خاتون آبادی میرمحمدصالح بن عبدالواسع
معرف
فقیه، محدّث و عالم امامى قرن یازدهم
متن
خاتون‌آبادى، میرمحمدصالح بن عبدالواسع، فقیه، محدّث و عالم امامى قرن یازدهم. در 1058 در خانواده‌اى مشهور (رجوع کنید به خاتون‌آبادى*، خاندان) در اصفهان به‌دنیا آمد. فقه و حدیث را نزد محمدبن حسن شِروانى، معروف به ملامیرزا (متوفى 1098) فراگرفت. بیست سال نزد آقاحسین خوانسارى* (متوفى 1098) درس خواند و شرح اشارات، شفا و شرح لمعه را از او فراگرفت. سى‌سال نیز نزد محمدباقر مجلسى (متوفى 1110) تلمذ کرد و از او اجازه نقل حدیث داشت (رجوع کنید به محمدصالح خاتون‌آبادى، گ ]232ـ 234[؛ حسینى اشکورى، ص 111).خاتون‌آبادى به گفته خود ابتدا به حکمت و علوم عقلى گرایش داشت، اما بعدها با تأثیرپذیرى از علامه محمدباقر مجلسى*، بیشتر به تحصیل و تحقیق در فقه و حدیث روى آورد (رجوع کنید به محمدصالح خاتون‌آبادى، گ ]233ـ 234[) و در کلام و تفسیر قرآن نیز تبحر یافت (موسوعة طبقات الفقهاء، ج 12، ص 384). برخى از شاگردانش عبارت‌اند از: فرزندش میرمحمدحسین خاتون‌آبادى*، خواهرزاده‌اش ابوالحسن‌بن محمدطاهر فتونى (متوفى 1138 یا 1139)، احمدبن اسماعیل جزائرى (متوفى 1151)، نورالدین‌بن نعمت‌اللّه جزائرى* (متوفى 1158) و احمد علوى خاتون‌آبادى (متوفى 1161؛ امین، ج 2، ص480؛ حسینى‌اشکورى، ص 12ـ13، 111؛ موسوعة طبقات الفقهاء، همانجا).خاتون‌آبادى، داماد محمدباقر مجلسى و بسیار مورد احترام و اعتماد او بود (خوانسارى، ج 2، ص 364؛ نورى، ص 148). چنانچه هنگام وفات مجلسى، هشت مجلد از بحارالانوار به صورت مُسَوَّده و بدون توضیح باقى مانده بود، و مجلسى، اتمام آن را به میرمحمدصالح وصیت کرد. همچنین مجلسى از وى خواسته بود شرح ناتمام او بر کافى، با نام مرآة‌العقول را به پایان رساند (رجوع کنید به محمدصالح خاتون‌آبادى، گ ] 233[؛ آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 4، ص 415).خاتون‌آبادى پس از درگذشت مجلسى، با وجود عالمان بزرگى مانند فاضل هندى (متوفى 1137) و آقاجمال‌الدین خوانسارى* (متوفى 1122)، امام جمعه و سرپرست حوزه علمى اصفهان شد (خوانسارى، ج 2، ص 364؛ حبیب‌آبادى، ج 2، ص 315، 318ـ319؛ قس امین، ج 9، ص 253 که پسر او محمدحسین را نخستین امام جمعه اصفهان از خاندان خاتون‌آبادى دانسته است) و پس از وفات جعفربن عبداللّه کَمَرِه‌اى (شیخ‌الاسلام اصفهان) در 1115، شیخ‌الاسلام شهر شد (عبدالحسین خاتون‌آبادى، تتمیم، ص 553ـ555)؛ اما پس از مدتى مناسبات او با شاه‌سلطان حسین (حک : 1105ـ1135)، که از ابتدا نیز رغبت چندانى به انتصاب او در این سِمَت نداشت، تیره گشت و در ربیع‌الآخر 1124 عزل شد ولى بار دیگر در 1125، با وساطت مریم‌بیگم عمه شاه، به این سمت منصوب شد (همان، تتمیم، ص 565).سال وفاتِ خاتون‌آبادى، در پاره‌اى منابع (براى نمونه رجوع کنید به نورى، همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 2، ص 48) 1116 ذکر شده، اما در تتمیم وقایع السنین و الاعوام، در ذکر رویدادهاى سالهاى 1124 تا 1126 از او نام برده شده (رجوع کنید به عبدالحسین خاتون‌آبادى، ص 565ـ567) و بنابراین به نظر مى‌رسد که تاریخ وفات او 1126 است و سال فوت میراسماعیل خاتون‌آبادى، از عموزادگان او، 1116 بوده است (رجوع کنید به خاتون‌آبادى*، خاندان). میرمحمدصالح در اصفهان درگذشت و در نجف‌اشرف به خاک سپرده شد (آقابزرگ طهرانى، 1372ش، ص 368؛ حسینى اشکورى، ص 111).مهم‌ترین تألیفات خاتون‌آبادى که حوزه‌هاى گوناگون علوم اسلامى را دربرمى‌گیرند عبارت‌اند از: 1) آثار حدیثى و فقهى شامل شرح کتاب مَن لایَحضُرُه الفقیه، شرح الاستبصار، رساله اسرار الصلوة، رساله التهلیلیة و چندین رساله درباره رؤیت هلال (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 2، ص 48، ج 4، ص 516، ج 6، ص 272، ج 11، ص160، 230، 309، ج 13، ص 84، ج 14، ص 94، ج 25، ص 239)؛ 2) آثار تفسیرى شاملِ تفسیر سورة‌الاخلاص و تفسیر سورة‌الفاتحه (رجوع کنید به همان، ج 4، ص 335، 339)؛ 3) آثار کلامى از جمله الایمان و الکفر، الجامع فى الاصول و العقاید یا اصول العقاید و رسالةٌ فى عصمة الانبیاء (رجوع کنید به همان، ج 2، ص 197ـ198، 515ـ516، ج 5، ص28، ج 15، ص 273).وى همچنین حدائق المقرّبین را درباره ملائکه و سرگذشت انبیا، ائمه و علما، رَوادع النفوس را به فارسى در علم اخلاق و ذریعة‌النجاح را به فارسى درباره ادعیه نگاشت که مجلسى قبل از تألیف زادالمعاد، مردم را به کتاب اخیر ارجاع مى‌داد (رجوع کنید به همان، ج 6، ص 289، ج10، ص 32ـ33، ج 11، ص 256). همچنین خاتون‌آبادى یکى از آثار خود با نام تقویم‌المؤمنین را با عنوان التقویم الشرعى یا منتخب تقویم المؤمنین تلخیص کرد که یکى از مباحث آن، روزهاى خوش‌یُمن و بدیُمن سال است (رجوع کنید به همان، ج 4، ص 397، 403، ج 22، ص 387ـ 388؛ براى دیگر آثار او رجوع کنید به همان، ج 1، ص 306، ج 2، ص 440، ج 3، ص 447، ج 7، ص 107، 242، ج 11، ص 41ـ42، ج 20، ص 319).نیز رجوع کنید به خاتون‌آبادى*، خاندانمنابع: محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف‌الشیعة، چاپ على‌نقى منزوى و احمدمنزوى، بیروت 1403/1983؛ همو، طبقات اعلام‌الشیعة: الکواکب المنتشرة فى‌القرن الثانى بعدالعشرة، چاپ على‌نقى منزوى، تهران 1372ش؛ امین؛ محمدعلى حبیب‌آبادى، مکارم الآثار، ج 2، اصفهان 1362ش؛ احمد حسینى‌اشکورى، تلامذة‌العلامة المجلسى و المجازون منه، چاپ محمود مرعشى، قم 1410؛ عبدالحسین‌بن محمدباقر خاتون‌آبادى، وقایع‌السنین و الاعوام، یا، گزارشهاى سالیانه از ابتداى خلقت تا سال 1195 هجرى، چاپ محمدباقر بهبودى، تهران 1352ش؛ محمدصالح‌بن عبدالواسع خاتون‌آبادى، حدائق‌المقربین، نسخه خطى کتابخانه (ش 1) مجلس شوراى اسلامى، ش 3/5501؛ خوانسارى؛ موسوعة طبقات‌الفقهاء، اشراف جعفر سبحانى، قم: مؤسسة الامام الصادق، 1418ـ1424؛ حسین‌بن محمدتقى نورى، فیض قدسى: زندگینامه علامه محمدباقر مجلسى (1037ـ1110ه .ق)، ترجمه جعفر نبوى، تهران 1374ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علیرضا سعید

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده