا به هنگام نیاز در دسترس باشند (رجوع کنید به خزاعى، ص70). دستمزد خادمان ناچیز بود. مهمانان صاحب‌خانه نیز گاه به خادمان انعام مى‌دادند (رجوع کنید به لین؛ احمدامین، همانجاها). چنان‌که خادمى، خدمت شایسته‌اى براى صاحب خویش انجام مى‌داد، ممکن بود از امتیازات ویژه‌اى برخوردار شود. مثلا حامدبن عباس، وزیر مقتدر عباسى، به خادمى که زمانى جان وى را از خطر مرگ نجات داده بود، سالیانه پنجاه دینار پرداخت مى‌کرد (رجوع کنید به تنوخى، ج 1، ص 119). در مصر قرن سیزدهم، در مناسبتهایى چون عید فطر، خادمان لباسهایى شامل پیراهن، طربوش و دستار، از صاحبان خویش دریافت مى‌کردند، اما دیگر لباسهایى را که در سال نیاز داشتند، مى‌بایست خودشان تهیه کنند (لین، ص 168).خادمان فرمانروایان، دانشمندان و دیگر بزرگان، یکى از منابع مهم نقل اخبار و داستانها درباره صاحبان خویش و نیز بیان احوال و اعمالِ بعضاً سرّى آنان هستند؛ به همین دلیل در منابع آگاهیهاى زیادى درباره افراد مختلف، از زبان خادمانشان آمده است (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌فضل‌اللّه عمرى، سفر8، ص 125، 212، 214).برخى خادمان به سبب شایستگیها و تواناییهاى خویش، به مناصب عالى دست یافتند و از نیروهاى تأثیرگذار در جریان حوادث سیاسى و اجتماعى بودند و گاه بر امور حکومتى استیلا مى‌یافتند (رجوع کنید به ناصرخسرو، ص 107؛ ابن‌اثیر، ج 9، ص 565؛ ابن‌تغرى بردى، ج10، ص90، 97، 156). چه‌بسا برخى خادمان پس از مرگ حاکم، سرپرستى جانشین خردسال وى را برعهده مى‌گرفتند (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج 9، ص 505، ج 12، ص 275؛ ابن‌کثیر، ج 13، ص 49). شمارى از خادمان نیز در برخى علوم متبحر شدند و در منابع از آنان به عنوان فقیه و محدّث یاد شده است (رجوع کنید به ابن‌یونس، همانجا؛ سمعانى، ج 2، ص 303ـ304؛ درباره خادمانى که به استماع یا کتابتِ حدیث مى‌پرداختند رجوع کنید به سمعانى، ج 3، ص330، ج 4، ص 436).به افرادى که در مدارس، مساجد، بیمارستانها، زوایا، خانقاهها، زیارتگاهها و حرم پیامبر و امامان معصوم علیهم‌السلام، خدمت مى‌کردند و مجاور این مکانها بودند نیز خادم گفته مى‌شد. انتصاب این خادمان، به‌ویژه در حرم پیامبر و ائمه با حکم رسمى از طرف فرمانروایان صورت مى‌گرفته است (رجوع کنید به ذهبى، تاریخ، حوادث و وفیات 521ـ540ه .، ص 97، 316؛ قلقشندى، ج 12، ص260ـ262؛ ابن‌تغرى بردى، ج 16، ص330؛ اسکندرمنشى، ج 1، ص 133، 157، 597؛ د.ا.د.ترک، ذیل واژه).منابع: ابن‌اثیر؛ ابن‌بطوطه، رحلة ابن‌بطوطة، چاپ محمد عبدالمنعم عریان، بیروت 1407/1987؛ ابن‌تغرى بردى، النجوم‌الزاهرة فى ملوک مصروالقاهرة، قاهره 1426ـ1427/2005ـ2006؛ ابن‌جوزى، المنتظم فى تاریخ الملوک و الامم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت 1412/1992؛ ابن‌خطیب، الاحاطة فى اخبار غرناطة، چاپ محمد عبداللّه عنان، قاهره 1393ـ1397/ 1973ـ1977؛ ابن‌خلّکان؛ ابن‌زبیر، کتاب‌الذخائر و التحف، چاپ محمد حمیداللّه، کویت 1959؛ ابن‌سعد (قاهره)؛ ابن عبدالبرّ، الاستیعاب فى معرفة الاصحاب، چاپ على‌محمد بجاوى، بیروت 1412/1992؛ ابن‌عماد؛ ابن‌فضل‌اللّه عمرى، مسالک الابصار فى ممالک الامصار، سفر8، چاپ بسام محمد بارود، ابوظبى 1421/2001؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة فى تاریخ، ]قاهره [1351ـ1358؛ ابن‌منظور؛ ابن‌یونس، تاریخ ابن‌یونس الصدفى، چاپ عبدالفتاح فتحى عبدالفتاح، بیروت 1421/2000؛ ابوالفرج اصفهانى؛ احمدامین، قاموس‌العادات و التقالید و التعابیر المصریة، قاهره 1953؛ اسکندرمنشى؛ محسن‌بن على تنوخى، الفرج‌بعد الشدة، قاهره ]بى‌تا.[، چاپ افست قم 1364ش؛ عبداللّه‌بن لطف‌اللّه حافظ‌ابرو، جغرافیاى حافظ ابرو، چاپ صادق سجادى، تهران 1375ـ1378ش؛ على‌بن محمد خزاعى، تخریج الدلالات السمعیة على ماکان فى عهد رسول‌اللّه صلى‌اللّه‌علیه‌وسلم من الحرف و الصنائع، العمالات الشرعیة، چاپ احسان عباس، بیروت 1405/1985؛ خلیل‌بن‌احمد، کتاب العین، چاپ مهدى مخزومى و ابراهیم سامرائى، قم 1405؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ اسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، بیروت، حوادث و وفیات 231ـ230ه .، 281ـ290ه .، 1414/1993، حوادث و وفیات 311ـ320ه .، 1415/1994، حوادث و وفیات 521ـ540ه .؛ 1417/ 1997؛ همو، سیراعلام النبلاء، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت 1401ـ 1409/ 1981ـ1988؛ احمدبن ابراهیم سبط‌بن عجمى، کنوزالذهب فى تاریخ حلب، چاپ شوقى شعث و فالح بکّور، حلب 1417ـ1418/ 1996ـ 1997؛ سلیمه عبدالرسول عبد، «ملابس‌العمل لذوى المهن و الحرف (من خلال النصوص التاریخیة و اللوحات الاثریة) فى العصر الاسلامى»، سومر، ج 37، ش 1 و 2 (1981)؛ سمعانى؛ على‌بن محمد شابشتى، الدیارات، چاپ کورکیس عوّاد، بیروت 1406/1986؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ قلقشندى؛ مسعودى، مروج (بیروت)؛ مقدسى؛ ناصرخسرو، سفرنامه حکیم ناصرخسرو قبادیانى مروزى، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران 1363ش؛ یعقوبى، تاریخ؛EI2, s.v. "Khadim" (by A. J. Wensinck); Edward William Lane, An account of the manners and customs of the modern Egyptians, London 1986; TDVIA, s.v. "Hadim" (by Suleyman Uludag).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محسن معصومی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده