حیْمی احمدبن محمد
معرف
ملقب به شهاب‌الدین، ادیب، شاعر، خطیب، فقیه و قاضى یمنى در قرن دوازدهم
متن
حَیْمى، احمدبن محمد، ملقب به شهاب‌الدین، ادیب، شاعر، خطیب، فقیه و قاضى یمنى در قرن دوازدهم. وى به حیمى، بخشى از کَوْکَبان یمن، منسوب بود (بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 2، ستون 533). او در 1073 در شِبام، شهرى در دامنه کوه کوکبان، به دنیا آمد و در همانجا پرورش یافت؛ از این‌رو، شبامى و کوکبانى نیز خوانده شده است. از او، به سبب زیدى مذهب بودنش، با نام زیدى نیز یاد شده است (رجوع کنید به همو، ایضاح‌المکنون، ج 1، ستون 90؛ همو، هدیة‌العارفین، ج 1، ستون 173؛ زباره یمنى، ج 1، ص 252).سلسله نسب حیمى به نشوان حِمْیَرى* مى‌رسد (زباره یمنى، همانجا). وى در خانواده‌اى عالم رشد یافت (عمرى، ص 112). پدرش قاضى و شاعر، و جدش، حسن‌بن احمد، قاضى و کاتب و ادیب بود (حسنى صنعانى، ج 1، ص 556، ج 3، ص 84). زِرِکْلى (ج 1، ص 242)، با توجه به شهرت جدش، او را ابن‌حیمى ذکر کرده است.حیمى علوم گوناگون را نزد پدر و دیگر دانشمندان شبام و کوکبان، مانند حسین‌بن حسن عَوّامى و احمدبن ناصر مِخْلافى، فراگرفت (حیمى، 1423، ج 1، ص 237، ج 2، ص 171، 296؛ براى استادان دیگرش رجوع کنید به همان، ج 1، ص 307، ج 2، ص 149ـ 150، 212). او خوش اخلاق و باوقار بود و از یاران خاص المنصور حسین‌بن متوکل، از امامان زیدى یمن، به‌شمار مى‌رفت. وى خطیبى توانا بود و در به کارگیرى صنایع بدیعى در خطبه‌ها مهارت داشت (حسنى صنعانى، ج 1، ص 291؛ زباره یمنى، ج 1، ص 253ـ254). حیمى پیش از خلافت حسین‌بن متوکل، خطیبِ جهادش بود و در زمان حسین‌بن عبدالقادر، امیر کوکبان (متوفى 1112)، خطیبِ مسجدجامع شبام شد و تا زمان غلبه مهدى، صاحب‌المواهب محمدبن احمد (متوفى 1130)، بر ملوک یمن، در مَسند خطابه آنجا باقى‌ماند. در 1140 به صنعا رفت و از 1148 خطیب آنجا شد (حبشى، مصادرالفکرالعربى، ص 345؛ زباره یمنى، ج 1، ص 253).حیمى در مکاتبات ادبى بسیار توانمند بود (زباره یمنى، ج1، ص254؛ براى نمونه نامه‌ها رجوع کنید به حیمى، 1423، ج1، ص147ـ 150، 487ـ490). در شعر صاحب‌نظر بود و به درخواست احمدبن احمد اَنَسى (متوفى 1115)، دیوان وى را تصحیح کرد (حیمى، 1423، ج2، ص220ـ221). اما شوکانى (ج1، ص104) اشعار و آثار منثور او را متوسط ارزیابى کرده است (براى نمونه اشعار رجوع کنید به حیمى، 1423، ج 1، ص 200ـ 201، 489).حیمى در 1151 یا 1156 در صنعا از دنیا رفت (شوکانى، همانجا؛ بغدادى، هدیة‌العارفین، همانجا؛ زباره یمنى، ج 1، ص 257؛ قس بروکلمان، ج 2، ص 526، که تاریخ مرگش را 1143 دانسته است). مرگش حادثه‌اى مهم در صنعا تلقى شد (رجوع کنید به زباره یمنى، ج 1، ص 257ـ258).او بیش از چهل اثر ادبى نوشت، که از ویژگى آنها گستردگى مطالب، ساختار منسجم و اسلوب استوار است (شوکانى، ج 1، ص 103ـ104؛ شرف‌الدین، ج 4، ص 243).برخى آثار وى عبارت‌اند از :1) طیب‌السَّمَر فى تَراجم علماءالقرن الحادى عشر (بغدادى، هدیة‌العارفین، همانجا)، در شرح‌حال ادباى معاصر حیمى در یمن (در شهرهاى کوکبان، صنعا، شبام و سرزمینهاى اطراف کوکبان) و نیز ادباى معاصرش در شام، با نثر مسجّع و اشعار فراوان از ادباى قرنهاى یازدهم. حبشى این کتاب را با عنوان طیب السّمر فى اوقات السحر در 1423/2002 در ابوظبى به چاپ رساند. این کتاب مشهورترین و به لحاظ احتوا بر میراث فرهنگ و ادب یمن، مهم‌ترین اثر حیمى است. شیوه نگارش آن مانند شیوه عبدالملک ثعالبى* در یتیمة‌الدهر* است (حیمى، 1406، مقدمه مطاع، ص 18، همو، 1423، ج 1، مقدمه حبشى، ص 14).2) عِطْر نسیم‌الصبا فى ذیل نسیم‌الصَّبا، که مقامه‌هایى ادبى در سى فصل شامل موضوعاتى چون نسیم، کبوتر و سیل است. اسلوب حیمى در آن همانند رساله نسیم الصبا نوشته ابن‌حبیب حَلَبى (متوفى 779) است. او به خوبى نمونه‌هایى از بیان و بدیع را به نمایش گذاشته و از همین‌رو، مطالعه آن براى ادیبان سودمند دانسته شده است (بغدادى، هدیة‌العارفین، همانجا؛ زباره یمنى، ج 1، ص 252؛ حیمى، 1423، ج 1، همان مقدمه، ص 11). مطاع این کتاب را در 1361 و در 1406 در صنعا به چاپ رساند.3) شُکر مَن وَهَب فى عُراضِ اقْراطِ الذَّهَب، که آن را مانند أقراط‌الذهب فى‌المفاخرة بین‌الرّوضة و بئرالعرب، نوشته عبداللّه‌بن على‌وزیر (متوفى 1147)، نگاشت. حبشى این کتاب را در ضمن مجموعه المقامات الیمنیة به چاپ رسانده است (حیمى، 1423، ج 1، همان مقدمه، ص 12؛ حبشى، مصادر الفکر العربى، همانجا).4) تحقیق مـَن عـُرِفَ بالرحلةِ الى بِلادالشَّرف، یا تحقیق من عُرِفَ لرحلة‌الشَرَف، کتاب ناتمامى است که نسخه خطى از آن موجود است (حیمى، 1423، ج 2، ص 152؛ حبشى، مراجع تاریخ‌الیمن، ص 95؛ اکوع، ج 2، ص 1019).5) سُلافة‌العاصِر فى شرح بدیعیة‌الحسین‌بن عبدالقادر، در شرح قصیده حسین‌بن عبدالقادر. حیمى در این کتاب روش خود را در نقد و بدیع بیان کرده است (حیمى، 1423، ج 1، همان مقدمه، ص 12).6) الوَشْى المَرْقوم على الدُّر المَنظوم، در شرح رساله الواثق باللّه مطهربن محمد (متوفى 802؛ همان مقدمه، ص 11؛ حبشى، مصادرالفکر العربى، همانجا).7) کتاب الخَیْل یا نُجوم اللَّیل الطالِعة على غُرَرالخَیل. مقامه* ادبى در وصف اسبهاى امراى آن دوران، با کاربرد صنعت توریه (حیمى، 1423، ج 1، همان مقدمه، ص 13؛ بغدادى، ایضاح‌المکنون، ج 2، ستون 294).8) کتاب الحَمّام یا حَدائق النَمّام فیما جاءَ فى الحَمّام، که هنوز به شکل نسخه خطى است (بغدادى، ایضاح‌المکنون، ج 2، ستون 291؛ زباره یمنى، همانجا؛ حبشى، مصادر الفکر العربى، همانجا).9) مَجمَع‌البُحور یا دیوان‌الحَیمى، که مجموعه اشعار وى است (بغدادى، ایضاح‌المکنون، ج 1، ستون 500؛ زباره یمنى، ج 2، ص 254؛ حبشى، الادب‌الیمنى، ص 330).10) الجَواهِر المُؤتَلفَة المُستَخْرَجَة مِن‌البُحورالمُختلفة، که دیوان اشعار مُوَشَّح* و حُمینى (شعر عامیانه)، اوست (رجوع کنید به حبشى، الادب الیمنى، ص 403). بغدادى (ایضاح‌المکنون، همانجا) از این دیوان با نام دیوان حُمینى یاد کرده است.11) الأصْدافُ المَشْحونَة بِالّلالى المَکْنونة، یا الاَصْداف المَشْحونة بالجَواهر المَکنونة، که شرحى است مفید و آسان بر قصیده محمدبن عبداللّه، شاعر یمنى (متوفى 1016؛ حسنى صنعانى، ج 1، ص 291؛ حیمى، 1423، ج 1، ص 83؛ بغدادى، هدیة‌العارفین، همانجا).12) الدُرُّالمَنظوم المُتَضَمِّن مَعانى العلوم، یا شرح رسالة‌الواثِق باللّه المُطهَّربن محمد، شاعر یمنى (متوفى بعد 765)، که در آن از اسلوب صَفَدى* در شرح لامیة‌العجم پیروى کرده است (شوکانى، ج 1، ص 103؛ زباره یمنى، ج 1، ص 252؛ قس بغدادى، هدیة‌العارفین، همانجا، که به اشتباه آن را شرح رسالة‌الوثائق ذکر کرده است).حیمى چندین اثر ادبى دیگر نیز دارد (رجوع کنید به بغدادى، هدیة العارفین، همانجا؛ حیمى، 1423، ج 1، همان مقدمه، ص 13). وى دو مجموعه شعر نیز گردآورده است: رَعْىُ الاَب فى شِعر الاَب، مشتمل بر اشعار پدرش؛ لَذَّةُالوَسَن فى نَظم قاضى القُضاة‌الحَسَن، مشتمل بر شعرهاى جدش حسن حیمى (حیمى، 1423، ج 1، همان مقدمه، ص 12ـ13).دیوان کوچکى شامل اشعارى در انواع جناس نیز به حیمى نسبت داده شده است (زباره‌یمنى، ج 1، ص 254). گفتنى است کتاب سیرة‌الحبشة نوشته، حسن‌بن احمد حیمى است، نه احمدبن محمد حیمى.منابع: اسماعیل اکوع، هجر العلم و معاقله فى الیمن، بیروت 1416/1995؛ اسماعیل بغدادى، ایضاح المکنون، ج 1ـ2، در حاجى‌خلیفه، ج 3ـ4؛ همو، هدیة‌العارفین، ج 1ـ2، در همان، ج 5ـ6؛ عبداللّه محمد حبشى، الادب‌الیمنى: عصر خروج الاتراک الاول من الیمن، 1405ـ1289ه / 1635ـ1879م، ]صنعا[ 1406/1986؛ همو، مراجع تاریخ الیمن، دمشق 1972؛ همو، مصادر الفکر العربى الاسلامى فى الیمن، صنعا: مرکز الدراسات الیمنیة، ]بى‌تا.[؛ یوسف‌بن یحیى حسنى صنعانى، نَسمَة السَّحَر بذکر مَن تشیّع و شَعر، چاپ کامل سلمان جبّورى، بیروت 1420/1999؛ احمدبن محمد حیمى، طیب السّمر فى اوقات السحر، چاپ عبداللّه محمد حبشى، ابوظبى 1423/2002؛ همو، عطر نسیم الصبا، چاپ احمدبن احمد مطاع، ]صنعا[ 1406/1986؛ دائرة‌المعارف بزرگ اسلامى، زیر نظر کاظم موسوى بجنوردى، تهران 1367ش ـ، ذیل «احمدبن محمد حیمى کوکبانى» (از رضوان مسّاح)؛ محمد زباره یمنى، نشر العرف لنبلاء الیمن بعد الالف الى سنة 1357 هجریة، ج 1، ]قاهره[ 1359؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1980؛ احمدحسین شرف‌الدین، تاریخ الیمن الثقافى، ]قاهره[ 1387/1967؛ محمد شوکانى، البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع، ]قاهره 1348[، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ حسین عمرى، مصادر التراث الیمنى فى المتحف البریطانى، دمشق 1400/1980؛Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

/ زحل حسینی آهق

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده