حییم سلیمان
معرف
مؤلف نخستین لغتنامه‌هاى جامع دوزبانه در ایران
متن
حییم، سلیمان، مؤلف نخستین لغتنامه‌هاى جامع دوزبانه در ایران. حییم، بر وزن حکیم، بدون تشدید خوانده مى‌شود. وى در 1304/ 1266ش در تهران در یک خانواده یهودى شیرازى زاده شد. پدرش، حییم اسحاق، بزرگ شده تهران و لحاف‌دوز بود. تحصیلات سلیمان در مکتب‌خانه آغاز شد و در مدرسه نور (میس‌نوراللّه)، متعلق به مبلّغان مسیحى، و پس از آن در دبیرستان اتحاد تهران ادامه یافت که در آنجا فرانسه و عبرى خواند. در نوزده سالگى وارد کالج امریکایى تهران (بعداً دبیرستان‌البرز) شد و پس از پایان تحصیلات در 1333/ 1294ش، در همانجا شروع به تدریس کرد (داریوش حییم، ص 3؛ امامى، ج 2، ص 191؛ آصف، افق‌بینا، سال 2، ش 10، ص 24؛ د. ایرانیکا، ذیل مادّه).پس از ورود میلسپو، مستشار مالى امریکایى، و کارشناسان امریکایى به ایران، حییم به عنوان مترجم در وزارت مالیه استخدام شد و در همین دوران، به اقتضاى نیاز جامعه، تألیف فرهنگهاى دو زبانه خویش را آغاز کرد. وى در اواسط دهه 1310ش به استخدام شرکت نفت ایران و انگلیس درآمد و پس از ریاست دارالترجمه آنجا، به ریاست اداره خرید شرکت نفت برگزیده شد. وى در این سمت، راه را بر سوءاستفاده عده‌اى از همکاران خود بست و در نتیجه دشمنى آنها، در اواسط دهه 1330ش استعفا و تقاضاى بازنشستگى کرد (داریوش حییم، ص 3ـ4؛ امامى، ج 2، ص 192).حییم، به شهادت آثارش، به جز انگلیسى، زبانهاى فرانسه و عبرى و احتمالا عربى را به‌ خوبى، و ترکى و آلمانى و روسى را در حدى که از لغتنامه‌هاى آنها استفاده کند، مى‌دانسته است. اظهارنظرهاى دقیق او درباره لغاتِ ترکىِ دخیل در فارسى، این تصور را ایجاد کرده بوده که وى از یهودیان تبریز بوده است (امامى، ج 2، ص 193).حییم زبان عبرى و علوم دینى یهودى را از کودکى نزد حاخام حییم موره آموخت و به‌ تدریج نقش دستیار استادش را پیدا کرد و به دلیل نابینایى وى، سخنان او را روى کاغذ مى‌آورد که حاصل آن سه کتاب (به نامهاى دِرِخ حییم، پاته الیاهو، و گِدولت مردخاى) است (داریوش حییم، ص 7، 10؛ آصف، افق بینا، سال 2، ش 10، ص 25).احاطه حییم به اصطلاحات یهودى و مسیحى از امتیازات فرهنگهاى اوست و ظاهراً ترجمه مقالات راجع به دین یهود در دایرة‌المعارف فارسى، به سرپرستى غلامحسین مصاحب، نیز از اوست (امامى ج 1، ص 183، ج 2، ص 209).حییم به ادبیات فارسى عشق مى‌ورزید و دیوانهاى حافظ و سعدى کتاب بالینى او بود. او قادر بود در سبکهاى گوناگون به انگلیسى و عبرى و فارسى شعر بگوید، اما عمده اشعارش به فارسى است، اما آنها را به چاپ نرساند (داریوش حییم، ص 5ـ6؛ امامى، ج 2، ص 194؛ آصف، افق‌بینا، سال 2، ش 11، ص 35). وى از پیش‌کسوتان نمایشنامه‌نویسى در ایران نیز محسوب مى‌شود و قصه‌هاى یوسف و زلیخا، روت و نَعومى، اِستر و مُردخاى (هر سه از قصه‌هاى تورات) را به شکل نمایشنامه منظوم تنظیم کرد که در زمان حیاتش اجرا شد. نمایشنامه یوسف و زلیخا در 1307ش به چاپ رسید (امامى، همانجا؛ صیاد، ص 280ـ281).سلیمان حییم در 1348ش بر اثر سکته قلبى درگذشت (رجوع کنید به داریوش حییم، ص 4).سلیمان حییم اولین فرهنگ دوزبانه خود را، به نام فرهنگ جامع انگلیسى ـ فارسى، ارائه کرد. جلد اول در 1308ش و جلد دوم در 1311ش در تهران به چاپ رسید. این فرهنگ مفصّل و روشمند، به دلیل همکارى با امریکاییان در کالج البرز و گروه میلسپو و دستیارانش، گرایش به انگلیسىِ امریکایى دارد. حدود ده سال بعد، همین فرهنگ با ویرایش و توسعه واژگان و با نام فرهنگ بزرگ انگلیسى ـ فارسى چاپ شد (تهران 1320ش و 1322ش، ج 2). در آن زمان حییم در شرکت نفت ایران و انگلیس کار مى‌کرد و با اصطلاحات بریتانیایى بیشتر سر و کار داشت. در این فرهنگ، گرایش انگلیسىِ بریتانیایى غالب است (سلیمان حییم، ص 7؛ امامى، ج 2، ص 196).حییم که قواعد کار را به‌درستى شناخته بود، چندى بعد، با استفاده از برگه‌هاى مدخلهاى کتاب اول، فرهنگ جامع فارسى ـ انگلیسى را در دو جلد به‌چاپ رساند (تهران 1312ش و 1314ش) (امامى، ج 2، ص 197) و از آن پس، فرهنگ‌نویسى را تا آخر عمر ادامه داد.فرهنگ بزرگ انگلیسى به فارسى حییم مفصّل‌ترین اثر اوست که حدوداً شامل 000،55 مدخل و 000، 25 زیرمدخل است که از میان مجموعه‌اى از لغتنامه‌ها دست‌چین شده است. چون وى عقیده داشت آموختن علم اولین شرط پیشرفت اجتماعى است، سهمى که در این فرهنگ براى لغات علمى قائل شده بیش از حد معمول فرهنگهاى عمومى است (همان، ج 2، ص 199).حییم سالها اصطلاحات رایج در حرفه‌هاى گوناگون را به دقت ضبط کرده بود و مى‌کوشید به جاى ساختن لغت، واژه‌هایى را که بین اهل فن مرسوم است به کار بَرَد. گفته‌اند که گاه در جستجوى ریشه بعضى لغات، کار خود را رها مى‌کرده و به گفتگو با صنعتگرى که مشغول کار بود، مى‌پرداخت (رجوع کنید به ادهمى، ص 14؛ امامى، ج 2، ص 202). سلیمان حییم با زبان و ادبیات فارسى و آثار بزرگان ادب و لغات کهن آشنا بود و در دادن معادلها ترجیح مى‌داد از کلمات فارسى (هر چند غیر مصطلح و مهجور) و سپس از کلمات عربى استفاده کند و کلمات اروپایى رایج در فارسى را عمداً به‌کار نمى‌برد (امامى، ج 2، ص 200).در اواخر کار حییم، از شیوه کار وى و عدم انطباق آن با آخرین معیارهاى جهانى، انتقادهایى شده بود (رجوع کنید به مهان، ص 635ـ637) اما سهم وى در فرهنگ‌نویسى در ایران انکارناپذیر است و برخى بر آن‌اند که هیچ فرهنگ‌نویسى در ایران از آثار او بى‌نیاز نخواهد بود (رجوع کنید به امامى، ج 1، ص 184؛ حق‌شناس و همکاران، پیشگفتار، ص 12؛ د. ایرانیکا، همانجا). مینوى (ص 135ـ136) معتقد بود که براى نوشتن فرهنگ فارسى جدید، کسى شایسته‌تر از حییم وجود نداشت و طرحى نیز به اتفاق خانلرى* و حییم براى این کار تهیه شده بود.فرهنگهاى حییم عبارت‌اند از: فرهنگ جامع انگلیسى ـ فارسى در دو جلد (1308ش و 1311ش)؛ فرهنگ جامع فارسى ـ انگلیسى در دو جلد (1312ش و 1314ش)؛ فرهنگ فرانسه ـ فارسى (1316ش)؛ فرهنگ بزرگ انگلیسى ـ فارسى، دو جلدى (1320ش و 1322ش)؛ فرهنگ انگلیسى ـ فارسى (1331ش)؛ فرهنگ فارسى ـ انگلیسى (1333ش)؛ امثال فارسى ـ انگلیسى (1334ش)؛ فرهنگ کوچک انگلیسى ـ فارسى (1335ش)؛ فرهنگ عبرى ـ فارسى (1340ش)؛ فرهنگ کوچک فرانسه ـ فارسى (1345ش)؛ و فرهنگ فارسى ـ عبرى، که حییم فرصت اتمام آن را نیافت و پس از او چهار گروه کار وى را ادامه دادند و به‌تدریج آن را تکمیل و ویرایش کردند. آخرین گروه، به سرپرستى دکتر یونس حمامى لاله‌زار، کار را به پایان رسانده و آماده انتشار کرده‌اند. کمتر از بیست درصد این کتاب یادداشتهاى شخص حییم است و نویسندگان بعدى تلاش کرده‌اند که به سیاق مؤلف کار را ادامه دهند؛ یعنى به روال فرهنگهاى وى، تمام لغات را با هم‌خانواده‌ها و عبارات و مثلهاى مشهور و نیز معادل اسامى بیاورند. ضمن اینکه بسیارى از معادلها، روزآمد و مدخلهاى جدید نیز اضافه شده است (حمامى لاله‌زار، مصاحبه مورخ آذر 1384).منابع: بیژن آصف، «استاد سلیمان حییم»، افق بینا، سال 2، ش 10 (تیر ـ شهریور 1379)، ش 11 (مهر ـ دى 1379)؛ داود ادهمى، «یادى از استادى یگانه»، در یهودیان ایرانى در تاریخ معاصر، ج 3، ویراستار: هماسرشار، بورلى هیلز، کالیفرنیا: مرکز تاریخ شفاهى یهودیان ایرانى، 1999؛ کریم امامى، از پست و بلند ترجمه، تهران 1372ـ1385ش؛ على‌محمد حق‌شناس، حسین سامعى، و نرگس انتخابى، فرهنگ معاصر هزاره انگلیسى ـ فارسى، تهران 1384ش؛ یونس حمامى لاله‌زار، انجمن کلیمیان ایران، تهران، مصاحبه، آذر 1384؛ داریوش حییم، «پدرم سلیمان حییم»، در یهودیان ایرانى در تاریخ معاصر، همان؛ سلیمان حییم، فرهنگ بزرگ انگلیسى ـ فارسى، تهران 1369ش؛ پرویز صیاد، «در یادواره سلیمان حییم»، در یهودیان ایرانى در تاریخ معاصر، همان؛ م. مهان، «]درباره [فرهنگ حییم: انگلیسى ـ فارسى»، راهنماى کتاب، سال 11، ش 10ـ12 (اسفند 1347)؛ مجتبى مینوى، «نامه‌اى از مینوى به یحیى مهدوى: هفتم دى ماه 1339»، راهنماى کتاب، سال 20، ش 1 و 2 (فروردین و اردیبهشت 1356)؛EIr. s.v. "Haim, Solayman" (by Amnon Netzer).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

/ مریم بهاری /

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده