حوْض (۱)
معرف
از مواقف قیامت که پیامبراکرم به روز رستاخیز، از مؤمنان امت خویش در کنار آن دیدار مى‌کند
متن
حَوْض (1)، از مواقف قیامت که پیامبراکرم به روز رستاخیز، از مؤمنان امت خویش در کنار آن دیدار مى‌کند. حوض واژه عربى است، به معناى محل جمع شدن آب یا جایى که براى نگهدارى آب در زمین ساخته مى‌شود (رجوع کنید به زَبیدى؛ صفى‌پورى، ذیل واژه) و در منابع جدیدتر آن را به برکه و آبدان معنى کرده‌اند (رجوع کنید به دهخدا، ذیل واژه). تعابیر حوض آب، حوض ترسا، حوض ماهى، حوض نعمان و حوضک در زبان فارسى کاربرد دارند (رجوع کنید به برهان، ج 2، ص 693ـ694؛ دهخدا، همانجا). در مراسم حج پیش از اسلام، از حوضهاى چرمین و قابل حملى یاد شده است که هاشم و کسانى که پس از او عهده‌دار آبرسانى به حاجیان بودند، آنها را مى‌ساختند (رجوع کنید به نویرى، ج 16، ص 36؛ مجلسى، ج15، ص38) و شاید از همین‌روست که عبدالمطلب، پسر هاشم، را «ذوالحوضین» لقب داده‌اند (رجوع کنید به زبیدى؛ صفى‌پورى، ذیل واژه).واژه حوض با اضافه تشریفى به پیامبر (حوضِ نبى)، در بسیارى از منابع آمده است (براى نمونه رجوع کنید به طوسى؛ قرطبى، ذیل کوثر: 1) و نقل شده که رسول اکرم از مؤمنان امت خویش در کنار آن دیدار مى‌کند (رجوع کنید به میبدى؛ فیض کاشانى، ذیل کوثر:1).از دعاهاى معمول این بوده است که خدایت از حوض پیامبر بیاشاماند و سیراب فرماید (رجوع کنید به زمخشرى، ذیل واژه). واژه حوض و مشتقات آن در قرآن نیامده است، ولى بسیارى از مفسران واژه کوثر را در نخستین آیه سوره کوثر، همان حوض پیامبر مى‌دانند (براى نمونه رجوع کنید به میبدى؛ ابوالفتوح رازى؛ قرطبى؛ فیض‌کاشانى، ذیل آیه) که آب آن از شیر سفیدتر و از عسل گواراتر است (سیوطى، 1421، ذیل کوثر: 1). علماى مسلمان احادیث حوض را متواتر و اعتقاد به وجود حوض را از شرایط ایمان شمرده‌اند (رجوع کنید به غزالى، ج 1، ص 125؛ نووى، ج 15، ص 53؛ مناوى، ج 3، ص 528). ابن‌بابویه (1371ش، ص 65) باور به وجود آن را از اعتقادات امامیه دانسته است. گستره این حوض و شمار جامهاى کنارِ آن در بسیارى از منابع کهن اسلامى به تفصیل آمده است (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌حنبل، ج 2، ص 162ـ163؛ ابن‌بابویه، همانجا؛ براى دیگر ویژگیهاى این حوض رجوع کنید به مسلم‌بن حجاج، ج 7، ص 65؛ سیوطى، 1401، ج 1، ص 581).در روایاتى از پیامبر اکرم صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم وسعت این حوض بیش از فاصله عَدَن تا عَمان یا کعبه تا بیت‌المقدس یا صنعا تا بُصرى و تعداد جامهاى آن بیش از شمار ستارگان دانسته شده است (رجوع کنید به ابن‌حنبل، همانجا؛ بقى‌بن مخلد، ص80ـ81، 88). بنابر روایات شیعه و اهل سنّت، امیر مؤمنان على علیه‌السلام ساقى حوض یا ساقى کوثر (رجوع کنید به اخطب خوارزم، ص 294؛ طبرى، ص 86) و یاور و همراهِ پیامبر (ابن‌بابویه، 1362ش، ج 2، ص 559ـ560؛ ابونعیم اصفهانى، ج10، ص 211) در کنار حوض است.در آثار اسلامى، على علیه‌السلام نخستین کسى معرفى شده است که کنار حوض به حضور پیامبرمى‌رسد (براى نمونه رجوع کنید به حاکم نیشابورى، ج 3، ص 136؛ ابن‌عبدالبرّ، ج 3، ص 1090) و مانع آمدن منافقان به کنار حوض مى‌شود (طبرى، ص 91).بنابر حدیثى نبوى، آنان که پس از پیامبر مرتکب بدعت شوند، به حوض راه نمى‌یابند (رجوع کنید به مسلم‌بن حجاج، ج 7، ص 65ـ69). همچنین در روایات آمده است که هرکس به حوض پیامبر باور نداشته باشد، به کنار آن درنمى‌آید (رجوع کنید به بهاءالدین اربلى، ج 3، ص 79؛ مجلسى، ج 8، ص 19، 34).طبق حدیث ثقلین*، قرآن و عترت پیامبر روز رستاخیز در کنار حوض بر آن حضرت وارد مى‌شوند (رجوع کنید به ابن‌حنبل، ج 5، ص 182؛ حاکم نیشابورى، ج 3، ص 109؛ هیثمى، ج 1، ص170، ج 9، ص 163ـ165؛ مجلسى، ج 23، ص 134ـ136).بَقى‌بن مَخلد قُرطبى (متوفى 276) روایات مربوط به حوض را در کتاب خود با عنوان مارُوى فى الحوض و الکوثر گرد آورده است. ابوالقاسم ابن‌بَشکُوال (متوفى 578) نیز ذیلى بر این کتاب نوشته است. عبدالقادربن محمد عطا صوفى این دو کتاب را به همراه مستدرکى از احادیث حوض و کوثر با عنوان مرویّات الصحابة رضى‌اللّه عنهم فى الحوض و الکوثر (مدینه 1413) منتشر کرده است.منابع: ابن‌بابویه، الاعتقادات، چاپ عصام عبدالسید، قم 1371ش؛ همو، کتاب‌الخصال، چاپ على‌اکبر غفارى، قم 1362ش؛ ابن‌حنبل، مسندالامام احمدبن حنبل، بیروت: دارصادر، ]بى‌تا.[؛ ابن‌عبدالبرّ، الاستیعاب فى معرفة الاصحاب، چاپ على‌محمد بجاوى، بیروت 1412/1992؛ حسین‌بن على ابوالفتوح رازى، تفسیر روح‌الجِنان و روح‌الجَنان، چاپ ابوالحسن شعرانى و على‌اکبر غفارى، تهران 1382ـ1387؛ احمدبن عبداللّه ابونعیم اصفهانى، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء، چاپ محمدامین خانجى، بیروت 1387/1967؛ موفق‌بن احمد اخطب خوارزم، المناقب، چاپ مالک محمودى، قم 1414؛ محمدحسین‌بن خلف برهان، برهان‌قاطع، چاپ محمد معین، تهران 1361ش؛ بَقى‌بن مَخلد، ماروى فى الحوض و الکوثر، در مرویّات الصحابة رضى‌اللّه عنهم فى‌الحوض و الکوثر، چاپ عبدالقادر صوفى، مدینه: مکتبة‌العلوم و الحکم، 1413؛ على‌بن عیسى بهاءالدین اربلى، کشف‌الغمة فى معرفة‌الائمة، بیروت 1405/1985؛ محمدبن عبداللّه حاکم نیشابورى، المستدرک على‌الصحیحین، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلى، بیروت 1406؛ دهخدا؛ محمدبن محمد زَبیدى، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، چاپ على‌شیرى، بیروت 1414/1994؛ محمودبن عمر زمخشرى، اساس البلاغة، چاپ عبدالرحیم محمود، بیروت ]بى‌تا.[؛ عبدالرحمان‌بن ابى‌بکر سیوطى، الجامع‌الصغیر فى احادیث البشیرالنذیر، بیروت 1401؛ همو، الدرالمنثور فى‌التفسیر بالمأثور، چاپ نجدت نجیب، بیروت 1421/2001؛ عبدالرحیم‌بن عبدالکریم صفى‌پورى، منتهى‌الارب فى لغة‌العرب، چاپ سنگى تهران 1297ـ1298، چاپ افست 1377؛ احمدبن عبداللّه طبرى، ذخائرالعقبى فى مناقب ذوى‌القربى، قاهره 1356، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ طوسى؛ محمدبن محمد غزالى، احیاءعلوم‌الدین، چاپ محمد محمد تامر، قاهره 2004؛ محمدبن شاه مرتضى فیض کاشانى، تفسیرالصافى، بیروت 1402/1982؛ محمدبن احمد قرطبى، الجامع لاحکام القرآن، بیروت 1405/1985؛ مجلسى؛ مسلم‌بن حجاج، الجامع‌الصحیح، بیروت: دارالفکر، ]بى‌تا.[؛ محمد عبدالرووف‌بن تاج‌العارفین مُناوى، فیض‌القدیر: شرح‌الجامع الصغیر من احادیث البشیرالنذیر، چاپ احمد عبدالسلام، بیروت 1415/1994؛ احمدبن محمد میبدى، کشف‌الاسرار و عدة‌الابرار، چاپ على‌اصغر حکمت، تهران 1361ش؛ یحیى‌بن شرف نووى، صحیح مسلم بشرح النووى، بیروت 1407/1987؛ احمدبن عبدالوهاب نویرى، نهایة‌الارب فى فنون الادب، قاهره ] 1923[ـ1990؛ على‌بن ابوبکر هیثمى، مجمع‌الزوائد و منبع الفوائد، بیروت 1408/1988.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمود مهدوی دامغانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده