حوض سلطان
معرف
دریاچه‌اى فصلى در استان قم
متن
حوض سلطان، دریاچه‌اى فصلى در استان قم. این دریاچه را دریاچه قم، دریاچه ساوه و دریاچه شاهى مى‌نامند و گاهى نیز براثر پرآبى و پیوستن آن به کویر نمک، دریاچه‌اى وسیع تشکیل مى‌گردد که به دریاچه نمک مشهور است (رجوع کنید به کیهان، ج 1، ص 84؛ بدیعى، ج 1، ص 143). در شرایط کم‌آبى، دلتاى رودهاى رودشور و کرج و جاجرود چاله حوض سلطان را از دریاچه نمک جدا مى‌کند (بدیعى، ج 1، ص170). حوض سلطان در شمال شهر قم و مشرق شهر ساوه بر سر راه تهران ـ قم واقع است (افشین، ج 2، ص 266؛ نیز رجوع کنید به نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران). وسعت آن، با توجه به میزان بارندگى و واردات آب در فصول مختلف سال، متفاوت است و حداکثر به 400،2 کیلومتر مربع مى‌رسد (کیهان، همانجا؛ بدیعى، ج 1، ص 143). در تابستان، دریاچه حوض‌سلطان به نمک‌زار و چاله‌اى بزرگ و کاملا کویرى تبدیل مى‌شود (سیرو، ص 247؛ بدیعى، ج 1، ص170). آب آن تلخ و شور است (بدیعى، ج 1، ص 143؛ براى توضیحى درباره «آب تلخ» و «آب شور» رجوع کنید به فشارکى، ذیل "Bitter lake" و "Salt lake"). این دریاچه از دو چاله بیضى‌شکل به نامهاى حوض سلطان (قسمت غربى) و حوض مره (قسمت شرقى، که ظاهراً نام آن مأخوذ از نام کوه مره در شمال دریاچه است) تشکیل شده است (رجوع کنید به بدیعى، ج1، ص170). در مواقع خشکى و کم بارانى باریکه‌اى خشکى یا باتلاقى به طول ده کیلومتر، آنها را از هم جدا مى‌کند (گابریل، ص 12، 59). ناصرالدین‌شاه (ص 205) ترکیب این دو دریاچه و باریکه میان آنها را به عینک تشبیه کرده است. بخشى از رشته کوه البرز در شمال آن است که تعدادى از رودهاى آن وارد حوضه آبریز دریاچه مى‌شوند (رجوع کنید به کیهان، همانجا).این دریاچه را باقى مانده دریاى بزرگى مى‌دانند که در این ناحیه بوده است (رجوع کنید به هِدین، ص 551؛ سیرو، ص 249؛ پیرنیا، ج 1، ص 148). در دوره مادها دریاچه حوض سلطان در مرکز ماد سفلا قرار داشت (دیاکونوف، ص 81، 88ـ89). در بعضى منابع قدیم تاریخ اسلام آمده است که خشک شدن دریاچه ساوه یکى از رویدادهاى هم‌زمان با ولادت حضرت رسول اکرم بوده است (رجوع کنید به یعقوبى، ج 2، ص 8؛ قزوینى، ص 258ـ259؛ حمداللّه مستوفى، ص 222؛ شیروانى، ص 304). در سده پنجم یا ششم سد ساوه را بر رود قره‌چاى زدند تا باتلاقهایى را که بین حوض سلطان و دریاى نمک و رود قره‌چاى به وجود مى‌آمد و عبور و مرور را دشوار مى‌کرد خشک کنند. این سد از سنگ و ساروج و در میان دره‌اى که شکافى طبیعى داشت ساخته شده بود ولى پس از مدتى، بر اثر فشار آب ویران شد (سیرو، ص 251؛ دیولافوا، ص 175). به‌نوشته سیرو (ص 252)، براى آبیارى زمینهاى کشاورزى ساوه، سد را تعمیر کردند و مانع ورود آب به دریاچه شدند. سلطان سنجر (متوفى 552) براى رفاه حال مسافران و عابران، در این محل چند رشته قنات احداث کرد و آب آنها را در حوضى جارى ساخت، از آن پس عبور کاروانیان از این محل متداول گردید. کاروان‌سراى حوض سلطان را نیز از بناهاى دوره سلطان سنجر مى‌دانند (راهنماى جغرافیاى تاریخى قم، ج 1، ص 245ـ246). کرزن (ج 2، ص 3) نیز از آب انبارى که آب آن از چند رشته قنات از حدود شمالى کویر تأمین مى‌شده سخن گفته است.ظاهرآ سد ساوه تا 1267 وجود داشته است، زیرا ناصرالدین‌شاه همراه با امیرکبیر از آن دیدن کردند (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ج 1، ص 14). به نوشته کرزن (ج 2، ص 3ـ4)، این سد را در 1290 امین‌السلطان، به منظور آبادکردن املاک خود، که لازمه آن تغییر مسیر کاروانهایى بود که راه کوتاه‌تر میان دو دریاچه را طى مى‌کردند، خراب کرد و دریاچه مجددآ پرآب و راه میان دو دریاچه بسته شد. او جاده‌اى جدید براى زوّار احداث نمود و کاروان‌سراهاى على‌آباد، منظریه و قم را بنا کرد و کاروانها ناگزیر شدند از راه جدید تردد کنند. ناصرالدین‌شاه نیز که در 1305 از دریاچه دیدن کرده است مى‌نویسد این دریاچه شش سال قبل مجددآ تشکیل شده است و مسافران باید از راه جدید و از مغرب کنار دریاچه عبور کنند که مسافت آن ده فرسنگ بیشتر است (ص 201ـ203؛ نیز رجوع کنید به هدین، ص 549). در عصر ناصرى، مسافت دور دریاچه سى ساعت پیاده‌روى و عمق آن حدود ده ذرع تخمین زده شده است؛ در فصل بهار زمینهاى اطراف دریاچه مملو از لاله قرمز و گلهاى زرد و سفید مى‌شده، همچنین در مراتع پیرامونِ آن، نزدیک به ده هزار شتر متعلق به دولت ــکه شتربانان آن از قبیله چادرنشین عرب کلکو بودندــ چرا مى‌کردند (رجوع کنید به ناصرالدین قاجار، ص 203ـ205). به نوشته گابریل (ص 59)، در قسمت اعظم سال راه کاروانیان از راه خشکى میان دو دریاچه مى‌گذشت. خود وى نیز از این راه عبور کرده بود. سیرو، با توجه به قرارگیرى دو کاروان‌سراى قلعه‌قرمز و حوض سلطان، هر دو در شمال دریاچه و در یک مسیر شمالى ـ جنوبى واحد، احتمال داده که راه سنگفرشى که متعلق به دوره صفوى و خط سیر تابستانى رى به قم بوده، از میان دو دریاچه مى‌گذشته است (ص 248، 251 و ص 9، نقشه). ظل‌السلطان (ج 2، ص 433) نیز به عبور خود از راه معمول، راه حوض سلطان، اشاره کرده است. امروزه بزرگراه تهران ـ قم از مغرب دریاچه مى‌گذرد.منابع: اعتمادالسلطنه؛ یداللّه افشین، رودخانه‌هاى ایران، تهران 1373ش؛ ربیع بدیعى، جغرافیاى مفصل ایران، تهران 1362ش؛ حسن پیرنیا، ایران باستان، یا، تاریخ مفصل ایران قدیم، تهران 1369ش؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛ ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف، تاریخ ماد، ترجمه کریم کشاورز، تهران 1357ش؛ ژان پل راشل دیولافوا، سفرنامه مادام دیولافوا: ایران و کلده، ترجمه و نگارش علیمحمد فره‌وشى، تهران 1361ش؛ راهنماى جغرافیاى تاریخى قم: مجموعه متون و اسناد، ج 1، به‌کوشش مدرسى طباطبایى، قم 1335ش؛ ماکسیم سیرو، کاروانسراهاى ایران و ساختمانهاى کوچک میان‌راه‌ها، ترجمه عیسى بهنام، ]تهران، بى‌تا.[؛ زین‌العابدین‌بن اسکندر شیروانى، بستان‌السیاحه، یا، سیاحت‌نامه، چاپ سنگى تهران 1315، چاپ افست ]بى‌تا.[؛ مسعودمیرزابن ناصر ظل‌السلطان، خاطرات ظل‌السلطان، چاپ حسین خدیوجم، تهران 1368ش؛ پریدخت فشارکى، فرهنگ جغرافیا، تهران 1379ش؛ زکریابن محمد قزوینى، کتاب آثارالبلاد و اخبارالعباد، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن 1848، چاپ افست ویسبادن 1967؛ مسعود کیهان، جغرافیاى مفصل ایران، تهران 1310ـ1311ش؛ آلفونس گابریل، عبور از صحارى ایران، ترجمه فرامرز نجد سمیعى، مشهد 1371ش؛ ناصرالدین قاجار، شاه ایران، سفرنامه عراق عجم: بلاد مرکزى ایران، تهران 1362ش؛ نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران، مقیاس 000، 500،1:2، تهران: سازمان نقشه‌بردارى کشور، 1383ش؛ اسون اندرس هِدین، کویرهاى ایران، ترجمه پرویز رجبى، تهران 1355ش؛ یعقوبى، تاریخ؛George N. Gurzon, Persia and the Persian question, London 1892.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

معصومه رضازاده شفارود

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده