حیْس
معرف
حَیْس،# شهرستان و شهرى در استان حدیده یمن.
متن
حَیْس، شهرستان و شهرى در استان حدیده یمن.1) شهرستان حیس. این شهرستان (مدیریه) از توابع استان (محافظه) حدیده* در جنوب یمن است (اکوع، قسم 1، ص 91ـ92). حیس داراى پنج وادى به نامهاى فَوَّاهه، مومر، شِعَینه، ضِمى و نَخْلَه است که رودهاى آنها از شرق به غرب شهرستان روان‌اند. وادى نخله بزرگ‌ترین، معروف‌ترین و حاصلخیزترین وادى حیس است. دو ییلاق مهم در غرب شهرستان و در ساحل دریاى سرخ قرار دارند که آب کافى و نخلستانهاى وسیع و گسترده‌اى دارند. یکى از این ییلاقها در بالاى وادى نخله قرار گرفته و دیگرى نیز نخلستان معروف سَحارى است. کوههاى دُباس در شمال و بَراش در جنوب از مهم‌ترین ارتفاعات شهرستان حیس به شمار مى‌آیند. عسل مرغوب کوههاى دباس و گلهاى بسیار زیباى کوههاى براش شهرت دارد. شهر حیس مرکز این شهرستان است و دیگر شهرهاى مهم و تاریخى آن عبارت‌اند از حُصَیب، الجَمادى، جُرَیب و حُمَینیه (رجوع کنید به ابن‌حائک، ص 94ـ 96، 131؛ مقحفى، 1422، ذیل مادّه). در گذشته خَوخه، از بندرهاى مهم یمن در ساحل دریاى سرخ، از نظر ادارى به حیس تعلق داشت (ثور، ص 426؛ ابن‌دیبع، 1413، ص 207، شرح حموش، ش20؛ نیز رجوع کنید به اطلس الجمهوریة الیمنیة و العالم، ص 32).2) شهر حیس. حیس از شهرهاى تاریخى یمن است که در حاشیه وادى نخله، در ارتفاع 295 مترى از سطح دریا (زکریا، ص100) و موقعیتى پایکوهى (کحاله، 1384، ص 306) در َ 56 ْ13 عرض شِمالى و َ29 ْ43 طول شرقى و 35 کیلومترى جنوب شهر زبید واقع است (رجوع کنید به >اطلس جامع جهان تایمز<، نقشه 87؛ نقشه عمومى خاورمیانه). این شهر در میان نخلستانهاى وسیع (مقحفى، همانجا) و در مسیر راه مهم و استراتژیک حدیده ـ تَعِز قرار دارد و از همین راه به بندر مهم عدن متصل مى‌شود (ترسیسى، ص 181ـ184). همچنین این شهر ایستگاهى در مسیر انتقال قهوه مناطق کوهستانى و قهوه‌خیز، از قبیل جبلِ راس و بلد عَنْس، به شمار مى‌آید (کحاله، 1384، همانجا).بناى شهر را به حَیس‌بن یریم ذى رُعین‌بن کریب‌بن نعامه‌بن شرحبیل حمیرى نسبت مى‌دهند (رجوع کنید به الموسوعة الیمنیة؛ مقحفى، 1985، ذیل مادّه). به گفته ابن‌مجاور (ص 235) پس از آنکه جَیّاش‌بن نجاح (متوفى ح 500؛ رجوع کنید به بنونجاح*) تهامه را تصرف کرد خاندان خود و گروهى از مردم حبشه را در این شهر اسکان داد. پیش از آن نیز قبایل مختلفى در حیس زندگى مى‌کردند. ظاهراً شهر در زمان جیّاش کاملا بازسازى شد. حیس مخلافى (استان) وسیع از مخلافهاى هشتادوچهارگانه یمن بود (یعقوبى، تاریخ، ج 1، ص 201؛ همو، البلدان، ص 317ـ319). رکب، از تیره‌هاى قبیله اشعر، و بنى‌مجید از قبایلى هستند که قرنها در حیس زندگى کرده‌اند (رجوع کنید به یعقوبى، البلدان، ص320؛ ابن‌حائک، ص 96؛ یاقوت حموى، ذیل مادّه). ظاهراً به دلیل کثرت اشعریهاى یمن، حیس از شهرهاى اصلى اشعریها به‌شمار مى‌رفت (رجوع کنید به ابن‌دیبع، 1409، ص 46، پانویس 3؛ کحاله، 1402، ج 1، ص30ـ31).دوره اسلامى حیس ــ به‌رغم آنکه نامش در تاریخ گسترش دین اسلام در یمن دیده نمى‌شودــ از زمان حیات پیامبر اکرم صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم و هنگامى که نمایندگان آن حضرت به مناطق یمن فرستاده شدند، آغاز مى‌شود (رجوع کنید به بلاذرى، ص 92ـ103؛ یعقوبى، تاریخ، ج 2، ص 76، 122). پس از آن، حیس قرنها تابع شهر زَبید، مرکز دولت آل‌زیاد (204ـ405)، بود (رجوع کنید به عبداللّه عبدالسلام حداد، ص 46، 51). ازاین‌رو حیس در بیشتر منابع اسلامى، کوره (استان) و شهرى در تهامه یمن و تابع زبید معرفى شده است (براى نمونه رجوع کنید به یاقوت حموى؛ ابن‌دیبع، 1413، همانجاها؛ حجرى‌یمانى، ج 1، جزء2، ص 301).شکوفایى و شهرت اصلى شهر حیس از دوران دولت بنورسول* (حک : 632ـ858) و به‌ویژه در دوران حکمرانى سلطان مظفر رسولى در نیمه دوم قرن هفتم آغاز شد. آثار معمارى بسیارى از این دوران در حیس برجاى مانده است (مقحفى، 1422، همانجا؛ عبداللّه عبدالسلام حداد، ص 47). در دوره بنورسول و پس از آن، حیس مرکز ادارى بود و القابى مانند صاحب، والى و امیر به حکام شهر اطلاق مى‌شد (عبداللّه عبدالسلام حداد، ص50ـ53).در زمان نفوذ و گسترش عثمانیان در یمن، شهر حیس بارها میان عثمانیها و امامان زیدى یمن، که مقاومت سرسختانه‌اى را آغاز کرده بودند، دست به دست شد (رجوع کنید به ابن‌دیبع، 1402، ص285ـ286؛ ابن‌قاسم، قسم 2، ص648، 835ـ836؛ نهروالى، ص 175، 195ـ196). در سده سیزدهم نیز حیس در معرض درگیریهاى شریف حمود، حاکم مخلاف سلیمانى، با امامان زیدى صنعا قرار گرفت (رجوع کنید به عمرى، ص 47، 50ـ53، 58ـ 60، 175ـ176). پس از آن نیز حیس محل استقرار گروهى از مخالفان شریف حسین‌بن على‌بن حیدر شد و در 1261 به تصرف او در آمد، اما دو سال بعد متوکل محمدبن یحیى، امام یمن، حیس را باز پس گرفت (همان، ص310ـ311، 325).نیبور که در قرن دوازدهم/ هجدهم از حیس دیدن کرده، آن را شهرى کوچک ذکر کرده که قسمت اعظم سفالهاى مورد نیاز یمن در آن تولید مى‌شد. همچنین وى به موقعیت گذرگاهى حیس، قلعه و تولید نمک آن اشاره کرده است (رجوع کنید به ص 224).فعالیت اصلى ساکنان حیس کشاورزى است. در کنار کشاورزى و به ویژه باغدارى، پرورش زنبورعسل نیز رواج دارد. روغن کنجد و حلواى حیس نیز شهرت دارد. گروهى از اهالى شهر نیز به تولید صنایع دستى اشتغال دارند. هنر سفالگرى حیس از زمانهاى بسیار دور اهمیت بسیارى داشته و سفالینه‌هاى ساخته شده آن به حیاسى و حیسى شهرت داشته است (رجوع کنید به مقحفى، 1422؛ الموسوعة الیمنیة، همانجاها).حیس محل سکونت و شکوفایى بسیارى از علما، صوفیان و ادباى بزرگ یمن بوده است. ازاین‌رو طالبان علوم دینى براى بهره بردن از محضر استادان بزرگ این شهر، از اطراف به آنجا سفر مى‌کردند (رجوع کنید به عبداللّه عبدالسلام حداد، ص 65ـ89؛ بریهى، ص 282ـ283). بیشتر علما و دانشمندان حیس از طوایف آل‌بجلى، آل‌ناشرى، آل‌حکّاک و آل‌مُطَیر برخاسته‌اند (رجوع کنید به عبداللّه عبدالسلام حداد، ص 69؛ مقحفى، 1422، همانجا). برخى از مهم‌ترین این بزرگان عبارت‌اند از: یحیى‌بن على‌بن محمد حَیسى قاسمى (متوفى ح 1105) مورخ یمنى (مقحفى، 1985، همانجا)؛ قاضى شرف‌الدین ابوالقاسم‌بن احمد بجلى (رجوع کنید به بریهى، ص 284؛ عبداللّه عبدالسلام حداد، همانجا)؛ و ابوعمران موسى‌بن محمد طُوَیرى (رجوع کنید به مقحفى، 1422، همانجا؛ نیز رجوع کنید به بریهى، ص 274ـ275). آرامگاه عمربن محمد خامرى، از بزرگان قرن نهم و پیشواى طریقه خامریه، در شرق شهر در مسجدى به نام وى قرار دارد. عمر طریقه خامریه را در مکه پذیرفت و پس از رفتن به حیس به اشاعه آن پرداخت. آرامگاه وى از زیارتگاههاى مهم شهر به شمار مى‌آید (رجوع کنید به الموسوعة‌الیمنیة؛ مقحفى، 1422، همانجاها).شهر حیس آثار باستانى و تاریخى بسیارى دارد. یکى از مهم‌ترین این آثار مسجدجامع بزرگ حیس است که در 682/1283 در دوره سلطان مظفر رسولى بنا شده و هنوز پابرجاست. مساجد و مدرسه‌ها و آثار بسیار دیگرى در اطراف شهر وجود دارند (رجوع کنید به مقحفى، 1422، همانجا؛ عبداللّه عبدالسلام حداد، ص 108ـ149). شهر کنونى حیس باتوجه به افزایش جمعیت، گسترش یافته و محلات جدیدى در آن شکل گرفته است (رجوع کنید به عبداللّه عبدالسلام حداد، ص 41ـ42؛ براى اطلاع از محلات شهر رجوع کنید به همان، ص 42ـ45). در یمن چندین روستا و ناحیه دیگر به نام حیس وجود دارد (رجوع کنید به مقحفى، 1422؛ همو، 1985، همانجاها).منابع: ابن‌حائک، صفة جزیرة‌العرب، چاپ محمدبن على اکوع، صنعا 1403/1983؛ ابن‌دیبع، الفضل المزید على بغیة المستفید فى اخبار زبید، چاپ محمدعیسى صالحیه، کویت 1402/1982؛ همو، کتاب قرّة‌العیون باخبار الیمن المیمون، چاپ محمدبن على اکوع، ]بیروت[ 1409/1988؛ همو، نشر المحاسن الیمانیّة فى خصائص الیمن و نسب القحطانیّة، و شرحه نثر اللالى السنیَّة، صنعة احمد راتب حموش، بیروت 1413/1992؛ ابن‌قاسم، غایة الامانى فى اخبار القطر الیمانى، چاپ سعید عبدالفتاح عاشور، قاهره 1388/1968؛ ابن‌مجاور، صفة بلاد الیمن و مکة و بعض الحجاز، المسماة تاریخ المستبصر، چاپ اسکارلوفگرن، بیروت 1407/1986؛ اطلس الجمهوریة الیمنیة و العالم، بیروت: جیوپر و جکتس، 2003؛ اسماعیل اکوع، مخالیف الیمن، قسم 1، ابوظبى 1423/2002؛ عبدالوهاب‌بن عبدالرحمان بریهى، طبقات صلحاء الیمن، المعروف بتاریخ البریهى، چاپ عبداللّه محمد حبشى، صنعا 1403/1983؛ بلاذرى (بیروت)؛ عدنان ترسیسى، الیمن و الحضارة العرب مع دراسة جغرافیّة کاملة، بیروت: دارمکتبة‌الحیاة، ]بى‌تا.[؛ عبداللّه ثور، هذه هى الیمن: الارض و الانسان و التاریخ، بیروت 1985؛ محمدبن احمد حجرى‌یمانى، مجموع بلدان الیمن و قبائلها، چاپ اسماعیل‌بن على اکوع، صنعا 1416/1996؛ احمد وصفى زکریا، رحلتى الى الیمن، دمشق 1406/1986؛ عبداللّه عبدالسلام حداد، مدینة حیس الیمنیة: تاریخها و آثارها الدینیة، قاهره 1419/1999؛ حسین عمرى، مئة عام من تاریخ الیمن الحدیث: 1161ـ1264ه / 1748ـ1848م، دمشق 1408/1988؛ عمررضا کحاله، جغرافیة شبه جزیرة‌العرب، چاپ احمد على، مکه 1384/1964؛ همو، معجم قبائل العرب القدیمة و الحدیثة، بیروت 1402/1982؛ ابراهیم احمد مقحفى، معجم البلدان و القبائل الیمنیة، صنعا 1422/2002؛ همو، معجم المدن و القبائل الیمنیة، صنعا 1985؛ الموسوعة الیمنیة، زیرنظر احمد جابر عفیف و دیگران، صنعا 1412/1992، ذیل «حیس» (از حسین عبداللّه عمرى)؛ نقشه عمومى خاورمیانه، مقیاس 000،750، 1:3، تهران: گیتاشناسى، 1382ش؛ محمدبن احمد نهروالى، البرق الیمانى فى الفتح العثمانى، ریاض 1387/1967؛ یاقوت حموى؛ یعقوبى، البلدان؛ همو، تاریخ؛Carsten Niebuhr, Beschreibung von Arabien, Graz 1969; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

احمد آرین نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده