حیْمه
معرف
ناحیه‌اى وسیع در غرب صنعا، در جمهورى یمن
متن
حَیْمَه، ناحیه‌اى وسیع در غرب صنعا، در جمهورى یمن. این ناحیه کوهستانى از شمال به وادى سُرْدُدْ و شهرستان طویله، از جنوب به شهرستان آنِس و وادى سَهام، از مشرق به ناحیه بنى‌مَطَر و از مغرب به ناحیه حَراز* محدود است. طول این ناحیه از شمال به جنوب پنجاه کیلومتر و عرض آن سى کیلومتر است (کبسى، ص 238، پانویس 6). در قدیم‌ترین منابع جغرافیایى اسلامى، این ناحیه با نام اُخْروج (منسوب به اخروج‌بن غوث‌بن سعد) یکى از نواحى (مَخالیف) یمن شمرده شده است (رجوع کنید به یعقوبى، ص 318؛ ابن‌خرداذبه، ص 142؛ مقدسى، ص 92؛ یاقوت حموى، ذیل «الاخروج»). به نوشته ابن‌حائک هَمْدانى (ص 122،210ـ211)، اخروج در دامنه کوه حَضُور، معروف به کوه بنى‌شُعَیْب (بلندترین کوه جزیرة‌العرب)، میان نواحى حضور و هَوْزَن قرار دارد (نیز رجوع کنید به حجرى‌یمانى، ج 1، جزء2، ص 255).حیمه امروزه تابع استان صنعا و شامل دو شهرستان است : حیمه داخلیه، که مرکز ادارى آن شهر عِرّ در شصت کیلومترى مغرب صنعا است؛ و حیمه خارجیه، که مرکز ادارى آن شهر مَفْحَق است (الموسوعة‌الیمنیة، ذیل مادّه). حیمه داخلیه در گذشته تابع ناحیه حَضور بود و اکنون در شمال راه صنعا ـ مَناخَه واقع است (مقحفى، ذیل مادّه). برخى از شهرهاى آن عبارت‌اند از: بنوسَیّاغ (که آل‌سیّاغى در صنعا به آنجا منسوب‌اند)، بنویوسف، بنونِمْرى (که حصن رَدْمان، محل قبر مُطَّلب‌بن عبدمَناف در آنجاست)، حَدَب، بنومُهَلْهِل، جَبَل‌یَناع (همانجا)، بنوعمرو، بنوحُذَیفى، جُدْعان و احبوب (حجرى‌یمانى، ج 1، جزء2، ص 254).حیمه خارجیه در جنوب حیمه داخلیه و در مرز ناحیه حَراز واقع است و در گذشته از توابع این ناحیه بوده است. راه صنعا ـ بندر حُدَیْدَه* در مغرب، از حیمه خارجیه و کوه معروف به شَجَّه مى‌گذرد. شهر مفحق در دامنه این کوه قرار دارد (مقحفى، همانجا؛ کبسى، ص 273، پانویس 2). مشهورترین شهرهاى حیمه خارجیه عبارت‌اند از: جَحادِب/ جحدب، بنوسلیمان، دَرَوان، عانِز، بنوشَمْهان، حِجْرة ابن‌مهدى، مِخلاف مَذْیور، بنومنصور، أعْروس، بیت الجِرَیْدى، وادى‌عَلْسان، و وادى صابح (حجرى‌یمانى؛ مقحفى، همانجاها).برخى خاندانها و قبایل ساکن در حیمه خارجیه عبارت‌اند از : آل‌جَعْدَبى،آل‌کندحى،آل‌عَلِیِّیى،آل‌جوهر، آل‌حُماطى، آل‌جِرَیْدى، آل‌غَوْبَر، آل‌رُمَیْم، آل‌سَلامى، آل‌شَمْهان، آل‌مهدى و طوایفى از قبایل بَکیل و خَولان‌الطِیال. در جبل‌عانز نیز خاندانهایى زندگى مى‌کنند که به حیمه خارجیه منتسب‌اند (رجوع کنید به مقحفى، همانجا).زمینهاى حَیْمَتَیْن (حیمه داخلیه و حیمه خارجیه) از حاصلخیزترین زمینهاى کشاورزى یمن به شمار مى‌روند و در آنجا کشت قهوه رونق بسیار دارد و محصول آن به خارج از کشور صادر مى‌شود (رجوع کنید به الموسوعة‌الیمنیة، همانجا؛ عمرى، ج 2، ص 13؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه).حیمه در سده چهارم در زمان ابن‌حائک هَمْدانى در دست صلیحیان*، از شاخه‌هاى قبیله هَمْدان، بود (رجوع کنید به ص 211). در 439، على‌بن محمد صُلَیْحى لشکر جعفربن قاسم‌بن على عیّانى، سردار زیدى، را شکست داد و ناحیه حضور و دژ یَناع (بزرگ‌ترین دژ حیمه) از توابع حیمه را تصرف کرد. سپس، ابن‌ابى‌حاشد، حاکم صنعا، را در قریه صوف نزدیک حیمه شکست داد و با تصرف صنعا بر سراسر یمن چیره شد (ابن‌قاسم، قسم 1، ص 249).پس از آنکه عثمانیها بر یمن تسلط یافتند (943)، حیمه را نیز تحت‌فرمان درآوردند. در اواخر 974 هنگامى که رضوان‌پاشا، والى عثمانى یمن، صنعا را به سوى باب عالى ترک کرد، مطهّر (فرزند امام زیدى شرف‌الدین‌بن شمس‌الدین) در حیمه فتوحاتى کرد (همان، قسم 2، ص 726). در 977، امیرعبداللّه‌بن محمد داعى از طرف سنان‌پاشاى وزیر به حیمه لشکر کشید و دژ یناع را تصرف کرد. هنگامى که مردم یناع فرمان دولت عثمانى را پذیرفتند، عربهاى نواحى حیمه نیز بدون جنگ تسلیم شدند (نهروالى، ص 324؛ ابن‌قاسم، قسم 2، ص 736). پس از آن، حسن‌پاشا در ربیع‌الآخر 977 براى یارى عبداللّه داعى حرکت کرد و چهار دژ از توابع حیمه را ــ که اهالى آن بر ضد سلطه عثمانى شوریده بودندــ گرفت (رجوع کنید به نهروالى، ص 328ـ329).در سال 1000، با تأسیس دولت امامان زیدى در صنعا، مردم حیمه به رهبرى یوسف‌بن على حماطى، اطاعت امام قاسم‌بن محمد ملقب به منصور را پذیرفتند. منصور در 1006 عمویش، عامربن على، را به یارى حماطى فرستاد. عامر در حیمه مستقر شد و با نیروهاى عثمانى جنگید. حماطى در جنگ اسیر شد و در زندان صنعا درگذشت و حیمه همچنان به امام زیدى وفادار ماند (ابن‌قاسم، قسم 2، ص 771ـ773،780). منصور در 1014، فقیه عزالدین‌بن على‌بن صالح اَکْوَع را به حکومت حیمه منصوب کرد. عثمانیها چندین بار کوشیدند تا مجددآ بر حیمه تسلط یابند، اما موفق نشدند (رجوع کنید به همان، قسم 2، ص782، 789، 808، 835) و همواره نایبى از طرف امام‌زیدى صنعا، به حکومت حیمه تعیین مى‌شد (رجوع کنید به وزیر، ص174، 228ـ229). با این حال، در 1077 امام زیدى، المتوکل اسماعیل، بر زمینهاى حاصلخیز حیمه مستقیمآ مالیات وضع کرد. قبلا عواید مالیاتى را نایب او ارسال مى‌کرد (همان، ص 211؛ عمرى، ج 2، ص100ـ101).در سده سیزدهم، قبیله اسماعیلىِ یامِ نجران به حیمه نفوذ کردند (د. اسلام، همانجا). ازاین‌رو در ذیقعده 1267، غالب‌بن محمد ملقب به الهادى براى بیرون راندن اسماعیلیه از صنعا به حیمه رفت (صفحات مجهولة من تاریخ‌الیمن، ص 43ـ44؛ کبسى، ص 64). در 1271، امام زیدى المنصور باللّه محمدبن عبداللّه پس از استقرار در صنعا، براى مقابله با مخالفان که در برخى از شهرهاى اطراف نفوذ کرده بودند، روانه حیمه شد. لشکریان وى قبایل اَرْحَب و بنى‌جَبر را از حیمه بیرون راندند و پس از تصرف دژهاى این ناحیه (همچون بنى‌سَیّاغ و یَناع)، به دستور امام، آنها را تخریب کردند. امام سپس به شهر عِرّ رفت و لشکریانى به سوى قبایل نافرمان فرستاد (صفحات مجهولة من تاریخ‌الیمن، ص52؛ کبسى، ص237ـ242). بنى‌جبر با امام صلح کردند و دژ مَفْحَق را که در دستشان بود، به وى دادند (کبسى، ص 273). با این همه، اسماعیلیه همچنان در حیمه نفوذ داشتند. در 1277، باطنیها و در جمادى‌الاولى 1278، گروه مَکارِمَه (از اسماعیلیه) بر آنجا مستولى شدند و ائمه زیدیه چندبار کوشیدند تا آن را بازگیرند اما موفق نشدند و حیمه همچنان در دست مکارمه باقى‌ماند (رجوع کنید به صفحات مجهولة من‌تاریخ‌الیمن، ص113؛ جرافى‌یمنى، ص 220). در اواخر این قرن، زلزله‌اى شدید به حیمه آسیب رساند (واسعى‌یمانى، ص 261).در صفر 1309، در حیمه بر ضد سلطه عثمانى قیامى برپا گردید و در جنگ میان ترکها و عربها، بسیارى کشته شدند. در جمادى‌الاولى همین سال، عثمانیان مردم حیمه را به اطاعت واداشتند. با وجود این در سالهاى بعد، از جمله در 1315 و 1316، جنگ و درگیرى میان ترکها و عربها در حیمه برقرار بود. محمدبن متوکل مَقْدَمى، سردار زیدى، پس از آنکه شهر عِرّ را ترک کرد، به همراه طایفه خود، پیوسته با ترکها در نواحى حیمه جنگید و آنان را ناچار ساخت به صنعا عقب‌نشینى کنند (جرافى‌یمنى، ص 61، 78، 153، 180، 183). پس از آن، حیمه باردیگر تحت سلطه دولت زیدى درآمد. در سالهاى پایانى سلطنت یحیى‌بن محمد متوکل (حک : 1322ـ1367) و سالهاى آغازین جمهورى عربى یمن، دولت چین جاده‌اى از صنعا به حدیده ساخت که از حیمه مى‌گذرد (د. اسلام، همانجا).حصن یَناع و حصن رَدْمان از دژهاى تاریخى حیمه‌اند (الموسوعة الیمنیة، همانجا). علما و ادباى بسیارى به حیمه منسوب‌اند، از جمله محمدبن حسن صالح حیمى (متوفى 1115) و فرزندش احمدبن محمد (متوفى 1151؛ رجوع کنید به همانجا؛ مقحفى، همانجا).در یمن نقاط دیگرى نیز با نام حیمه وجود دارد، از جمله شهر حیمه از توابع استان تَعِز، که آل‌حَیْمى به آنجا منسوب‌اند (الموسوعة‌الیمنیة، همانجا؛ نیز رجوع کنید به مقحفى، همانجا).منابع: ابن‌حائک، صفة جزیرة‌العرب، چاپ محمدبن على أکوع، بغداد 1989؛ ابن‌خرداذبه، ابن‌قاسم، غایة‌الامانى فى اخبار القطر الیمانى، چاپ سعید عبدالفتاح عاشور، قاهره 1388/1968؛ عبداللّه جرافى‌یمنى، حولیّات العلامة الجرافى: 1307ـ1316ه / 1889ـ1900م، چاپ حسین عمرى، بیروت 1412/1992؛ محمدبن احمد حجرى‌یمانى، مجموع بلدان الیمن و قبائلها، چاپ اسماعیل‌بن على أکوع، صنعا 1416/1996؛ صفحات مجهولة من تاریخ‌الیمن، لمؤلفٍ مجهول، چاپ حسین‌بن احمد سیاغى، صنعا: مرکز الدراسات و البحوث الیمنى، 1404/1984؛ حسین عمرى، یَمانیّات فى‌التاریخ و الثقافة و السیاسة، ج 2، بیروت 1420/2000؛ محمدبن اسماعیل کبسى، جواهر الدر المکنون و عجائب السر المخزون، چاپ زیدبن على وزیر، ]بیروت [1408/1988؛ ابراهیم احمد مقحفى، معجم‌البلدان و القبائل الیمنیة، صنعا 1422/2002؛ مقدسى؛ الموسوعة‌الیمنیة، زیرنظر احمد جابر عفیف و دیگران، صنعا 1412/1992، ذیل «الحیمة» (از حسین عبدالله عمرى)؛ محمدبن احمد نهروالى، البرق الیمانى فى‌الفتح العثمانى، بیروت 1407/1986؛ عبدالواسع‌بن یحیى واسعى‌یمانى، تاریخ‌الیمن، المسمّى فرجة‌الهموم و الحزن فى حوادث و تاریخ‌الیمن، صنعا 1991؛ عبداللّه‌بن على وزیر، تاریخ طُبُق‌الحلوى و صحاف‌المنِّ و السلوى المعروف ب تاریخ‌الیمن خلال القرن الحادى عشرالهجرى (1045ه ـ1090م)،: چاپ محمد عبدالرحیم جازم، صنعا، 1429/ 2008؛ یاقوت حموى؛ یعقوبى، البلدان؛EI2, s.v. "Al-Hayma" (by G. Rentz).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدرضا ناجی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده