حوت (ماهی)
معرف
حوت (ماهى)،# از صورتهاى فلکى منطقة‌البروج و دوازدهمین برج از بروج دوازده‌گانه.
متن
حوت (ماهى)، از صورتهاى فلکى منطقة‌البروج و دوازدهمین برج از بروج دوازده‌گانه.ستارگان حوت را به صورت دو ماهى تصور کرده‌اند که با دو رشته نخ فرضى و خمیده (یا به نوشته ابوریحان بیرونى، ص 91: خیط‌الکتان، یعنى رشته کتان) به هم متصل مى‌شوند. یکى را ماهى مقدَّم (السَّمَکة‌المتقدّمة) مى‌نامیدند که در جنوب صورت فلکى فرس اعظم* واقع است و دیگرى در جنوب ستارگان امرأة‌المسلسلة* جاى دارد (صوفى، 1406، ص 301؛ ترجمه فارسى، ص 221؛ مسعودى‌مروزى، 1382ش، ص 103؛ نیز رجوع کنید به شکل 1). در بندهش (ص 43) نیز از حوت با عنوان ماهى در زمره بروج دوازده‌گانه یاد شده است. برخى پژوهشگران متشکل بودن حوت از دو ماهى را یادآور یک ماه کبیسه اضافى مى‌دانند که هر شش سال یک بار در تقویم 360 روزه بابلى اعمال مى‌شد. همچنین احتمال دارد نشان Й، که امروزه براى صورت فلکى حوت به کار مى‌رود، نماد دو ماهى متصل به هم باشد (آلن، ص 337، 340).در اسطوره‌هاى یونانى هیولایى به نام تیفون به آفرودیت و پسر او آروس در کنار رودى حمله کرد. آن دو در آب فرو رفتند و به شکل دو ماهى درآمدند و به آسمان رفتند (مصفّى، ذیل مادّه؛ نیز رجوع کنید به مور، ذیل "Scutum/Serpens Cauda").عربهاى قدیم حوت را سَمَکَتَیْن (دو ماهى) مى‌نامیدند و آن را شامل دو رشته ستاره مى‌دانستند (صوفى، همانجا). رشته ستارگان جنوبى آن که به سوى صور فلکى فرس اعظم و دلو گسترش داشت، صورت فلکى حوت امروزى بود و شاخه شمالى آن (السمکة‌الشمالیة) اغلب با ستارگان امرأة‌لمسلسلة آمیخته بود و با منطقة‌البروج ارتباطى نداشت (ابوریحان بیرونى، ص 113؛ نیز رجوع کنید به آلن، ص 337ـ338). چنان‌که صوفى (1406، ص 307) نیز توضیح ستارگان دو ماهى فرضى در پیکر امرأة المسلسلة را به بخش توصیف ستارگان امرأة‌المسلمة ارجاع داده و در آنجا به تفصیل به باورهاى مردم عرب درباره این ستاره‌ها پرداخته است (نیز رجوع کنید به همان، ص170ـ173). ظاهراً در گذشته شاخه شمالى حوت، به سبب وجود آخرین منزلِ قمر در آن، از شاخه جنوبى اهمیت بیشترى داشته است (رجوع کنید به ابن‌قتیبه، ص 84ـ85).بطلمیوس (ص 379ـ381) 34 ستاره را در طرح اصلى صورت و چهار ستاره را خارج از طرح برشمرده است که قدر ستاره‌هاى اصلى چنین است: دو ستاره از قدر سوم، 22 تا از قدر چهارم، سه تا از قدر پنجم و هفت تا از قدر ششم. صوفى (1406، ص 311) نیز تعداد ستارگان حوت را مانند بطلمیوس برشمرده است، اما براساس رصدهایش تعداد آنها را در قدر چهارم یکى کمتر، در قدر پنجم دو تا بیشتر و در قدر ششم یکى کمتر از بطلمیوس ذکر کرده است.به‌سبب دقیق نبودن بطلمیوس در تعیین طول دایرة‌البروجى ستارگان سى‌ویکم تا سى‌وچهارم حوت، امروزه پژوهشگران، به خصوص درباره اینکه دو ستاره سى‌ویکم و سى‌وچهارم دقیقاً با کدام ستاره‌ها در آسمان منطبق‌اند، اختلاف‌نظر دارند (بطلمیوس، ص380ـ381، پانویس 57). جالب توجه آنکه صوفى (1406، ص 306ـ307) نیز طول و عرض دایرة‌البروجى دو ستاره اخیر و دو ستاره بیست‌ونهم و سى‌ام را همراه با خطا دانسته است.همچنین صوفى (1406، ص 305) در مواردى، از ستارگان کم‌نورى در طرح صورت‌فلکى حوت یاد کرده‌است که در فهرست بطلمیوس وجود ندارند، اما صوفى نیز در اثر خود آنها را به فهرست بطلمیوس نیفزوده است (براى اسامى امروزى آنها رجوع کنید به صوفى،1997، مقدمه شیلروپ،ص26).دو رشته‌ریسمان فرضى که دو ماهى را به هم متصل مى‌کنند، یکى از ستاره نهم تا هجدهم حوت ادامه مى‌یافت و دیگرى شامل ستاره‌هاى بیستم تا بیست‌و سوم حوت بود (براى آگاهى از نامهاى جدید این ستارگان رجوع کنید به بطلمیوس، ص 379ـ380، جدول، ستون نامهاى جدید). ابرخس و بطلمیوس، ستاره اول حوت را ــ که امروزه با نام حوت شناخته مى‌شود، به‌سبب جایگاهش در اتصال میان دو ریسمان، «گره دو ماهى» یا «گره دو ریسمان» مى‌نامیدند (رجوع کنید به همان، ص 380، جدول؛ نیز رجوع کنید به آلن، ص 342). بعدها این نام یونانى به عربى ترجمه شد و در دوره اسلامى به همین معنى، با نام «عقدالخَیْطَیْن»، به‌کار مى‌رفت (رجوع کنید به صوفى، 1406، ص310) و امروزه نام عربى به صورت Okda، گاهى در زبانهاى اروپایى به کار مى‌رود (رجوع کنید به بکیچ، ص 266). در نجوم دوره اسلامى ستاره امرأة‌المسلسلة آخرین منزل از منازل بیست‌وهشت گانه قمر بود و آن را رشاء ]=ریسمان[ یا بطن‌الحوت مى‌نامیدند (رجوع کنید به صوفى، 1406، ص 165؛ ابوریحان بیرونى، همانجا). به سبب آمیختگى ستارگان حوت و امرأة‌المسلسلة، بعدها در لاتینى نام Alrescha، برگرفته از نام عربى آن (الرشاء)، به اشتباه به ستاره حوت اطلاق شد که امروزه این نام همچنان به‌کار مى‌رود (کونیچ و اسمارت، ص50). ابن‌قتیبه (ص 191ـ192) ضمن توضیح روش قبله‌یابى با استفاده از منازل قمر و برخى صور فلکى، از کاربرد حوت نیز در این‌باره یاد کرده است. در احکام نجوم دوره اسلامى، حوت برجى آبى، سرد و مرطوب و مؤنث به شمار مى‌آمد (رجوع کنید به مسعودى‌مروزى، 1379ش، ص 45) و آن را، به همراه قوس، خانه مشترى مى‌دانستند (همان، ص 75). به‌سبب حرکت تقدیمى زمین، اکنون نقطه اعتدال بهارى از صورت حَمَل به منطقه‌اى نسبتاً کم‌ستاره در جنوب ستاره حوت منتقل شده است و تا حدود هشتصد سال دیگر نیز در حوت خواهد بود (آلن، ص 337؛ بکیچ، همانجا؛ نیز رجوع کنید به تقدیم اعتدالین*).نصیرالدین‌طوسى در ترجمه صورالکواکب صوفى، در ستونى که خود افزوده، به‌لحاظ احکام نجومى، مزاجهایى براى ستارگان بخشهاى گوناگون حوت بیان کرده (رجوع کنید به ص 227ـ 229)، که ظاهراً در این‌باره تحت‌تأثیر آراى بطلمیوس در تترابیبلوس (در نجوم دوره اسلامى اربع مقالات) بوده است. در نجوم جدید، حوت با صورتهاى فلکى امرأة‌المسلسلة، دلو، حمل، قیطس، فرس اعظم و مثلث، هم‌مرز است (رجوع کنید به شکل 2). این صورت فلکى با مساحت 42ر889 درجه مربع، 156ر2% از مساحت آسمان را مى‌پوشاند. محدوده غربى ـ شرقى این صورت از بُعد 22 ساعت و 49 دقیقه تا 2 ساعت و 4 دقیقه، و محدوده شمالى ـ جنوبى آن از میل ْ33 + تا ْ7- را شامل مى‌شود (بکیچ، همانجا).منابع: ابن‌قتیبه، کتاب‌الانواء، حیدرآباد، دکن 1375/1956؛ ابوریحان بیرونى، کتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم، چاپ جلال‌الدین همائى، تهران 1362ش؛ بندهش، ]گردآورى[ فرنبغ دادگى، ترجمه مهرداد بهار، تهران: توس، 1369ش؛ عبدالرحمان‌بن عمر صوفى، کتاب صورالکواکب، چاپ عکسى از نسخه خطى کتابخانه بودلیان، ش 144Marsh.، فرانکفورت 1406/1986؛ همان: ترجمه صورالکواکب عبدالرحمن صوفى، به قلم نصیرالدین طوسى، چاپ معزالدین مهدوى، تهران 1351ش؛ محمدبن مسعود مسعودى‌مروزى، جهان دانش، چاپ جلیل اخوان زنجانى، تهران 1382ش؛ همو، مجمع‌الاحکام، چاپ على حصورى، تهران 1379ش؛ ابوالفضل مصفّى، فرهنگ اصطلاحات نجومى، تهران 1366ش؛Richard Hinckley Allen, Star names: their lore and meaning, NewYork 1963; Michael E. Backich, The Cambridge guide to the constellations, Cambridge 1995; Paul Kunitzsch and Tim Smart, Short guide to modern star names and their derivations, Wiesbaden 1986; Patrick Moore, Guide to stars and planets, London 1993; Claudius Ptolemy, Ptolemy's Almagest, translated and annotated by G. J. Toomer, Princeton, N. J. 1998; Abd-al-Rahman Sufi, Description des etoiles fixes, traduction litterale de deux manuscrits arabes de la Bibliotheque royale de Copenhague et de la Bibliotheque imperiale de St. Petersbourg, avec des notes par H. C. F. C. Schjellerup, St. Petersbourg 1874, repr. in Islamic mathematics and astronomy, vol. 26, collected and reprinted by Fuat Sezgin, Frankfur am main: Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University, 1997.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حمیدرضا گیاهی یزدی/

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده