چمسْتان
معرف
چَمِسْتان،# بخش و شهرى در شهرستان نور، در استان مازندران.
متن
چَمِسْتان، بخش و شهرى در شهرستان نور، در استان مازندران.1) بخش چمستان. در مشرق شهرستان نور واقع است. از شمال به بخش مرکزى شهرستان محمودآباد و بخش مرکزى شهرستان نور، از مشرق به بخش مرکزى شهرستان آمل، از جنوب به بخش بلده (در شهرستان نور) و از مغرب به بخش مرکزى شهرستان نور محدود می‌شود و مشتمل است بر سه دهستان (ناتِلْ رستاق، میانرود و لاویج) و شهر چمستان.دامنه‌هاى شمالى رشته کوه البرز مرکزى، جنوب بخش را فراگرفته است. قسمت شمالى بخش جلگه‌اى است و بیشتر آبادیهاى بخش در این قسمت واقع‌اند. مهم‌ترین کوههاى چمستان عبارت‌اند از: وَرْدِوى (بلندترین قله 080‘2 متر) در حدود 35 کیلومترى جنوب‌شرقى شهر نور، فیروزلو (بلندترین قله 034‘2 متر) در حدود 26 کیلومترى جنوب شهر نور، و چِلینلو (بلندترین قله 610،1 متر) در حدود 26 کیلومترى جنوب‌شرقى شهر نور (جعفرى، ج 1، ص 196، 385، 545). رودهاى دائم لاویج‌رود، آلِشْرود و اَنْگِتارود، در این بخش جاری‌اند (همان، ج 2، ص 97، 437ـ438، 470). رودهاى این بخش عمدتآ جهت جنوبى ـ شمالى دارند و به دریاى خزر می‌ریزند.از مهم‌ترین محصولات بخش چمستان، گندم، جو، برنج، لوبیا و نخود است. در مناطق پایکوهى، محصولات باغى، مانند گیلاس و سیب و مرکّبات، به عمل می‌آید (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 27، ص 291ـ293). دامدارى و پرورش طیور نیز از مشاغل رایج آنجاست. در بعضى آبادیهاى بخش، پرورش زنبور عسل رایج است (همان، ج 27، ص 92، 133، 204، 326).در این بخش، بافت جاجیم، چادرشب و قالى رواج دارد و بعضى از این بافته‌ها به دیگر نقاط ایران صادر می‌شود (همان، ج 27، ص 55، 103). عباس شایان (ص 90) از فعالیت کوره‌هاى ساچمه‌سازى در این بخش یاد کرده است. راه اصلى شهر آمل به نور و قسمت غربى استان، از این بخش می‌گذرد.برخى از آثار قدیمى بخش چمستان عبارت‌اند از : زیارتگاههاى محمدبن بکربن على، در آبادى بوته‌ده (در حدود دوازده کیلومترى شمال‌غربى شهر آمل)؛ سید اسکندر، در آبادى باریکلا (در حدود شانزده کیلومترى جنوب‌غربى شهر آمل)؛ امامزاده قاسم در آبادى اَنبارده (در حدود نُه کیلومترى جنوب‌غربى شهر آمل)؛ سید زکریا، در آبادى سادات‌محله (در حدود 29 کیلومترى جنوب‌شرقى شهر نور) و امامزاده عبداللّه، در آبادى فولاد کلا (در نُه کیلومترى جنوب‌غربى شهر آمل؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 27، ص 32، 41، 55 و جاهاى دیگر). مرعشى در اواخر قرن نهم از حفر خندق و بناى قصر، حمام، بازار و مسجدى در قریه واتاشان خبر داده (رجوع کنید به ص 211) که ویرانه‌هاى این آثار در جنوب آبادى نصرت‌آباد (در حدود ده کیلومترى جنوب‌شرقى شهر نور) باقى است (بینائى، ص 91ـ92).از لحاظ تقسیمات کشورى، آبادیها و دهستانهاى چمستان کنونى در 1323ش جزو شهرستان آمل (از استان دوم) بودند. در این سال، آبادى چمستان (با ضبط چماستان) جزو دهستان ناتل رستاق بود (ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج 1، ص 165). در 1329ش، بخش چمستان در شهرستان آمل تشکیل شد و در 1339ش جزو شهرستان نور گردید (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1380ش، ص 79).در سرشمارى 1375ش، جمعیت بخش چمستان حدود 000 ‘38 تن بوده است که از این تعداد حدود 000 ‘33تن روستانشین بوده‌اند (مرکز آمار ایران، 1376ش الف، ص 6؛ همو، 1376ش ب، ص هشتادوچهار). اهالى بخش به فارسى با گویش مازندرانى سخن می‌گویند و شیعه دوازده امامی‌اند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 27، ص 103).2) شهر چمستان، مرکز بخش چمستان، در قسمت شمالى بخش و در فاصله حدود پانزده کیلومترى جنوب‌غربى شهر نور در ارتفاع 155 مترى واقع است. کوه تارملو در حدود هشت کیلومترى جنوب آن قرار دارد و رودِ وازرود از میان شهر می‌گذرد. میانگین بیشترین دماى شهر در تابستانها ْ25، میانگین کمترین آن در زمستانها ْ5- ، میانگین بارش سالیانه شهر حدود 850 میلیمتر است (همانجا). این شهر با راه اصلى با شهر آمل (در فاصله حدود چهل کیلومترى) در مغرب و شهر سارى (در فاصله حدود 127 کیلومترى) مرتبط است.نام چمستان ظاهرآ به سبب چمنزارهاى فراوانِ منطقه به آن اطلاق شده است (رجوع کنید به همان، ج 27، ص 103ـ104). این نام در منابع به صورتهاى چوماسان (ملگونوف، ص 166)، چماستان (رابینو، ص 171؛ رزم‌آرا، ج 3، ص 93)، چماسان (کیهان، ج 2، ص 298) و چمنستان (همان، ج 3، ص 8) ضبط شده است. نام این شهر، که در منطقه تاریخى ناتل رستاق واقع است، از دوره قاجار در منابع آمده است. در دوره ناصرالدین شاه قاجار (حک: 264ـ1313) آبادى چمستان جزو بلوک نور (از بلوکات شمالى آمل) به شمار می‌رفت و منابع سرب کوه چوماسان در نزدیکى آن بود (ملگونوف، همانجا). رابینو در حدود 1328ـ1329 چمستان را جزو ناتل رستاق ذکر کرده است (همانجا). در 1311ش، مسعود کیهان (ج 2، ص 298، ج 3، ص 8) آبادى چمستان را مرکز بلوک نائیج و از توابع آمل ذکر نموده و از جنگلهاى انبوه آنجا یاد کرده است. بنابر مطالب رزم‌آرا در اوایل دهه 1330ش، عده‌اى از اهالى چمستان در تابستان به مناطق ییلاقى بلده (رجوع کنید به نور*) کوچ می‌کردند و در زمستان، عده‌اى از اهالى بلده در چمستان ساکن می‌شدند (همانجا).آبادى چمستان در 1369ش شهر شد (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، ذیل «استان مازندران»). در سرشمارى 1375ش،جمعیت آن حدود 900‘4 تن بوده است (مرکز آمار ایران، 1376ش ب، همانجا).از جمله آثار تاریخى این شهر، عمارت و حمام میرزا کاظم‌خان نظام‌الملک نورى و تکیه حاجى یحیی‌خان نورى است (ستوده، ج 3، ص 338).منابع : اولین نقشه برجسته نماى تهران ـ شمال، مقیاس 000 ‘1:250، تهران: سحاب، 1990؛ ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، کتاب اسامى دهات کشور، ج 1، تهران 1329ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، نشریه اسامى عناصر و واحدهاى تقسیماتى (به همراه مراکز)، تهران 1380ش؛ همو، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ قوام‌الدین بینائى، «آبادیهاى تاریخى از یاد رفته»، در بازخوانى تاریخ مازندران، به کوشش اسداللّه عمادى، سارى : فرهنگ خانه مازندران، 1372ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ یاسنت لویى رابینو، مازندران و استرآباد، ترجمه غلامعلى وحید مازندرانى، تهران 1365ش؛ رزم‌آرا؛ منوچهر ستوده، از آستارا تا اِستارباد، تهران 1349ش ـ؛ عباس شایان، مازندران، تهران 1364ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج :27 چالوس ـ آمل، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلّح، 1370ش؛ مسعود کیهان، جغرافیاى مفصل ایران، تهران 1310ـ1311ش؛ ظهیرالدین‌بن نصیرالدین مرعشى، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، چاپ محمدحسین تسبیحى، تهران 1345ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1375 شناسنامه آبادیهاى کشور، استان مازندران، شهرستان نور، تهران 1376ش الف؛ همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1375 نتایج تفصیلى کل کشور، تهران 1376ش ب؛ گریگورى والریانوویچ ملگونوف، سفرنامه نواحى شمال ایران، ترجمه پطرس، در سفرنامه ایران و روسیه، چاپ محمد گلبن و فرامرز طالبى، تهران 1363ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

وحید ریاح

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده