حیدری بلند
معرف
از پیش‌گامان شعر آزاد عرب
متن
حیدرى، بُلَند، از پیش‌گامان شعر آزاد عرب. وى در 1305ش/1926 در بغداد، در خانواده معروف کردِ الحیدریه، متولد شد. خاندان حیدرى در عراق به اصالت و علم معروف‌اند (میربصرى، 1994ـ1999، ج 2، ص 579؛ جبرا، 1999، ص 138؛ نیز رجوع کنید به میربصرى، 1991، ص 107). وى از 1312 تا 1319ش/ 1933 تا 1940 تحصیلات ابتدایى را در بغداد گذراند، سپس وارد دوره متوسطه شد، اما در 1323ش/ 1944 آن را نیمه‌کاره رها کرد (اعلام الادب‌العربى المعاصر، ج 1، ص 519) و چون به تحصیلات رسمى علاقه نداشت، به دانشگاه نرفت، اما خودساختگى و مطالعه مستمر وى باعث شد در جوانى از شاعران فرهیخته و برجسته عراق محسوب شود (رجوع کنید به جبرا، همانجا؛ >دایرة‌المعارف ادبیات عربى<، ذیل مادّه).پس از پایان جنگ جهانى دوم، در 1325ش/ 1946 حیدرى و چندتن از شعرا و ادباى جوان بغداد، نظیر نزارسلیم و جوادسلیم* و عدنان رئوف، گروه جماعة‌الوقت الضائع را تشکیل دادند و مجله الوقت‌الضائع را نیز براى بیان دیدگاههاى گروه خود منتشر کردند، اما فقط یک شماره از آن به چاپ رسید. اولین دفتر شعرى حیدرى، با نام خفقة‌الطین (تپش‌گل)، در 1325ش/1946 با نام همین جمعیت در بغداد منتشر شد. این گروه براى دیدار یکدیگر، کافه واق‌الواق را دایر کردند که محل تجمع هنرمندان و شاعران معاصر عراق براى بحث درباره هنر و ادبیات پیشرو بود. پس از مدتى، پلیس عراق، به سبب اینکه آنجا محل فعالیتِ هنرمندانِ چپ‌گراى عراق است، بدون دستگیرى هیچ‌یک از اعضا، کافه را تعطیل کرد. با اینکه این گروه مدت کمى فعالیت کردند، اما جایگاه و نقش مهمى در سیر تجدد ادبى در عراق داشته‌اند (رجوع کنید به جبرا، 1999، ص 189، 191؛ استارکى، ص 84؛ ابراهیم خلیل علاف، 2009).حیدرى به سبب مخالفت با حکومتِ سلطنتى و حکومت جمهورى که پس از سلطنت در عراق بر روى کار آمد (1342ـ 1355ش/ 1963ـ 1976)، بیروت را به عنوان تبعیدگاه اختیارى برگزید (>دایرة‌المعارف ادبیات عربى<، همانجا؛ بیدج، ص 75). در آنجا به کارهایى نظیر معلمى، روزنامه‌نگارى و مدیریت کتاب‌فروشى پرداخت.در 1353ش/ 1974 با عالیه ممدوح در انتشار مجله الفکرالمعاصر، و با آدونیس در راه‌اندازى و انتشار مجله مواقف همکارى کرد (حیدرى، 1380ش، ص19ـ21؛ میربصرى، 1994ـ1999، ج2، ص580؛ >دایرة‌المعارف ادبیات عربى<، همانجا). در 1355ش/ 1976 به بغداد بازگشت و تا 1359ش/ 1980 سردبیر مجله آفاق عربیة بود. در همین سال براى زندگى به لندن رفت و یک سال بعد مجله فنون عربیة را منتشر کرد که دوام چندانى نداشت. وى به کشورهاى عربى، اروپایى، هند و کانادا سفر کرد و در بسیارى از اتحادیه‌هاى شاعران و نویسندگان عرب عضویت داشت و نیز عضو اتحادیه روزنامه‌نگاران انگلستان بود (اعلام الادب العربى المعاصر، ج 1، ص 519؛ >دایرة‌المعارف ادبیات عربى<، همانجا).حیدرى در 1375ش/1996،هنگام عمل جراحى، در بیمارستان رویال لندن درگذشت و در قبرستانِ گیت آن شهر به خاک سپرده شد (فرزاد، ص 41؛ حیدرى، پیشگفتار عبدالهى، ص 9).او در کنار بدرشاکر سیّاب*، نازک‌الملائکه* و عبدالوهاب بیاتى*، از پیش‌گامان شعر آزاد عرب محسوب مى‌شود (حیدرى، 1380ش، ص 14ـ15؛ استارکى، همانجا). وى از سویى به شدت تحتِ تأثیر شاعران لبنانى و شاعران مهجر (رجوع کنید به مهجر*، ادبیات)، خصوصآ الیاس ابوشبکه و ایلیا ابوماضى، بود زیرا شاعران لبنانى دهه بیست شمسى/ چهل میلادى بیش از دیگران، به خروج از قوانین و هنجارهاى حاکم بر شکل و زبان شعر تمایل داشتند، و از سویى دیگر، مانند بسیارى از هم نسلان خود، تحتِ تأثیر و نفوذِ تى. اس. الیوت، شاعر و نظریه‌پرداز معروف، بود (جبرا، 1992، ص 93ـ94؛ میربصرى، 1994ـ 1999، ج 2، ص 580؛ سلیمان، ص 175). حیدرى با اولین دفتر شعرش، خفقة‌الطین مشهور شد. این دفتر در حال و هوایى رمانتیک سروده شده و نشان‌دهنده استعداد و قدرتِ شاعرى اوست. دیگر دفترهاى شعرى او (رجوع کنید به ادامه مقاله) بیانگر رویکرد شاعر به واقع‌گرایى سوسیالیستى و اگزیستانسیالیستى است که گاه از خودبیگانگى عمیق اجتماعى و سیاسى او را نشان مى‌دهد (عباس، ص 30؛ >دایرة‌المعارف ادبیات عربى<، همانجا؛ نیز رجوع کنید به بدوى، ص 209).زبانِ شعر حیدرى ساده و روان است و با اینکه بسیارى از اشعارش، حاوى مفاهیمى انتزاعى‌اند و عواطفِ درونى شاعر را وصف مى‌کنند، هیچگاه زبان دچار تعقید و پیچیدگى نمى‌شود، و این حاکى از تسلط او بر زبان است (جبرا، 1992؛ >دایره‌المعارف ادبیات عربى<، همانجاها). به نظر سلمى خضرا جیوسى (ج 2، ص 655)، زبانِ شعر حیدرى، مانند آدونیس و خلیل حاوى*، جدّى و خشن و به دور از هرگونه روحِ طنز است. زبان شعرى وى چنان موجز است که به آن «شیوه تلگرافى» گفته شده است (رجوع کنید به حیدرى، 1380ش، ص 17؛ اعلام الادب‌العربى المعاصر، همانجا).از ویژگیهاى برجسته شعر او وحدتِ موضوع، انسجام در محور عمودى شعر، صور خیالِ زنده و پویا و موسیقى بانشاط است (رجوع کنید به حیدرى، 1380ش؛ >دایره‌المعارف ادبیات عربى<، همانجاها؛ نیز براى نمونه رجوع کنید به حیدرى 1422، ص 213ـ215). سعدى یوسف، شاعر معروف عراقى، کوشیده است در موسیقى شعر از حیدرى تقلید کند (رجوع کنید به ص 101). با این همه، به نظر نازک الملائکه (ص 30، 32)، ساختار برخى اشعار حیدرى، خصوصاً پایان‌بندیهاى آن، تصنعى است. اضطراب، نگاه حسرتبار به اوضاع سرزمینهاى عربى، سرنوشت نامعلوم بشر، تنهایى، یأس و نومیدى از مضامین پرکاربرد شعر اوست (رجوع کنید به جیوسى، ج 2، ص 649؛ نیز رجوع کنید به حیدرى، 1422، ص 213ـ 215، 219ـ221، 321، 323).با اینکه حیدرى زاده و بزرگ شده شهر است، اما شهرگریزى از مضامین مهم شعر اوست؛ سروده‌هاى او تصویرگر اوج نفرت از شهر و تمدن صنعتى است. وى گریز از شهر را رهایى از دوزخ و بازگشت به فطرت پاک انسانى مى‌داند (بیدج، ص 76؛ نیز رجوع کنید به حیدرى، 1422، ص 275ـ278).حیدرى در توصیف زشتى و تنهایى و ناامیدى بسیار بى‌پروا و صادق است و همین صداقت، شعر او را نزد ناقدان عرب دلپذیر کرده است (رجوع کنید به حیدرى، 1422، ص 669؛ نیز رجوع کنید به همو، 1386ش، همانجا).وى سه مجموعه مقاله درباره هنر و شعر معاصر دارد و از 1325ش/ 1946 که دفتر خفقة‌الطین را در بغداد منتشر کرد تا 1369ش/ 1990 که دفتر ابواب الى‌البیت الضیّق را در لندن به چاپ رساند، مجموعآ ده دفتر شعر منتشر کرد که همه آنها در یک مجلد در 1371ش/1992 در کویت منتشر شده‌اند (براى اطلاع از نام دفترها و تاریخ و محل نشر آنها رجوع کنید به اعلام الادب العربى‌المعاصر، ص 52).منابع: ابراهیم خلیل علاف، «جماعة‌الوقت الضائع الادبیة 1946: فصل من تاریخ العراق‌الثقافى»، الجمعیة الدولیة للمترجمین و اللغویین العرب، 2009.Retrieved Sept. 30, 2009, from http:// www. wata.cc/ forums/ showthread.php?t= 46283;اعلام الادب‌العربى المعاصر: سیر و سیرذاتیة، چاپ رابرت کمبل، بیروت: الشرکة المتحدة للتوزیع، 1996؛ موسى بیدج، «شاعران عرب در سفر خاک و افلاک: محمدمهدى الجواهرى، نزار قبّانى، بلندالحیدرى»، شعر، سال 6، ش 22 (بهار 1377)؛ جبرا ابراهیم جبرا، شارع‌الامیرات، بیروت 1999؛ همو، معایشة النمرة و اوراق اخرى، بیروت 1992؛ بلند حیدرى، الاعمال الکاملة للشاعر بلندالحیدرى، کویت 1422/2001؛ همو، گفت و گو در سه بُعد و سایر اشعار، انتخاب، ترجمه، تحقیق منیژه عبدالهى، شیراز 1386ش؛ همو، «گفت و گویى کوتاه با بلندالحیدرى»، در نگاهى به خویش: گفت و گو با شاعران و نویسندگان معاصر عرب، ترجمه حسن حسینى و موسى بیدج، تهران: سروش، 1380ش؛ سعدى یوسف، «سعدى یوسف: شاعر تجربه‌گرا»، در همان؛ خالد سلیمان، فلسلطین و شعر معاصر عرب، ترجمه شهره باقرى و عبدالحسین فرزاد، تهران 1376ش؛ احسان عباس، اتجاهات الشعرالعربى المعاصر، عَمّان 1421/2001؛ عبدالحسین فرزاد، «شاعر غمهاى بغداد»، ادبیات معاصر، سال 1، ش 9 و 10 (دى و بهمن 1375)؛ میربصرى، اعلام الادب فى العراق الحدیث، لندن 1994ـ1999؛ همو، اعلام الکرد، لندن 1991؛ نازک الملائکه، قضایا الشعرالمعاصر، بیروت 1962؛Muhammad Mustafa Badawi, A critical introduction to modern Arabic poetry, Cambridge 1975; Encyclopedia of Arabic literature, ed. Julie Scott Meisami and Paul Starkey, London 1998, s.v. "Al-Haydari, Buland" (by I. J. Boullate); SalmaKhadra Jayyusi, Trends and movements in modern Arabic poetry, Leiden 1977; Paul Starkey, Modern Arabic literature, Edinburg 2006.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهرام پروین گناباد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده