حوادث الجامعه
معرف
کتابى به عربى از مؤلفى ناشناس، درباره رویدادهاى سده هفتم در عراق و دیگر سرزمینهاى اسلامى
متن
حوادث‌الجامعه، کتابى به عربى از مؤلفى ناشناس، درباره رویدادهاى سده هفتم در عراق و دیگر سرزمینهاى اسلامى. نخستین‌بار، یعقوب نعوم سرکیس بغدادى نسخه خطى این کتاب را، که نام مؤلف را در برنداشت، با عنوان الحوادث الجامعة و التجارب النافعة فى‌المائة‌السابعة به کمال‌الدین عبدالرزاق‌بن احمد شیبانى معروف به ابن‌فُوَطى* (متوفى 723) نسبت داد (براى کتابى با این عنوان از ابن‌فوطى رجوع کنید به حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 693) و محمدرضا شَبیبى، محقق عراقى، نیز همین رأى را ابراز کرد. پس از آن، مصطفى جواد، ادیب و محقق و مورخ معاصر عراقى، به پیروى از آنها، این نسخه را با عنوان الحوادث‌الجامعة و به نام ابن‌فوطى در بغداد منتشر کرد (1351/ 1932؛ رجوع کنید به شبیبى، ج 2، قسم 1، ص 114ـ 115؛ الحوادث الجامعة، مقدمه محمدرضا شبیبى، ص الف و مقدمه مصطفى جواد، ص ح؛ ابن‌فوطى، ج 4، قسم 1، مقدمه مصطفى‌جواد، ص64ـ65؛ مصطفى‌جواد، 1378، ص372؛ نیز رجوع کنید به کتاب الحوادث، مقدمه بشار عواد معروف و عماد عبدالسلام رؤوف، ص 7ـ9).مصطفى‌جواد بعدها، پس از آگاهى از کتاب تلخیص مجمع الآداب فى معجم الالقاب تألیف ابن‌فوطى، به این نتیجه رسید که انتساب کتاب حوادث‌الجامعه به ابن‌فوطى بر دلیلى استوار نیست و از رأى پیشین خود برگشت و در تعلیقاتى بر کتاب مورخ‌العراق ابن‌فوطى، تألیف محمدرضا شبیبى، اظهار کرد که کتاب حوادث‌الجامعه به هیچ وجه تألیف ابن‌فوطى نیست، زیرا خط تلخیص مجمع‌الآداب و الحوادث‌الجامعه (با این فرض که کتاب را به خط مؤلف بدانیم رجوع کنید به صفا، ص 442) و سبک آنها در نقل و اقتباس مطالب و ذکر تراجم یکسان نیست. افزون بر این، شخصیت مؤلف حوادث در این کتاب نهان است، اما شخصیت ابن‌فوطى در تلخیص مجمع‌الآداب آشکار است (رجوع کنید به مصطفى جواد، 1378، همانجا؛ همو، 1387، ص 79ـ82؛ ابن‌فوطى، ج 4، قسم 1، همان مقدمه، ص 64ـ66).مؤلف حوادث‌الجامعه از حوادث یا شخصیت‌هایى که با آنها مرتبط بوده، یاد نکرده است (عزّاوى، ج 1، ص 161؛ شبیبى، ج 2، قسم 1، ص 56). با این حال، مصطفى‌جواد (1378، ص 538ـ 541)، با استناد به شواهدى از کتاب، تلاش کرده است ثابت کند که مؤلف کتاب، معاصرِ بعضى حوادث اواخر سده هفتم بوده، اما با مقایسه مطالبى که وى به آنها استناد کرده است و منقولاتِ ذهبى (متوفى 748؛ حوادث و وفیات 651ـ660ه ، ص 237، 261ـ 262، 308، و جاهاى دیگر) از ظهیرالدین على‌بن محمد کازرونى (متوفى 697)، روشن مى‌شود که مستندات مصطفى‌جواد از کتاب، در واقع اقتباسهایى از تاریخ کازرونى است (کتاب الحوادث، همان مقدمه، ص 10).به نوشته مصطفى‌جواد، حوادث‌الجامعه احتمالا تألیف محب‌الدین ابوالعباس احمدبن یوسف‌بن ابى‌بکر علوى کَرَجى بغدادى، مورخ عراقى است که در نیمه نخست سده هشتم مى‌زیست (ابن‌فوطى، ج 4، قسم 1، همان مقدمه، ص 66)، اما دلیل قاطعى براى این انتساب ذکر نکرده است (کتاب‌الحوادث، همانجا). مصححانِ چاپ جدید حوادث‌الجامعه عنوان چاپ پیشین این کتاب و انتساب آن را به ابن‌فوطى نادرست دانسته، نام حوادث را بر آن نهاده‌اند، زیرا در میان پژوهشگران بدین نام شهرت یافته و از سوى دیگر، این نام با محتواى کتاب نیز سازگار است (همانجا).حوادث‌الجامعه رویدادهاى 25 سال نخستِ سده هفتم و پاره‌اى از حوادث سال 626 را دربرندارد و این بخش از کتاب از دست رفته است. این اثر با رویدادهاى 626 آغاز مى‌شود و سیر وقایع تا سال 700 به صورت سالشمار ادامه مى‌یابد. حوادث عراق و دارالخلافه بغداد موضوع اصلى کتاب است. در عین حال، مؤلف از رویدادهاى شام و مصر و حکومت ایوبیان (رجوع کنید به کتاب‌الحوادث، ص 134ـ137، 143ـ144، 169ـ170) و اخبار دیگر حکومتهاى اسلامى همچون خوارزمشاهیان و مناسبات آنان با دستگاه خلافت عباسى (همان، ص 20ـ21، 31)، سلاجقه روم (ص 126ـ127) و بنورسول* یمن (ص 152ـ153) غفلت نکرده است.حوادث‌الجامعه از منابع مهم و اصلى درباره لشکرکشیهاى مغولان به آذربایجان، اربل، موصل، شهرزور، خانقین، بغداد، کردستان، حرّان و رها (رجوع کنید به ص 48ـ50، 113ـ114، 127ـ128، 137ـ142، 304)، اخبار باطنیه و برچیده شدن حکومت اسماعیلیان الموت در 654، حرکت هولاکو از همدان به سوى عراق در 655 و سقوط بغداد به دست هولاکو (656) و انقراض خلافت عباسى (ص 132، 329ـ330، 349، 354ـ360) است. لشکرکشى هولاکو به شام و فتح این سرزمین در 658 (ص 369ـ 370، 372ـ 373)، حوادث دوران ایلخانان (هولاکو، اباقا، ارغون، گیخاتو، بایدو و غازان) و فرمانروایى خاندان هولاکو در عراق، از دیگر مطالب کتاب است (ص 382، 384، 452ـ453، 503، 506، 521ـ 524). در ادامه حوادث هر سال، از بزرگان و نام‌آورانى که در آن سال درگذشته‌اند، یاد شده است؛ البته مؤلف، برخى تراجم و حوادث مهم را خلاصه آورده یا اصلا آنها را ذکر نکرده است.حوادث افزون بر رویدادهاى سیاسى، مشتمل بر مباحث ادارى، اجتماعى، اقتصادى، آموزشى و فرهنگى، نظامى و پاره‌اى حوادث طبیعى است، از جمله یادکردِ دیوانها و مناصب ادارى و دینى (رجوع کنید به همان، ص 30ـ31، 40، 111، 114، 134)، آشوب در بغداد (ص 203ـ205، 320، 331، 339ـ341)، فساد عیاران (ص 266، 298، 300، 321)، گرانى در بغداد (ص 243، 269)، وضع اهل ذمه و گروههاى مذهبى همچون صابئه و یزیدیه (ص 24، 30، 91ـ97، 270، 293، 315، 362، 385، 533)، عقاید و عادات و رسوم (مثلا رجوع کنید به ص 130ـ131، 194ـ197، 260ـ261، 296ـ297، 441ـ442)، اقوام ترکمان و عرب و کرد (همان، ص21، 159، 181، 230، 240ـ241، 315، 482)، نهادهاى آموزشى مهم مانند مدرسه نظامیه (ص 17)، مدرسه مستنصریه (ص 80ـ86)، بیمارستان عضدى و کار طبابت (ص 15ـ16، 93ـ94)، افکار و اندیشه‌هاى انحرافى (ص156ـ157، 476ـ477)، سپاه، فرماندهى، سان لشکر و جنگ‌افزارها (ص 35، 44، 52، 57، 70، 76، 125، 257، 329، 355، 400)، تداوم نظام اِقطاع (ص 35، 68)، حوادث و بلایاى طبیعى همچون طغیان آب دجله و زیر آب رفتن بغداد، زلزله بغداد، بارش سخت باران و تگرگ، وزش بادهاى بسیار گرم و رویدادهاى شگفت (ص 214ـ215، 259ـ261، 272ـ273، و جاهاى دیگر) و وصف برخى بناهاى زیبا (ص 309).در اثناى مطالب کتاب، اطلاعات بسیارى درباره محله‌ها و باروها و دروازه‌هاى بغداد، مساجد، مدارس، کتابخانه‌ها، خانها، رباطها، زاویه‌ها، بازارها، کاخها، پلها، جویبارها و نهرها، مقابر، مشاهد و آرامگاههاى این شهر مى‌توان یافت (براى نمونه رجوع کنید به همان، ص 81، 139، 147، 216، 309، و جاهاى دیگر).آنچه ارزش و اهمیت حوادث را بیشتر مى‌سازد، آن است که مؤلف از دو اثر بزرگ درباره تاریخ عراق و به‌ویژه بغداد استفاده کرده است که به دست ما نرسیده‌اند. یکى تاریخ سالشمار و مفصّل تاج‌الدین ابوطالب على‌بن اَنْجَب معروف به ابن ساعى* (متوفى 674) است و دیگرى، تاریخ بغداد یا روضة الأریب فى التاریخ تألیف ظهیرالدین کازرونى (رجوع کنید به همان، ص 301ـ303، 490، مقدمه بشار عواد معروف و عماد عبدالسلام رؤوف، ص 6؛ عزّاوى، ص 161). تاریخ ابن‌نجار (متوفى 643) از دیگر منابع مؤلف بوده است (رجوع کنید به کتاب‌الحوادث، ص 312).در حوادث به تاریخ جهانگشاى جوینى (رجوع کنید به همان، ص 460) و وفات سعدى در 694 اشاره شده (ص 528) و ترجمه برخى عبارتهاى فارسى به عربى (ص 499) ذکر گردیده و پاره‌اى واژه‌هاى فارسى همچون سرپوش، جوق (جوخه)، مهتر و دروازه (ص 106، 203، 296، 450) در آن به کار رفته است. اگر این مطالب از خود مؤلف باشد، نشان مى‌دهد که وى فارسى مى‌دانسته و احتمالا ایرانى بوده است. مؤلف از مناقب ائمه شیعه و مَشاهد شریفه اهل‌بیت در عراق، با احترام و جمله دعایى «علیه‌السلام» یاد کرده است (براى نمونه رجوع کنید به ص 124، 181ـ 183، 213). از سوى دیگر، مؤلف درباره کشته شدگان حادثه استیلاى هولاکو بر بغداد، همچون مستعصم عباسى و پسرانش، علما، امرا و دیگر مردم، لفظ شهید را به کار نبرده است (ابن فوطى، ج 4، قسم 1، همان مقدمه، ص 65). این مطلب مى‌تواند گویاى آن باشد که وى به تشیع متمایل بوده است (رجوع کنید به مصطفى جواد، 1378، ص 547).نثر کتاب ساده و روان است. در متن کتاب، آیه‌هاى قرآن و شعر نیز به کار رفته است (براى نمونه رجوع کنید به کتاب الحوادث، ص 42، 81، 120، 350ـ351، 507ـ512). الحوادث‌الجامعة چاپ مصطفى جواد، که براساس رونوشتى از نسخه اصلى است، اغلاط و افتادگیهاى بسیار دارد؛ از این‌رو، بشار عواد معروف و عماد عبدالسلام رؤوف این کتاب را براساس نسخه اصلى کتاب ــکه تصویر آن در کتابخانه اوقاف در بغداد نگهدارى مى‌شدــ با دقت تصحیح و متن آن را با کتابهاى تاریخى مهم مقابله کردند (به ویژه با تاریخ‌الاسلام ذهبى، که برخى منابع آن با حوادث‌الجامعه مشترک است، تلخیص مجمع‌الآداب ابن‌فوطى، و المقتفى لتاریخ ابى‌شامه علم‌الدین برزالى) و با تعلیقاتى سودمند در 1376ش/ 1997 در بیروت منتشر کردند (رجوع کنید به همان، مقدمه بشار عواد معروف و عماد عبدالسلام رؤوف، ص 11). این چاپ داراى فهرستهاى متنوعى‌است.عبدالمحمد آیتى این اثر را با عنوان حوادث‌الجامعه ــ رویدادهاى قرن هفتم هجرى، به فارسى ترجمه و منتشر کرده است (تهران 1381ش).منابع: ابن‌فُوَطى، تلخیص مجمع‌الآداب فى معجم الالقاب، ج 4، قسم 1، چاپ مصطفى جواد، ]دمشق 1382/ 1962[؛ حاجى‌خلیفه؛ الحوادث الجامعة و التجارب النافعة فى المائة السابعة، ]منسوب به[ ابن‌فُوَطى، چاپ مصطفى جواد، بغداد: المکتبة العربیة، 1351، همان: کتاب الحوادث، و هو الکتاب المسمىّ وهمآ بالحوادث الجامعة و التجارب النافعة، منسوب به ابن‌فُوَطى، چاپ بشار عواد معروف و عماد عبدالسلام رؤوف، بیروت: دارالغرب الاسلامى، 1997؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، حوادث و وفیات 651ـ660ه ، بیروت 1419/1999؛ محمدرضا شبیبى، مؤرخ العراق ابن‌الفوطى: بحث فى ادوار التاریخ العراقى من مستهل العصر العباسى الى اواخر العصر المغولى، ج 2، قسم 1، ]بغداد[ 1378/1958؛ جرجس صفا، «تعریف بعض مخطوطات مکتبتى»، المشرق، سال 16، ش 6 (حزیران 1913)؛ عباس عزّاوى، التعریف بالمورخین، ج 1، بغداد 1376/1957؛ مصطفى جواد، «ابن‌الفوطى: المطبوع باسم الحوادث الجامعة لیس لابن الفوطى»، مجلة المجمع العلمى العراقى، ج 14 (1387)؛ همو، «]حول[ مؤرخ العراق ابن‌الفوطى ]تألیف محمدرضا شبیبى[»، همان، ج 6 (1378).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدرضا ناجی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده