حیری ابوعبدالرحمان اسماعیل بن احمد
معرف
مقرى، مفسر، محدّث و فقیه شافعى قرن چهارم و پنجم
متن
حیرى، ابوعبدالرحمان اسماعیل‌بن احمد، مقرى، مفسر، محدّث و فقیه شافعى قرن چهارم و پنجم. به نوشته خطیب بغدادى (ج 7، ص 318) که اطلاعاتش در این باره از خود حیرى است، حیرى در رجب 361 و احتمالا در محله حیره نیشابور به دنیا آمد (نیز رجوع کنید به سمعانى، ج 2، ص 297ـ298؛ قس یاقوت حموى، ج 2، ص 646، که تاریخ تولد او را به اشتباه 311 ذکر کرده است). حیرى نابینا بود (صفدى، ص 119)، لذا در منابع براى او لقب ضریر نیز آورده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 7، ص 317؛ سبکى، ج 4، ص 265).حیرى از عالمان و فقیهان شافعى دوره خود همچون ابوطاهر محمدبن خُزَیمه (متوفى 387)، زاهربن طاهر سرخسى (متوفى 389)، ابوعبدالرحمان سُلَمى (متوفى 412) استماع حدیث کرد (خطیب بغدادى، ج 1، ص 443، ج 7، ص 318؛ ذهبى، ج 9، ص 473؛ سبکى، ج 4، ص 266؛ براى فهرستى از دیگر مشایخ او رجوع کنید به حیرى، مقدمه عرشى، ص 17ـ18). وى در 423 به بغداد سفر کرد و در آنجا احادیثى که از عالمان و محدّثان خراسانى شنیده بود روایت کرد (خطیب بغدادى، ج 7، ص 318؛ ابن‌ماکولا، ج 3، ص 43). خطیب بغدادى بارها مطالبى از حیرى به نقل از ابوعبدالرحمان سلمى، صاحب طبقات الصوفیة، نقل کرده است که حاکى از تمایلات صوفیانه حیرى و تعلق او به مکتب صوفیانه سلمى در خراسان است (براى نمونه رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 1، ص 443، 445، ج 2، ص 180ـ182؛ براى فهرستى از این نقل‌قولها رجوع کنید به همان، ج 17، فهارس، ص 214).حیرى به قصد سکونت در مکه راهى این شهر شد، ولى به جهت ناامنى راه مکه از نیمه راه به نیشابور بازگشت. از جمله کتابهایى که وى در این سفر همراه خود داشت صحیح بخارى بود که آن را از ابوالهیثم محمدبن مکى کُشمیهَنى (متوفى 389) سماع کرده بود. خطیب بغدادى در سه مجلس صحیح بخارى را نزد حیرى سماع کرد و فهم و شناخت وى را ستود (همان، ج 7، ص 318ـ319؛ نیز رجوع کنید به سبکى، ج 4، ص 265). علاوه بر خطیب بغدادى، عبدالغافر فارسى (ص 174) نیز حیرى را ستوده و از آثار او در علوم قرآن و قرائات و دیگر علوم یاد کرده است. خطیب بغدادى (ج 7، ص 319، به نقل از مسعودبن ناصر سجزى) و فارسى (همانجا)، درگذشت او را اندکى پس از 430 ذکر کرده‌اند.از جمله آثار موجود وى، کتاب وجوه‌القرآن است که محمد عبدوس ستّار آن را به عنوان پایان‌نامه دکترى در دانشگاه کیمبریج تصحیح کرده و نجف عرشى آن را بار دیگر براساس دو نسخه تصحیح کرده است (مشهد 1380ش). کتاب دیگر حیرى، تفسیرى است با نام کفایة‌التفسیر که کتاب مشهورى بوده (ذهبى، ج 9، ص 474؛ سبکى، همانجا؛ داوودى، ج 1، ص 106) و دو نسخه از آن موجود است (رجوع کنید به ستار، ص 41) از جمله نسخه‌اى کهن که تاریخ کتابت آن 506 است و در کتابخانه آستان قدس رضوى نگهدارى مى‌شود (فکرت، ص 466؛ براى آگاهى بیشتر از این تفسیر رجوع کنید به ستار، ص 41ـ56). حیرى (ص 54) در آغاز وجوه‌القرآن از کتابهاى دیگرش یاد کرده است که عبارت‌اند از: الوقوف؛ مثلث الواعظین؛ کتاب التنزیل؛ کتاب معانى اسماءالرب؛ اسماء من نزل فیهم القرآن.منابع: ابن‌ماکولا، الاکمال فى رفع الارتیاب عن المؤتلف و المختلف من الأسماء و الکنى و الأنساب، چاپ عبدالرحمان‌بن یحیى معلمى یمانى، حیدرآباد، دکن 1381ـ1406/ 1962ـ1986؛ اسماعیل‌بن احمد حیرى، وجوه‌القرآن، چاپ نجف عرشى، مشهد 1380ش؛ خطیب بغدادى؛ محمدبن على داوودى، طبقات المفسّرین، بیروت 1403/1983؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشّار عواد معروف، بیروت 1424/2003؛ عبدالوهاب‌بن على سبکى، طبقات الشافعیة الکبرى، چاپ محمود محمد طناحى و عبدالفتاح محمد حلو، ]قاهره[ 1964ـ] 1976[؛ سمعانى؛ خلیل‌بن ایبک صفدى، نکت الهمیان فى نکت العُمیان، چاپ احمد زکى‌بک، مصر 1329/1911؛ عبدالغافربن اسماعیل فارسى، الحلقة الاولى من تاریخ نیسابور: المنتخب من السیاق، انتخاب ابراهیم‌بن محمد صریفینى، چاپ محمدکاظم محمودى، قم 1362ش؛ محمدآصف فکرت، فهرست الفبائى کتب خطى کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى، مشهد 1369ش؛ یاقوت حموى، معجم‌الادباء، چاپ احسان عباس، بیروت 1993؛Muhammad Abdus Sattar, "Kifayat al-Tafsir of Nishapuri: a rare manuscript", Islamic culture, LXVIII, no.1 (Jan. 1994).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدکاظم رحمتی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده