حیدرآباد (۲) یا حیدرآباد سند
معرف
حیدرآباد (2) یا حیدرآباد سند،# شهرستان (ضلع) و شهرى در ایالت سند در پاکستان.
متن
حیدرآباد (2) یا حیدرآباد سند، شهرستان (ضلع) و شهرى در ایالت سند در پاکستان.1) شهرستان حیدرآباد. تقریباً در قسمت میانى ایالت سند قرار دارد. مهم‌ترین شهرهاى آن، هالا، متیارى، سیتى، لطیف‌آباد، تَندو اللهیار، مَتلى و محمدخان است. ناحیه حیدرآباد در دشت قدیمى سند واقع است و رود سند/ ایندوس و ریزابه‌هاى آن در آن جریان دارد. آب و هواى آن معتدل و مرطوب، و زمینهاى آن حاصلخیز و از عمده‌ترین مراکز تولید برنج، گندم و میوه در سطح ایالت سند است (رجوع کنید به پیتاوالا، ص 269؛ نقشه راهنماى پاکستان؛ >نقشه سند<).اهالى آن مسلمان‌اند و به زبان اردو و سندى گفتگو مى‌کنند. همچنین گروههاى گوناگونى از قبیل بلوچ، سیّد، راجپوت، سندیهاى اصیل جَت و مید و میواتى در آن به سر مى‌برند (رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه؛ نیز رجوع کنید به قاسم‌محمود، ذیل‌مادّه). راه‌آهن شهرهاى حیدرآباد را به شهرهاى ایالت راجستان در هند مرتبط مى‌کند (رجوع کنید به >اطلس جامع جهان تایمز<).قبرستان قدیمى میون وهیون از مهم‌ترین آثار قدیمى ناحیه حیدرآباد است (رجوع کنید به نسیانى تتوى، ص 353).2) شهر حیدرآباد، مرکز شهرستان حیدرآباد واقع در 160 کیلومترى شمالى‌شرقى بندر کراچى که براى تمایز از حیدرآباد دکن به حیدرآباد سند نیز معروف است (رجوع کنید به طریحى، ص 187ـ 188). حیدرآباد در کنار رود سند قرار دارد. میانگین بیشترین دماى آن ْ6ر41 در اردیبهشت/ مه و میانگین کمترین آن ْ3ر 10 در دى/ ژانویه است (رجوع کنید به پیتاوالا، ص 148؛ آب و هواى جهان، 2009).راه اصلى پیشاور ـ کراچى از حیدرآباد مى‌گذرد و این شهر از راهى که از شهرهاى مُلْتان لاهور و راولپندى مى‌گذرد به اسلام‌آباد، پایتخت کشور، مرتبط مى‌گردد. به‌سبب دسترسى آسان (راه‌آهن)، بسیارى از ساکنان آن مهاجران هندى‌اند (رجوع کنید به قاسم محمود، همانجا). در سرشمارى 1385ش/ 2007، جمعیت آن 274، 151، 1 تن ضبط شده است (رجوع کنید به جمعیت شهرها، 2009).از آثار قدیمى شهر، مسجد، چند مقبره از حکام کلهوره (از جمله مقبره غلام شاه‌کلهوره) و تالپوره حیدرآباد و قلعه است (رجوع کنید به قانع، ج 3، بخش 1، ص 473ـ474 و پانویس 1؛ اعجازالدین، ص 48؛ نیز رجوع کنید به الانا، ص 18).پیشینه. به‌نظر برخى محققان، شهر کنونى بر روى خرابه‌هاى شهر قدیمى نیرون کوت احداث شده است (رجوع کنید به قانع، ج 3، بخش 1، ص 472ـ473؛ بلوچ، ص 36). شهر نیرون کوت را ظاهراً، هنگام فتوحات مسلمانان در سند در سده اول، محمدبن قاسم ثقفى تسخیر کرد (رجوع کنید به بلاذرى، ص 617ـ618). جغرافى‌نویسان مسلمان از نیرون یاد کرده و آن را شهرى میان دِیْبُل (که خرابه‌هاى آن در حدود سى کیلومترى جنوب‌غربى شهر تته واقع است رجوع کنید به لسترنج، ص 330، پانویس 1) و منصوره (همان شهر برهمناباد) و جزو اقلیم سند ذکر کرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌حوقل، ص 323؛ مقدسى، ص 477). تاریخ احداث حیدرآباد به سده دوازدهم مى‌رسد. غلام شاه کلهوره در 1182/ 1768 قلعه‌اى محکم در این مکان احداث کرد و آن را حیدرآباد، برگرفته از لقب امام على علیه‌السلام، نامید (رجوع کنید به قانع،ج 3، بخش 1، ص 472ـ473؛ قاسم محمود، همانجا؛ نیز رجوع کنید به اعجازالدین، ص 41). پس از انقراض کلهوریان در 1198/ 1783، شهر به دست تالپوریان افتاد و در 1204/ 1789 میرفتح على‌خان تالپوره، پایتخت خود را از خداآباد به حیدرآباد منتقل کرد و شهر را گسترش داد (اعجازالدین، همانجا).در سده سیزدهم حیدرآباد مرکز سند و شهرى بزرگ و پرجمعیت داراى بارو و داراى خانه‌هاى گلى معرفى شده است (الفینستون، ص 498؛ بورنس، ج 3، ص 49). زین‌العابدین شیروانى در 1254 آن را چنین وصف کرده است: شهرى در اقلیم دوم با هوایى گرم، داراى پنج هزار خانه، با مردمى بلوچ و عمدتاً شیعه‌مذهب و نیز هندو و اهل سنّت، و بزرگانى صاحب خزاین بسیار (ص 226ـ227). در 1259/ 1843 حیدرآباد و تمامى ایالت سند به دست نیروهاى انگلیسى، تحت فرماندهى سرچارلز ناپیر، افتاد و قسمتهایى از دژ حیدرآباد آسیب دید (اعجازالدین، همانجا). در این زمان حیدرآباد از ایالتهاى مهم هند به‌شمار مى‌رفت (ربانى، ص 175). با این‌حال انگلیسیها، بنابر ملاحظات سیاسى و تجارى، مقر حکومت را از حیدرآباد به بندر کراچى منتقل کردند که این امر موجب رشد کراچى و از رونق افتادن تدریجى حیدرآباد شد (د. اسلام، همانجا).در 1260، شهر در اختیار امیرانى بود که در قسمت مرکزى دژ زندگى مى‌کردند و به رودخانه دسترسى داشتند، ولى تجارت در آنجا رونقى نداشت. هندوها در قسمت قدیمى شهر زندگى مى‌کردند و دژ در دست افسران اروپایى ]انگلیسى[ بود و برجى در مرکز دژ قرار داشت (اعجازالدین، ص 42ـ44، 46). عمارتهاى قلعه، در 1324/ 1906 بر اثر جنگ و حملات توپخانه‌اى ویران شدند (قاسم محمود، همانجا). حیدرآباد تا 1315ش/ 1936 جزئى از ایالت بمبئى هند بود و در جریان تقسیم شبه‌قاره هند به پاکستان و هند در 23 و 24 مرداد 1326/ 14 و 15 اوت 1947 درگیر منازعات ناشى از آن شد و در این سال جزو پاکستان غربى گردید (رجوع کنید به برک و قریشى، ص356؛ خورشید و راؤ، حصه1، ص 271؛ گودوین، ص 49ـ 52؛ نیز رجوع کنید به سند*).حیدرآباد در دهه‌هاى بعدى قرن چهاردهم/ بیستم، رشد چشمگیرى کرد، به‌ویژه در فرهنگ و علم، چنان‌که به سبب تأسیس دانشگاه سند در 1333ش/ 1954 و تأسیس گروه ادبى سند (سندى ادبى‌بورد) در 1341ش/1962، به منظور گسترش زبان و ادبیات سندى و انتشار آثار فارسى و عربىِ مؤلفانِ قدیمىِ سندى‌الاصل، به صورت یکى از مراکز پر رونق فعالیتهاى فرهنگى درآمد. حیدرآباد داراى کتابخانه‌هاى معتبر و فرهنگستانى به نام فرهنگستان شاه ولى‌اللّه دهلوى است که در آن درباره فلسفه شاه‌ولى‌اللّه و آثار او تحقیق مى‌شود. مدرسه مشارع‌العلوم در حیدرآباد، از مهم‌ترین مراکز دینى شیعیان در پاکستان است (رجوع کنید به د. اسلام، همانجا؛ شیمل، ص 178؛ صافى، ص 78، 100).امروزه حیدرآباد توسعه بسیارى یافته است. بافت قدیمى آن داراى کوچه‌هاى تنگ و خیابانهاى باریک است و معمارى خاصى دارد، چنان‌که بربام آنها بادگیرهایى براى استفاده از نسیم دریا، از جانب کراچى، هست. قلعه حیدرآباد عمدتاً ویران شده است. بافت جدید شهر منظم است و در سالهاى اخیر دو شهرک بازرگانى و صنعتى در پیرامون شهر احداث شده است (رجوع کنید به د. اسلام، همانجا؛ نبى‌خان، ص 188).منابع: ابن‌حوقل؛ بلاذرى (بیروت)؛ عبدالسلام خورشید و روشن‌آراء راؤ، تاریخ تحریک پاکستان، حصه 1، اسلام‌آباد 1993؛ محمداکرام ربانى، جامع مطالعه پاکستان، لاهور 2001؛ زین‌العابدین‌بن اسکندر شیروانى، بستان‌السیاحه، یا، سیاحت‌نامه، چاپ سنگى تهران 1315، چاپ افست ]بى‌تا.[؛ قاسم صافى، سرزمین و مردم پاکستان، تهران 1378ش؛ محمدسعید طریحى، ملوک حیدرآباد: تاریخ المملکة القطب شاهیة فى الهند (98ـ1099ه / 1512ـ1678م)، ]لاهه [1426/2005؛ سیدقاسم محمود، انسائیکلوپیدیا پاکستانیکا، لاهور ] 1997[؛ غلام على شیربن‌عزت‌اللّه قانع، تحفة‌الکرام،ج3،بخش1، چاپ حسام‌الدین راشدى، حیدرآباد، سند 1971؛ ویلیام گودوین، پاکستان، ترجمه فاطمه شاداب، تهران1383ش؛ مقدسى؛ طاهرمحمدبن‌میان حسن نسیانى‌تتوى، تاریخ بلده تهته، معروف به تاریخ طاهرى، چاپ نبى بخش‌خان بلوچ، حیدرآباد، سند 1384/1964؛ نقشه راهنماى پاکستان، مقیاس 000، 000،2 :1 تهران: گیتاشناسى، ]بى‌تا.[؛ نقشه سیاسى کشور پاکستان، مقیاس 000،700، 1:1، تهران: سازمان جغرافیایى نیروهاى مسلح، 1385ش؛F. S. Aijazuddin, Historical images of Pakistan, Lahour 1992; Chulam Ali Allana, Art of Sind, Islamabad: Lok Virsa Publishing House, [n.d]; N. A. Baloch, Lands of Pakistan: perspectives, historical and cultural, Islamabad 1416/1995; S. M. Burke and Salim al-Din Quraishi, Quaid-i-Azam Mohammad Ali Jinnah: his personality and his politics, Karachi 1997; Alexander Burnes, Travels into Bokhara together with a narrative of a voyage on the Indus, London 1973; City Population, 2007. Retrieved June. 21, 2009, from http://www. citypopulation. de; Mountstuart Elphinstone, An account of the kingdom of Cabul and its dependencies in Persia, Tartary and India, Graz 1969; EI2, s.v. "Haydarabad (Sind)" (by A. S. Bazmee Ansari); Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate, Cambridge 1930; Map of Sind, scale 1:1'000'000, Lahore: Ferozsons, 1995; Ahmad Nabi Khan, Development of mosque architecture in Pakistan, Islamabad 1991; Maneck B. Pithawalla, A Physical and economic geography of Sind: the lower Indus basin, Karachi 1959; Annemaria Schimmel, Calligraphy and Islamic culture, New York 1984; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005; World Climate, 2009. Retrieved June. 21, 2009, from http:// www. worldclimate. com.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

معصومه بادنج

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده