حوشبی
معرف
جمع آن حواشب، قبیله و سلطان‌نشینى در جنوب‌غربى جزیرة‌العرب
متن
حَوشَبى، جمع آن حواشب، قبیله و سلطان‌نشینى در جنوب‌غربى جزیرة‌العرب. حواشب (حوشبیها) از نسل حوشب ذى ظلیم بن قیس بن معاویه‌اند و نسب آنان به حِمْیَربن سَبَأ مى‌رسد (مقحفى، 1985، ذیل «حَواشِب»). حواشب ترکیبى از گروههاى سَکاسِک، اصابح، معافر و از قبایل حضرموت‌اند (همو، 1422، ج 1، ص 525؛ وائلى، ج 1، ص 525). بکرى یافعى (ص 21) جمعیت آنها را حدود ده هزار تن تخمین زده است. به نوشته او (ص 22)، آنان پوستى تیره و موهاى خشن و مجعد دارند، معمولا عمامه‌اى آبى رنگ بر سر مى‌گذارند و به دور کمر لنگى مى‌بندند که کمربندى آن را نگه مى‌دارد و علاقه فراوانى به رقص و پایکوبى با ضرب آهنگ طبل دارند.ابن‌حائک (همدانى) در قرن چهارم (ص 194 و پانویس 4، ص 195) حوشبیها را شاخه‌اى از حمیر دانسته است که با سکاسک و رَکْب، به ریاست عبدالجابر ربیع حوشبى، در مِخلاف معافر (حجریه امروزى، در جنوب تَعِّز) زندگى مى‌کردند، ولى شواهدى حاکى از وجود رگه افریقایى در میان اعضاى قبیله است (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه)، زیرا حَبَشیها که از جنوب عربستان به این ناحیه حمله کرده بودند، از قرن ششم میلادى تا سال 133/750 در این ناحیه حضور داشتند (بکرى‌یافعى، همانجا).سرزمین حواشب از نواحى نه گانه حَمیّه در جنوب شبه‌جزیره عربستان (کحاله، ذیل «الحواشب») است که در شمال عَدَن قرار دارد. ایالتهاى عامرى و علوى در شمال سلطان‌نشین حوشبى و ایالت عبدَلىِ لَحْج در جنوب آن قرار دارند (وائلى، ج 1، ص 533؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه؛ >اطلس جامع جهان تایمز<، نقشه 33). یاقوت حموى (1965، ذیل «حَوْشَب») حوشب را یکى از مِخلافهاى (از تقسیمات سیاسى یمن) یمن ذکر کرده و اَکوَع (یاقوت حموى، 1408، ص 107، پانویس 1) آن را منطقه‌اى از مخلافِ لَحج نوشته است. مقحفى (1985، همانجا) سکونتگاه حواشب را در شمال لحج در کوه صبر، مشرف بر شهر تَعِّز دانسته است. ناحیه وسیعى از این سرزمین پوشیده از ماسه است و پستى و بلندیهاى بسیارى در وادى توبَن وجود دارد که مشخص‌ترین آنها کوه افاز است. مزارع ذرت و نخلستانها از مشخصه‌هاى بارز وادى توبن است (بکرى‌یافعى، ص21). مرکز سلطان‌نشین حوشبى شهر مُسَیمِر است. این شهر در حدود صد کیلومترى شمال شهر عدن، بر سر راه عدن به شهر تعّز و در فاصله حدود هشتاد کیلومترى تعّز واقع شده است (د. اسلام؛ >اطلس جامع جهان‌تایمز<، همانجاها). به نوشته بکرى‌یافعى (ص 22)، مسیمر تابستانهاى گرمى دارد و تمام خانه‌هاى آن خشتى است، به جز کاخ سلطان که بیشتر از سنگهاى نتراشیده ساخته شده است.حوشبیها گاهى با همسایه قوى‌تر خود، لَحج*، درگیرى داشتند و گاهى نیز از حکومت مطلقه عبادله لحجى رسمآ اطاعت مى‌کردند. شیخ فضل‌بن على عبدلى، مؤسس سلسله عَبْدَلیه، در 1145 به لحج استقلال بخشید (عبدلى، ص 201، ص339). در 1186، شیخ مهدى عقربى حوشبى از اطاعت سلطان عبدالهادى عبدلى سر پیچید و در قلعه مستحکم بئراحمد اقامت گزید. او در 1249 درگذشت و پسرش، حیدر، جانشین وى شد و با سلطان‌محسن بن فضل عبدلى مناسبات دوستانه برقرار کرد. سلطان محسن قسمتى از محصولات ساحل را که در اختیار سلاطین لحج بود، به سلطان‌حیدر اختصاص داد (همان، ص 201ـ202). در همین زمان، دولت انگلستان عدن را تصرف کرد و حاکمیت سلطان‌محسن را بر سرزمینهاى شمالى به رسمیت شناخت. در 1255 نیز رهبرى عشایر ساحل را که در اختیار سلطان‌محسن بود، به شیخ حیدربن مهدى سپرد (همان، ص 202).در 1311، سلطان محسن‌بن على حوشبى که منطقه را ناامن کرده بود، از سپاه سلطان فضل‌بن على لحجى شکست خورد و گریخت و لحجیها بر سرزمین حوشبیها تسلط یافتند. تا اینکه بزرگان طوایف حوشبى سلطان محسن‌بن على حوشبى را رسماً خلع و با سلطان فضل‌بن على بیعت کردند و او بر سرزمین حوشبیان نیز فرمان راند. طبق پیمانى که در 1313/1914 بین سلطان فضل‌بن على و نماینده دولت انگلستان بسته شد، سلطان حوشبى و بستگان و اعقاب و وراث او حق هیچ نوع دخالتى در امور نداشتند و نمى‌توانستند زمینهاى حوشبى را به دولت دیگرى جز انگلستان تسلیم کنند (همان ، ص 211، 213، 215ـ217) و بدین ترتیب سرزمین حوشبیها تحت‌الحمایه دولت انگلستان شد.در 1318، نماینده عثمانى مدعى ناحیه‌اى در حوالى بلاد حوشبیها شد و سلطان حوشبیها را تهدید کرد. سلطان به یارى انگلیسیهاى مستقر در عدن، عثمانیها را از بلاد حواشب دور کرد (همان، ص 234). در تهدید دومِ عثمانیها، انگلستان از سلطان حمایت نکردند و او به‌ناچار با عثمانیها مصالحه کرد (همان، ص 251ـ252). بالاخره در 1336/ 1918، انگلیس و هم‌پیمانان او با دولت عثمانى پیمان ترک مخاصمه بستند (همان، ص281). در 1342ش/1963 فیصل بن سُرسور، سلطان حوشبى، به اتحادیه عربستان جنوبى پیوست (د. اسلام، همانجا).على‌بن صالح‌بن حوشبى (متوفى 1237) از علماى آنجا بوده است (مقحفى، 1422، ج 1، ص 533).منابع: ابن‌حائک، صفة‌جزیرة‌العرب، چاپ محمدبن على اکوع، بغداد 1989؛ صلاح عبدالقادر بکرى یافعى، فى جنوب الجزیرة العربیة، قاهره 1425/2004؛ احمدفضل عبدلى، هدیة الزمن فى اخبار ملوک لحج و عدن، ]قاهره[ 1418/1997؛ عمررضا کحاله، معجم قبائل العرب القدیمة و الحدیثة، بیروت 1402/1982؛ ابراهیم‌احمد مقحفى، معجم البلدان و القبائل الیمنیة، صنعا 1422/2002؛ همو، معجم المدن و القبائل الیمنیة، صنعا 1985؛ عبدالحکیم وائلى، موسوعة قبائل العرب، عَمّان 2002؛ یاقوت حموى، البلدان الیمانیّة عند یاقوت الحموى، جمعها و حقّقها و بین مواضعها اسماعیل‌بن على اکوع، بیروت 1408/1988؛ همو، کتاب معجم‌البلدان، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ 1866ـ1873، چاپ افست تهران 1965؛EI2, s.v. "Habshawi" (by G. Rentz); The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدسعید جانب اللهی فیروزآبادی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده