حیرت بخارایی محمدصدیق
معرف
شاعر تاجیک
متن
حیرت بخارایى، محمدصدیق، شاعر تاجیک. وى در 1295 در بخارا به دنیا آمد. پدرش مؤذن بود و در گذر عروسان بخارا زندگى مى‌کرد. حیرت در این محله به مکتب رفت. در هشت سالگى پدر و در دوازده سالگى مادرش را از دست داد و با میراث مختصرى که به او رسیده بود زندگى خود و برادر کوچک‌ترش را با دشوارى اداره مى‌کرد، در پانزده سالگى به مدرسه رفت، ولى به علت تنگدستى توان خرید کتابهاى درسى و ادبى را نداشت و بیشتر آنها را از دیگران به عاریت مى‌گرفت (عینى، ص 496ـ497). حیرت ذهنى خلاق و حافظه‌اى قدرتمند داشت و بسیار فروتن و از شهرت گریزان بود و به حضور در محافل ادبى یا دربار و مدح امیران رغبتى نداشت. اما از 1314 که با صدرالدین عینى* آشنا شد، به واسطه وى با شریف‌جان مخدوم، ملقب به صدرضیاء*، و از طریقِ محفل ادبى صدرضیا با ادباى دیگر آشنا شد و آنها به فضائل وى پى بردند (رجوع کنید به همان، ص 489، 492ـ495). در 1316 در فصل تعطیل مدارس از سر تنگدستى نزد یکى از تاجرانِ پوستین بخارا با حقوقى اندک به منشى‌گرى و حسابدارى مشغول شد. به سبب فقر و زندگى غیرِبهداشتى و حجره‌هاى تنگ و تاریک مدرسه، رفته‌رفته نحیف و لاغر شد تا اینکه در 1318 آثار بیمارى سل در وى ظاهر شد و به توصیه پزشک، تابستان را در فرغانه گذراند. درباره این سفر مثنوى زیبایى نیز سروده است (رجوع کنید به همان، ص 497ـ498؛ حیرت بخارایى، ص 226ـ233).در دوران بیمارى وى دوستانش از جمله صدرالدین عینى حمایتهاى مادى و معنوى خود را از او دریغ نمى‌کردند، اما به‌تدریج بیمارى سل او را زمین‌گیر کرد و در 1320/ 1902 در بخارا درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد (عینى، ص 498ـ 499؛ د.تاجیکى، ج 8، ص 354). صدرالدین عینى قطعه‌اى در مرثیه و مادّه تاریخ فوت او سروده است (رجوع کنید به صدرضیا، ص 74ـ 75). پس از درگذشت حیرت، صدرالدین عینى و عبدالواحد مُنْظِم، که نزدیک‌ترین دوستانِ وى بودند، اشعارش را گردآورى کردند. مُنظِم که خط خوشى داشت دو نسخه از دیوانِ او را کتابت کرد، اما در واقعه کولوسوف خانه مُنظِم غارت و هر دو نسخه گم شد (عینى، ص500؛ قس بچکا، ص 919، که به اشتباه دو نسخه را دو دیوان متفاوت دانسته است، از این طریق، این خطا به مقاله «حیرت» در دانشنامه ادب فارسى، ج 1، ص 361، نیز راه یافته است).رسول هادیزاده در 1325ش/1956 یکى از این نسخه‌ها را در مخزن نسخ خطى فرهنگستان علوم تاجیکستان(ش 1247) پیدا کرد. این نسخه شامل 2447 بیت و بیشتر اشعار آن در قالبِ غزل است. هادیزاده در 1343ش/ 1964 گزیده‌اى که شامل بیش از نیمى از اشعار این نسخه است در شهر دوشنبه منتشر کرد (رجوع کنید به حیرت بخارایى، مقدمه هادى‌زاده، ص 16، 23، 34ـ35).ویژگى اصلى شعر حیرت، همان ویژگى دوره معارف‌پرورى، یعنى ساده‌نویسى و دورى از مغلق‌گویى، است. اشعار غنایى حیرت به سبب دورى از ابهام، سادگى زبان و بیانِ صادقانه احساسات مشهور است (هیتچینس، ص 35؛ برجیان، ص 270). زبان شعر وى در برخى اشعارش، به‌ویژه توصیفات، به سیاق گفتار بسیار نزدیک مى‌شود (براى نمونه رجوع کنید به نمونه ادبیات تاجیک، ص 265ـ267). وى گاه از واژگان روسى نیز استفاده کرده (بچکا، همانجا) و از نخستین کسانى است که به زیاده‌طلبى طبقه تازه به دوران رسیده زمیندار و بازرگان اشاره کرده است. در بسیارى از اشعارش دوستى میان ملتها را تبلیغ کرده که، در حال و هواى آن روزگار، شجاعانه بوده است (همانجا؛ نیز رجوع کنید به نمونه ادبیات تاجیک، ص 267).آنچه شعر حیرت را از هم‌نسلانش متمایز مى‌کند، فاصله گرفتن او از سبک هندى است که در آن زمان هنوز رواج داشت. در چهارچوب ادبیات فارسى، حیرت را مى‌توان از آخرین نمایندگان دوره بازگشت ادبى* دانست که در ماوراءالنهر بسیار دیرتر از ایران ظاهر شد (رجوع کنید به برجیان، همانجا).ناقدان ادبى تاجیک حیرت را در ردیف عبدالقادر سودا*، واضح بخارایى* و احمد دانش* از بهترین شاعران بخارا در اوایل سده چهاردهم/ اواخر سده نوزدهم مى‌دانند (رجوع کنید به حیرت بخارایى، همان مقدمه، ص 29ـ32).منابع: یرژى بچکا، «ادبیات تاجیک از سده شانزدهم تا روزگار کنونى»، در یان ریپکا، تاریخ ادبیات ایران، ترجمه ابوالقاسم سرّى، ج 2، تهران 1383ش؛ حبیب برجیان، «تکوین زبان ادبى فارسى تاجیکى»، ایران‌شناسى، دوره جدید، سال 18، ش 2 (تابستان 1385)؛ دانشنامه ادب فارسى، به سرپرستى حسن انوشه، ج :1 ادب فارسى در آسیاى میانه، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1380ش؛ محمد شریفجان مخدوم صدر ضیا، تذکار اشعار: شرح حال برخى از شاعران معاصر تاجیکستان و نمونه‌هایى از شعر آنان، به تصحیح سحاب‌الدین صدیق، به کوشش محمدجان شکورى بخارایى، تهران 1380ش؛ صدرالدین عینى، یادداشت‌ها، چاپ سعیدى سیرجانى، تهران 1362ش؛ نمونه ادبیات تاجیک: 300ـ1200 هجرى، جمع‌کننده: صدرالدین عینى، سمرقند ?] 1926[؛ کیت هیتچینس، «ادبیات نوین تاجیک»، ترجمه ص. شهبازى، ادبستان، ش 2 (بهمن 1368)؛Ensiklopediyayi Savetii Tajik, Dushanbe 1978-1988; Mohammad-Seddiq Hayrat-e Bukharaei Ashar-i muntakhab (in cyrillic), ed. Rasul Hadizada, Dushanbe 1964.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حبیب برجیان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده