حوت جنوبی
معرف
از صورتهاى فلکى نیمکره جنوبى آسمان
متن
حوت جنوبى، از صورتهاى فلکى نیمکره جنوبى آسمان. حوت جنوبى را به صورت ماهى کوچکى در جنوب صورت فلکى دلو* تصور کرده‌اند. سر ماهى به سوى مشرق و در نزدیکى ستاره چهل و دوم دلو قرار دارد و دنباله آن به سوى مغرب کشیده مى‌شود (صوفى، 1406، ص 417؛ رجوع کنید به شکل 1). در فهرستهاى قدیمى از صور فلکى نیمکره جنوبى آسمان، حوت جنوبى را آخرین صورت ذکر مى‌کردند (رجوع کنید به بطلمیوس، ص 398ـ 399؛ ابوریحان بیرونى، ص 93ـ94).در نجوم یونانى و دوره اسلامى، مساحت صورت فلکى حوت جنوبى از مساحت امروزى آن گسترده‌تر بود و به سوى جنوب و غرب امتداد داشت. نکته جالب توجه این است که بطلمیوس (ص 399) شش ستاره را خارج از طرح صورت نام برده و صوفى (1406، ص 418) براساس طول و عرض دایرة‌البروجى این ستاره‌ها نتیجه گرفته است که آنها باید در جنوب ستارگان یازدهم و دوازدهم جدى باشند. صوفى (همانجا) براساس رصدهایش اظهار مى‌دارد که در این ناحیه ستارگان کم‌نورى وجود دارند که قدر آنها با قدرهایى که بطلمیوس داده سازگار نیست (نیز رجوع کنید به الغ‌بیگ، ص 432ـ433). تومر نیز در تطبیق ستاره‌هاى ذکر شده با آنچه که در آسمان مشاهده مى‌شود تردید کرده و جز یک مورد همه را جزو ستارگان صورت فلکى میکروسکوپ دانسته است (رجوع کنید به بطلمیوس، ص 399، پانویس 156). به علاوه صوفى (همانجا) شش ستاره را در جنوب حوت جنوبى از قدرهاى دوم تا ششم رصد کرده که بطلمیوس ذکرى از آنها به میان نیاورده است. شش ستاره رصد شده صوفى، اکنون جزو صورت فلکى دیگرى به نام درنا رده‌بندى مى‌شود (رجوع کنید به شیئلروپ، ص 31) که صورت فلکى اخیر و میکروسکوپ در فهرست بطلمیوس وجود ندارند و افزوده منجمان غربى در قرن یازدهم/ هفدهم و دوازدهم/ هجدهم است (رجوع کنید به آلن، ص 237، 289، 345). درخشان‌ترین ستاره حوت جنوبى، فم‌الحوت جنوبى/ فم‌الحوت الجنوبیة (دهان ماهى جنوبى) ستاره‌اى از قدر اول بوده است (شهمردان‌بن ابى‌الخیر، ص 481) که به نوشته صوفى (1406، ص 417ـ418) آن را بر اسطرلابهاى جنوبى ترسیم مى‌کردند و در زمره ستارگان سلطنتى در ایران باستان بود (بکیچ، ص 268). براساس اسطوره‌هاى یونانى، فم‌الحوت با هیولاى تیفون مرتبط بود که آن را در زیر کوه اتنا محبوس مى‌دانستند. در سوریه و سرزمین کنعان این ستاره نشانه خداى دریاها یا خداى ماهیان بود (برنم، ج 3، ص 1485). در فهرست بطلمیوس، در واقع فم‌الحوت یک بار جزو ستارگان دلو (ص 378) و دیگر بار جزو ستارگان حوت‌جنوبى (ص398) ذکر شده است، اما در فهرست ستاره‌اى صوفى (1406، ص 300) فقط جزو ستارگان دلو آمده است. در اسطوره‌ها، فم‌الحوت آخرین ستاره از ستارگانى بود که جریان آب ریخته شده از دلو را تصویر مى‌کردند (رجوع کنید به همان، ص297)، اما آن‌را درون دهان ماهى (حوت جنوبى) نیز تصویر مى‌کردند که به نحوى میان دو صورت فلکى دلو و حوت‌جنوبى مشترک بود (رجوع کنید به همان، ص420؛ نیز رجوع کنید به ترجمه فارسى،ص316). امروزه فم‌الحوت را با نام‌علمى حوت جنوبى مى‌شناسند و جزو ستارگان حوت جنوبى است (کونیچ و اسمارت، ص 50). این ستاره را ضَفْدَع (قورباغه) اول و ظَلیم (شترمرغ نر) نیز مى‌نامیدند (صوفى، 1406، ص 296) که احتمالا این نامها ریشه اسطوره‌اى نزد عربهاى قدیم داشته است (رجوع کنید به آلن، ص 346). نام اروپایى فم‌الحوت برگرفته از نام عربى آن است که به صورتهاى گوناگون در لاتینى ضبط شده است (همان، ص345؛ براى ضبطهاى گوناگون آن رجوع کنید به همان، ص 345ـ346). بطلمیوس (ص398ـ 399) براى حوت جنوبى با احتساب فم‌الحوت، دوازده ستاره در طرح اصلى صورت و شش ستاره خارج از طرح برشمرده است که قدر ستاره‌هاى اصلى چنین است: نه ستاره از قدر چهارم، دو تا از قدر پنجم و یکى از قدر اول. درحالى‌که صوفى (1373، ص350) بدون احتساب فم‌الحوت، این صورت فلکى را شامل یازده ستاره دانسته است: یکى از قدر سوم، پنج تا از قدر چهارم، چهار تا از قدر پنجم و یکى از قدر ششم (نیز رجوع کنید به شیئلروپ، همانجا). هر چند صوفى در متن کتاب (1373، ص 347ـ348)، موضع ستاره اول حوت جنوبى را متمایز از فم‌الحوت وصف کرده، اما در جدول ستارگان (رجوع کنید به 1373، ص350) به نادرست همان توضیح بطلمیوس براى فم‌الحوت در مقابل این ستاره آمده است. جالب توجه است که قدرها بر اساس رصد صوفى با قدرهایى که آرگلاندر (اخترشناس آلمانى) در قرن نوزدهم ذکر کرده است، همخوانى بهترى دارد (رجوع کنید به همانجا). در نجوم جدید حوت جنوبى با صورتهاى فلکى دلو، جدى، درنا، میکروسکوپ و حجّار هم‌مرز است. محدوده غربى ـ شرقى این صورت از بُعد 21 ساعت و 25 دقیقه تا 23 ساعت و 4 دقیقه، و محدوده شمالى ـ جنوبى آن از میل ْ25- تا ْ37- است. حوت جنوبى با مساحت 37ر245 درجه مربع، 595ر0% از سطح آسمان را مى‌پوشاند (بکیچ، همانجا؛ رجوع کنید به شکل 2).منابع: ابوریحان بیرونى، کتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم، چاپ جلال‌الدین همائى، تهران 1362ش؛ الغ‌بیگ، زیج الغ‌بیگ، چاپ سدیو، پاریس 1847؛ شهمردان‌بن ابى‌الخیر، روضة‌المنجمین، چاپ عکسى از نسخه خطى کتابخانه ملک، با مقدمه و فهرست‌ها و اصطلاحات نجومى از جلیل اخوان زنجانى، تهران 1368ش؛ عبدالرحمان‌بن عمر صوفى، کتاب صورالکواکب، چاپ عکسى از نسخه خطى کتابخانه بودلیان، ش 144 Marsh.، فرانکفورت 1406/1986؛ همان: کتاب صورالکواکب الثمانیة و الاربعین، حیدرآباد، دکن 1373/1954؛ همان: ترجمه صورالکواکب عبدالرحمن صوفى، به قلم نصیرالدین طوسى، چاپ معزالدین مهدوى، تهران 1351ش؛Richard Hinckley Allen, Star names: their lore and meaning, New York 1963; Michael E. Backich, The Cambridge guide to the constellations, Cambridge 1995; Robert Burnham Jr., Burnham's celestial handbook: an observer's guide to the universe beyond the Solar System, New York 1978; Paul Kunitzsch and Tim Smart, Short guide to modern star names and their derivations, Wiesbaden 1986; Claudius Ptolemy, Ptolemy's Almagest, translated and annotated by G.J. Toomer, Princeton, N.J. 1998; Hans Carl Frederik Christian Schjellerup, Description des etoiles fixes comp osee au milieu du dixieme siecle de notre ere par l'astronome persan Abd-al-Rahman al-Sufi, in Islamic mathematics and astronomy, vol.26, collected and reprinted by Fuat Sezgin, Frankfort on the Main: Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University, 1997.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حمیدرضا گیاهی یزدی/

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده