خاتم(۱)
معرف
خاتم(1)،# شهرستانى در جنوب استان یزد به مرکزیت شهر هرات.
متن
خاتم(1)، شهرستانى در جنوب استان یزد به مرکزیت شهر هرات.شهرستان خاتم، از شمال به شهرستانهاى مهریز و تفت، از مشرق به شهرستان شهر بابک، در استان کرمان، از جنوب و جنوب غربى به شهرستان نى‌ریز (در استان فارس) و از مغرب به شهرستان بوانات (در استان فارس)، و از شمال غربى و قسمتى از مغرب به شهرستان ابرکوه (در استان فارس) محدود است. این شهرستان مشتمل است بر دو بخش به نامهاى مرکزى و مَروَست و چهار دهستان به نامهاى فتح‌آباد، چاهک، هرابرجان و ایثار و دو شهر به نامهاى مروست و هرات (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1385ش، ذیل «استان یزد»). بیشتر قسمتهاى این شهرستان داراى اقلیم بیابانى است که بخش پهناورى، بیش از 80% زمینهاى شهرستان، را در برمى‌گیرد و شامل نواحى دشتى، کویرى و مناطق کم ارتفاع شمال‌غربى مى‌شود. نواحى غربى شهرستان کوهستانى است با ارتفاع بیش از دوهزار متر که داراى اقلیم نیمه‌بیابانى و معتدل است (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[: استان یزد، ج2، ص465). کویر «هرات و مروست» از شمال‌شرقى شهر هرات تا جنوب‌غربى شهر مروست به صورت طولى در شهرستان گسترده شده است (همان، ج 2، ص 468).برخى از مهم‌ترین کوههاى شهرستان خاتم عبارت‌اند از: بُکُش‌گاو (مرتفع‌ترین قله 871 ،2متر)، لایه کاریه (مرتفع‌ترین قله 860، 2 متر)، بالاقلعه (مرتفع‌ترین قله 583 ،2متر)، ریزمگسى (مرتفع‌ترین قله 410 ،2متر)، قلات سَرو (مرتفع‌ترین قله 364 ،2متر)، طُوطَکْباز (مرتفع‌ترین قله 348 ،2متر) و خور (مرتفع‌ترین قله 096 ،2متر) که همگى در دهستان هرابرجان امتداد دارند (فرهنگ جغرافیایى کوههاى کشور، ج 3، ص 185ـ186، 194، 196، 202، 210). در این شهرستان درّه‌اى به نام بوریه وجود دارد که از جنوب‌غربى شهر هرات تا آبادى چنارناز، واقع در 42 کیلومترى شمال‌شرقى شهر بابک، امتداد یافته است (فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[: استان یزد، همانجا). رود فصلى اعظم (یا خوانسار) به طول حدود 130 کیلومتر با مسیر کلى جنوب‌شرقى و سپس شمالى و رود فصلى بَوانات به طول حدود 90 کیلومتر با مسیر کلى جنوب‌شرقى و سپس شمال‌شرقى در شهرستان خاتم جریان دارند (جعفرى، ج 2، ص 108، 133؛ نیز رجوع کنید به پویا، ج 1، ص 83). قسمتهاى غربى خاتم، در دامنه کوهها، داراى جنگلهاى طبیعى تنک تا نیمه تنک، شامل درختان ون و بادام کوهى است. در قسمتهاى تپه‌اى و در بستر رودها درختچه‌ها و بوته‌زار به صورت پراکنده با گونه‌هاى درختى غالب بنه، بادام کوهى، کیکم، گز و درختچه‌هاى قیچ، على‌جوان، علف‌شور، رامشنان و تاغ وجود دارد. همچنین حدود صد هزار هکتار مراتع دشتى قشلاقى دارد که بر اثر چراى بى‌رویه و کمبود رطوبت از مرغوبیتش کاسته شده است (فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[ : استان یزد، ج 2، ص 469). خاک نامرغوب، اقلیم خشک، ضعف پوشش گیاهى و بهره‌بردارى بیش از حد از این پوشش، باعث بیابان‌زایى شده است (رجوع کنید به همان، ج 2، ص 468). در این شهرستان، از جانوران آهو، گورخر، پلنگ، گرگ، شغال، روباه، بزکوهى، قوچ و میش و از پرندگان کبک و تیهو یافت مى‌شود (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 94، ص 76، 85). اهالى شهرستان علاوه بر کشاورزى و باغدارى به دامدارى، زنبوردارى، پرورش ماهى، کار در معادن و صنایع کارگاهى مى‌پردازند. از صنایع‌دستى عمدتآ به قالى‌بافى اشتغال دارند. بعد از قالى‌بافى، گیوه‌دوزى از مهم‌ترین صنایع‌دستى شهرستان به شمار مى‌رود (فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[: استان یزد، ج 2، ص 474ـ475). محصولات کشاورزى و فراورده‌هاى دامى و قالى از صادرات عمده شهرستان است (همان، ج 2، ص 475). آب مصرفى اهالى بیشتر از آب رود، قنات و چاه نیمه‌عمیق و چشمه تهیه مى‌شود (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 94، ص 85). همچنین یک چاه آرتزین به عمق هشتاد متر در جنوب غربى کویر هرات و مروست وجود دارد که دامداران از آن استفاده مى‌کنند و از چشمه سرچشمه (یا نهرمسیح) آبراهه‌هاى بتونى به کشتزارهاى اطراف کشیده شده است که زمینهاى پیرامون هرات با آن آبیارى مى‌شود (فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[: استان یزد، ج 2، ص 468). محصول کشاورزى شهرستان، گندم، جو، چغندرقند، کنجد و پنبه و فراورده‌هاى باغى آن پسته، زردآلو، سیب و انار است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 94، ص 72، 76، 85). بیشتر اهالى شهرستان شیعه دوازده امامى‌اند و به فارسى با گویش کرمانى (در نواحى شرقى) و گویش شیرازى (در نواحى غربى) گفتگو مى‌کنند (فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[ : استان یزد، ج 2، ص 471).جمعیت شهرستان خاتم طبق آمار 1385ش، 695،31 تن است، که از این تعداد 380 ،18 تن (ح 58%) در شهرها و بقیه در روستاها به سرمى‌برند (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، ذیل «استان یزد»).آثار تاریخى شهرستان اینهاست: بازمانده‌هاى قلعه‌اى کهن از خشت و گل؛ بقعه شیخ بهاءالدین و سنگ قبرى به نام نجم‌الدین شیخ محمودبن شمس‌الدین شیخ محمد بهاءالدین به تاریخ 792 در آبادى مبارکه واقع در حدود سه کیلومترى شهر مروست و؛ مسجدى در آبادى فتح‌آباد، که بنابر اظهار اهالى بیش از هفتصد سال قدمت دارد (فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[ : استان یزد، ج2، ص444، 472). آبادى فتح‌آباد را در 780 نصرت‌الدین شاه یحیى فرزند شرف‌الدین مظفر دوم (از سلاطین آل‌مظفر) بنا نموده است. وى در دو فرسخى شهر هرات باغ، قصر و دریاچه‌اى وسیع بنا کرد و آن موضع را فتح‌آباد نامید (مستوفى‌بافقى، ج 1، ص 136). در سده نهم (رجوع کنید به کاتب‌یزدى، ص 209)، و سده‌هاى پس از آن (براى نمونه رجوع کنید به مستوفى‌بافقى، ج 1، ص 137)، به دیه نو مشهور شد. در سده یازدهم همه ساکنان فتح‌آباد را زردشتیان تشکیل مى‌دادند (رجوع کنید به همانجا).آبادیهاى کنونى شهرستان خاتم در 1316ش، در شهرستان «شهربابک ـ هرات ـ مروست» به مرکزیت شهر بابک در استان کرمان قرار داشت (رجوع کنید به ایران. قوانین و احکام، 1316ش، ص 74). در 1323ش، دهستان «هرات و مروست» با چهارده آبادى تابع شهرستان یزد بود و از استان دهم (اصفهان) به شمار مى‌رفت (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج 3، ص 279). در حدود 1332ش حسینعلى رزم‌آرا (ج 10، ص 205) هرات و مروست را یکى از دهستانهاى بخش شهر بابک و تابع شهرستان یزد آورده است. در تیر 1368 بخش هرات و مروست (به مرکزیت شهر هرات) در استان یزد تشکیل شد (ایران. قوانین و احکام، 1370ش، ص 756). در اسفند 1378 شهرستان خاتم تشکیل شد (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، ذیل «استان یزد»).شهر هرات، مرکز شهرستان خاتم است که در ارتفاع 598 ،1 مترى و در 73 کیلومترى مغرب شهر بابک قرار دارد. کوه قدمگاه (مرتفع‌ترین قله 358 ،2 متر) در مغرب شهر امتداد دارد (جعفرى، ج 2، ص 390). هرات که در 1362ش شهر شد (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، همانجا)، در محل تلاقى سه راه اصلى شهر بابک ـ مهریز، شهربابک ـ نى‌ریز، و نى‌ریز مهریز قرار دارد. جمعیت شهر طبق آمار 1385ش، 795 ،10 تن ضبط شده است (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، همانجا).آثار تاریخى شهر هرات عبارت‌اند از: قلعه‌اى قدیمى و مخروبه از خشت و گل به نام محمد باقرى احتمالا متعلق به 150 سال پیش؛ آسیاب نیمه‌مخروبه‌اى متعلق به 150 سال پیش؛ قلعه‌اى به نام محمد کریم‌خان ظاهراً متعلق به صد سال پیش؛ زیارتگاهى به نام قدمگاه على و مسجدى قدیمى (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 94، ص 86 و تصاویر ص 89،91؛ فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[: استان یزد، ج 2، ص 472، 477ـ478).نام آن در منابع به صورت هریه (رجوع کنید به اصطخرى، ص 126، پانویس)، تاج‌آباد و تاج‌آباد هرات (رجوع کنید به رزم‌آرا، ج 10، ص 206؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 94، ص 85)، و هرا (رجوع کنید به طهرانى، ج 2، ص 338) هم آمده است.در سده چهارم اصطخرى (همانجا) آن را از شهرهاى فارس و بزرگ‌تر از ابرقوه آورده و به وجود میوه و آب فراوان در آن اشاره کرده است. در اواخر این قرن مقدسى (ص 436) هرات را شهرى کوچک داراى یک دروازه و بازارهاى بزرگ دانسته و از عمارات آن واقع در رَبَض و از مسجدجامع آن سخن گفته است و درباره باغهاى آن (به‌ویژه درختان سیب و زیتون) مطالبى ذکر کرده است. در سده ششم، ابن‌بلخى (ص 125) صاهه/ صاهک و هرات را دو شهرک آباد، با هواى معتدل و آب روان اندک معرفى کرده است که هر دو جامع و منبر داشتند. به گفته وى (همانجا) در صاهک آهن و فولاد استخراج مى‌شد که در شمشیرسازى کاربرد داشت. او (ص 58) بناى شهر هرات را به اسکندر مقدونى نسبت داده است. در سده هفتم قزوینى (ص 281) آن را شهرى در نزدیکى اصطخر دانسته و از باغهاى بسیار هرات مطالبى آورده است. مطالب حمداللّه مستوفى در سده هشتم بیشتر تکرار مطالب ابن‌بلخى است که به وجود غله و میوه در صاهک نیز اشاره کرده است (رجوع کنید به ص 123). در زمان جهان شاه قره‌قوینلو (حک : 839ـ872) هرات و مروست از ولایت شیراز منتزع و ضمیمه ولایت کرمان شد (طهرانى، ج 2، ص 401).در دوره ناصرى (1264ـ1313)، فسائى (ج 2، ص 1557) آن را با نام تاج‌آباد جزو بلوک مروست و در یازده کیلومترى جنوب مروست ضبط کرده است.شهر مروست. مرکز بخش مروست. این شهر در ارتفاع 538 ،1 مترى در 126 کیلومترى مشرق ده‌بید در مسیر شیراز اصفهان قرار دارد. رود بوانات در مغرب آن جارى است که به نمکزارهاى جنوب و جنوب‌شرقى مروست مى‌ریزد. کویر علاءالدین در شمال مروست گسترده شده است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 94، ص 75ـ76). آب و هواى آن گرم و خشک است. بیشترین درجه حرارت آن ْ6ر 41 در مرداد و کمترین آن ْ9- در بهمن ضبط شده است. میانگین بارش سالانه آن 6ر75 میلیمتر است (رجوع کنید به سازمان هواشناسى کشور، ص 430). معدن گل سفید چاه دالچین در مروست بهره‌بردارى مى‌شود (فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[: استان یزد، ج 2، ص 475). راه اصلى نى‌ریز ـ یزد از آن مى‌گذرد. طبق آمار 1385ش، جمعیت مروست 585 ،7 تن ضبط شده است (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، همانجا). مروست در 1362ش، شهر شد (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، همانجا).برخى از آثار قدیمى آن عبارت‌اند از: بقعه‌اى به نام شیخ عبداللّه متعلق به دوره صفوى (ح 906ـ1135)؛ آثار گنبدى قدیمى بر مزار یکى از بزرگان مروست؛ و قلعه‌اى از خشت و گل و مسجدجامع متعلق به سده دوازدهم که محراب آن گچ‌برى و مقرنس‌کارى شده است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 94، ص 76). نام مروست در منابع به صورت مروسف (رجوع کنید به اصطخرى، ص 102)، مروس (رجوع کنید به مستوفى‌بافقى، ج 1، ص 97) و مروث (رجوع کنید به طهرانى، ج 2، ص 338) هم آمده است. در سده چهارم، اصطخرى (همانجا) آن را در ردیف شهرهاى بدون منبر فارس آورده است. در قرن ششم، ابن‌بلخى (ص 125) آن را شهرکى آبادان و به سبب وجود درختان بسیار، بیشه‌مانند معرفى و به وجود میوه در آن اشاره کرده است. در قرن هشتم از آن به عنوان دیهى بزرگ یاد شده است (رجوع کنید به حمداللّه مستوفى، ص 122).در دوره ناصرى، فسائى (ج 2، ص 1557ـ1558) مروست را بلوکى از سردسیرات فارس با سیزده قریه از جمله فتح‌آباد و مروست ــکه قصبه آن به‌شمار مى‌رفت ــ دانسته است. این بلوک محصولاتى از قبیل گندم، جو، پنبه و خشخاش داشت و در آن گورخر شکار مى‌شد. در حدود 1332ش مروست مرکز دهستان هرات و مروست بود، 542 ،2 تن در آن ساکن بودند و قالى‌بافى از صنایع‌دستى عمده آن بود (رزم‌آرا، ج 10، ص 181).منابع: ابن‌بلخى؛ اصطخرى؛ ایران. قوانین و احکام، مجموعه قوانین سال 1316، تهران: روزنامه رسمى کشور شاهنشاهى ایران، ?] 1316ش[؛ همو، مجموعه قوانین و مقررات مربوط به وزارت کشور: از آغاز پیروزى انقلاب اسلامى تا پایان سال 1369، تهران 1370ش؛ ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، کتاب جغرافیا و اسامى دهات کشور، ج 3، تهران 1331ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى: آذر 1385، ]تهران 1385ش[؛ همو، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ عبدالعظیم پویا، آبنامه‌ى یزد، ج 1، تهران 1379ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛ رزم‌آرا؛ سازمان هواشناسى کشور، سالنامه آمارى هواشناسى: 76ـ 1375، تهران 1378ش؛ ابوبکر طهرانى، کتاب دیار بکریه، چاپ نجاتى لوغال و فاروق سومر، آنکارا 1962ـ1964، چاپ افست تهران 1356ش؛ فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[ : استان یزد، تهران: سازمان جغرافیایى نیروهاى مسلح، 1381ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج :94 انار، تهران: سازمان جغرافیائى کشور، 1358ش؛ فرهنگ جغرافیایى کوههاى کشور، تهران : سازمان جغرافیایى نیروهاى مسلح، 1379ش؛ حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامه ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران 1367ش؛ زکریابن محمد قزوینى، آثارالبلاد و اخبارالعباد، بیروت 1404/1984؛ احمدبن حسین کاتب یزدى، تاریخ جدید یزد، چاپ ایرج افشار، تهران 1357ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1385 نتایج تفصیلى کل کشور، 1385ش.Retrieved Sept. 16, 2009, from http://www.sci.org.ir/ portal/faces/public/census 85/census 85. natayej/census 85. rawdata;محمدمفیدبن محمود مستوفى‌بافقى، جامع مفیدى، چاپ ایرج افشار، ج 1، تهران 1342ش؛ مقدسى؛ نقشه جمهورى اسلامى ایران : براساس تقسیمات کشورى، مقیاس 000' 600'1:1، تهران: گیتاشناسى، 1383ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدحسن یزدانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده