چمران مصطفی
معرف
از شخصیتهاى مبارز انقلاب اسلامى، وزیر دفاع دولت موقت جمهورى اسلامى و فرمانده ستاد جنگهاى نامنظم در جنگ عراق با ایران*
متن
چمران، مصطفى، از شخصیتهاى مبارز انقلاب اسلامى، وزیر دفاع دولت موقت جمهورى اسلامى و فرمانده ستاد جنگهاى نامنظم در جنگ عراق با ایران*. وى در 1310ش در قم به‌دنیا آمد و از یک سالگى در تهران بزرگ شد (رجوع کنید به چمران، 1358ش، ص 16؛ کیهان، ش18050، 31 شهریور 1383، ص 10).چمران تحصیلات ابتدایی‌اش را در دبستان انتصاریه، نزدیک منطقه پامنار، گذراند و در دبیرستان دارالفنون و البرز دوره متوسطه را به پایان رساند. طى تحصیل از شاگردان ممتاز به‌شمار می‌آمد. از پانزده سالگى در جلسات دینى، از جمله درس تفسیر قرآن آیت‌اللّه طالقانى* در مسجد هدایت شرکت کرد. وى در 1332ش در رشته الکترومکانیک دانشکده فنى دانشگاه تهران پذیرفته شد (چمران، همانجا؛ یادنامه، ص 11) و در دوران تحصیل، دانشجویى ممتاز، و به‌ویژه مورد توجه و عنایت استادش، مهدى بازرگان*، بود (رجوع کنید به مهدى بازرگان، ج 1، ص 251).پس از کودتاى 28 مرداد 1332 و سقوط دولت دکتر مصدق، چمران به کمیته نهضت مقاومت ملى دانشکده فنى پیوست. در واقعه 16 آذر 1332، در اعتراض دانشجویان به دیدار ریچارد نیکسون (معاون رئیس‌جمهورى وقت امریکا) از ایران، چمران مصدوم شد. وى در دهمین سالگرد واقعه، مقاله مفصّلى در این باره نوشت که در نشریه >کنفرانس بین‌المللى دانشجویان< در امریکا به‌چاپ رسید (چمران، همانجا؛ یزدى، ص 23ـ24؛ شهید سرافراز دکتر مصطفى چمران، ص 5). چمران پس از فارغ‌التحصیلى، در 1337ش با استفاده از بورس تحصیلى شاگردان ممتاز براى ادامه تحصیل راهى امریکا شد. درجه کارشناسی‌ارشد مهندسى برق را از دانشگاه تگزاس گرفت و براى ادامه تحصیل به دانشگاه برکلى رفت و دوره دکترى در رشته الکترونیک و فیزیک پلاسما (مهندسى گرافت هسته‌اى) را با درجه ممتاز به پایان رساند. وى در طى تحصیل به مبارزه سیاسى ـ اعتقادى خود ادامه داد و به‌سبب این فعالیتها بورس تحصیلی‌اش قطع شد (چمران، همانجا؛ یزدى، ص 27؛ نیز رجوع کنید به شهید سرافراز دکتر مصطفى چمران، ص 6؛ یادنامه، ص 11ـ12).در دوران تحصیل در امریکا، وى و چند تن از دانشجویان، شاخه‌اى از جبهه ملى را با عنوان «جبهه ملى ایران در امریکا» تأسیس کردند و او به عضویت شوراى مرکزى و هیئت اجرایى آن انتخاب شد (بازرگان، ج 2، ص 159ـ160؛ یزدى، ص 29). وى، همچنین به سبب تلاش فراوان در راه پیشبرد جنبش دانشجویى، در نهمین مجمع عمومى سازمان دانشجویان ایرانى در امریکا، که در دانشگاه برکلى در خرداد 1341/ ژوئن 1962 برگزار گردید، به عنوان نخستین عضو افتخارى و دائم سازمان برگزیده شد (شوکت، ص 145ـ146). در اوایل دهه 1340ش/ 1960، چمران به همراه دانشجویان ایرانى و نیز دانشجویان مسلمان سایر کشورهاى اسلامى، «انجمن اسلامى دانشجویان در امریکا و کانادا» را پایه‌گذارى کرد که به یکى از فعال‌ترین سازمانهاى اسلامى در امریکا تبدیل شد. از درون این انجمن، «گروه فارسی‌زبان» انجمن اسلامى دانشجویان شکل گرفت (چمران، همانجا؛ یزدى، ص 37).پس از قیام پانزدهم خرداد*، چمران و دیگر اعضاى اصلى شاخه نهضت آزادى ایران در خارج از کشور، مبارزه مسلحانه را راه‌حل مناسبى براى مبارزه با حکومت شاه دانستند و تصمیم گرفتند با تشکیل پایگاهى در کشورهاى عربى (الجزایر و مصر)، گروهى از اعضا را براى آموزش مبارزه مسلحانه به این کشورها اعزام کنند. در پى این تصمیم، چمران و ابراهیم یزدى در ملاقاتى با سرکنسول مصر در واشنگتن، از دعوت وى براى سفر به مصر استقبال نمودند و با سفیر مصر در سوئیس نیز مذاکراتى کردند. در 1343ش/1964 نخستین هیئت اعزامى با عنوان «سازمان مخصوص اتحاد و عمل» (سماع) براى آموزش راهى مصر شد (بازرگان، ج 2، ص 175ـ178؛ یزدى، ص 39ـ40؛ متین، ص 199ـ200).برنامه‌هاى آموزشى در مصر تا 1345ش ادامه یافت ولى به دلیل جنگِ تبلیغاتى مصر علیه تمامیت ارضى ایران، روابط «سماع» با دولت مصر تیره شد و ستاد عملیات به لبنان منتقل گشت. استقرار در لبنان نیز طولى نکشید، زیرا جنگ شش روزه عرب و اسرائیل (1967) اوضاع لبنان را آشفته کرد و افزون بر آن تیرگى روابط ایران و لبنان در 1346ش، که به قطع رابطه دو کشور انجامید، ادامه فعالیت اعضاى نهضت را غیرممکن ساخت و درنتیجه فشارِ دولت لبنان، آنان مجبور به ترک این کشور شدند. چمران به امریکا بازگشت، ولى در اواخر 1349ش بار دیگر براى ادامه مبارزه سیاسى و به دعوت امام موسى صدر*، رهبر شیعیان لبنان، راهى لبنان شد و در جنوب آن اقامت گزید و از همانجا با فلسطینیها در ارتباط بود. او با همکارى امام‌موسی‌صدر «حرکة المحرومین» و شاخه نظامى آن، اَمَل*، را پایه‌ریزى کرد و مدیریت مدرسه صنعتى جبل‌عامل را در صور به عهده گرفت. پس از ربوده شدن امام‌موسى صدر، چمران به‌عنوان یکى از اعضاى اصلى رهبرى حرکةالمحرومین برگزیده شد (چمران، 1376ش، ص 84، 91؛ همو، 1358ش، ص 3، 16؛ بازرگان، ج 2، ص180ـ182؛ یادنامه، ص 13).او در اقامت هشت ساله‌اش در لبنان، بیشتر وقایع سیاسى و انقلابى آنجا را زیر نظر داشت. وى در مرکز سازمان امل در جنوب‌شرقى بیروت در منطقه شِیاح، از مناطق فقیرنشین شیعیان، مجدّانه فعالیت می‌کرد و براى تربیت جوانان مسلمانِ شیعه و ارائه درسهاى اسلامى، سازمانهاى اسلامى دانشجویان را در بیروت و شهرهاى جنوبى لبنان، به شیوه انجمنهاى اسلامى دانشجویان، تأسیس کرد که بعدها جوانانِ این مراکز هسته اولیه حرکة المحرومین را به‌وجود آوردند (چمران، 1376ش، ص20، 57، 84؛ همو، 1383ش، ص 299). چمران در کمک به مردم فقیر لبنان نیز نقش مؤثرى داشت، از جمله در صور براى شیعیان فقیر کارگاه قالی‌بافى دایر کرد (هاشمى رفسنجانى، ج1، ص 279).پس از پیروزى انقلاب اسلامى (بهمن 1357)، چمران پس از 23 سال دورى از وطن به ایران بازگشت نخستین اقدام او راه‌اندازى اولین دوره آموزش سپاه پاسداران بود که خود تربیت اعضا را به‌عهده گرفت و پس از انتصاب به سمت معاونت نخست‌وزیر، به حل و فصل مسائل مناطق بحرانى کشور پرداخت (شهید سرافراز دکتر مصطفى چمران، ص 18). با گذشت هشت روز از پیروزى انقلاب اسلامى، آشوب و جنگ مسلحانه در کردستان آغاز شد و چمران به همراه سرتیپ فلاحى، فرمانده نیروى زمینى، مأموریت یافت تا با شیوه‌هاى مسالمت‌آمیز بحران را رفع نماید. او پس از حل‌وفصل قضیه مریوان، مأمور آرام‌سازى پاوه و دیگر شهرهاى کردستان شد. غائله کردستان سرانجام با ورود ارتش به منطقه و استقامت چمران و نیروهاى محلى فروکش کرد (براى چگونگى بحران در کردستان رجوع کنید به چمران، 1381ش، ص 30 به بعد).چمران پس از بازگشت به تهران به پیشنهاد شوراى انقلاب و به فرمان امام خمینى در آبان 1358 به وزارت دفاع منصوب شد. او برنامه‌هایى را براى دگرگونى و اصلاح در ارتش پی‌ریزى کرد که یکى از مهم‌ترین آنها توجه به صنایع و تحقیقات دفاعى بود (شهید سرافراز دکتر مصطفى چمران، ص 25). وى همچنین یکى از سه عضو هیئتى بود که پس از برقرارى آرامش نسبى در کردستان، براى اصلاحات و سازندگى و مذاکرات سیاسى با گروهها و مردم کردستان راهى منطقه شدند (بازرگان، ج 2، ص130).چمران، در نخستین دور انتخابات مجلس شوراى اسلامى، با بیش از یک میلیون رأى به نمایندگى مردم تهران انتخاب شد و براساس حکم امام خمینى در اردیبهشت 1359، نماینده و مشاور رهبر انقلاب در شوراى عالى دفاع شد (شهید سرافراز دکتر مصطفى چمران، ص 25ـ26). چمران براساس تجارب نظامی‌اش پیش از شروع جنگِ عراق با ایران، با توجه به ناامنى مرزها به‌ویژه مرزهاى غربى، پیشنهاد تشکیل لشکرهایى ده هزار نفرى از نیروهاى مردمى را داد که به تصویب شوراى انقلاب رسید و ارتش نیز موظف به همکارى شد، ولى به‌سبب موافق نبودن رئیس ستاد مشترک وقت، این طرح به تعویق افتاد (همان، ص 28).با شروع جنگ، چمران به همراه شمارى از رزمندگانى که در کردستان جنگیده بودند، براى ساماندهى نیروهاى مردمى در برابر حملات عراق راهى اهواز شد و در نخستین شب ورود، اولین حمله چریکى را به تانکهاى دشمن، که اهواز را محاصره کرده بودند، آغاز کرد. یکى از اقدامات مهم وى، تشکیل ستاد جنگهاى نامنظم در اهواز بود تا در جبهه‌هاى غرب و جنوب اهواز خط دفاعى به‌وجود آورد. این ستاد با سازماندهى گروهى از رزمندگان داوطلب، واحد مهندسى فعالى را راه‌اندازى کرد که یکى از برنامه‌هاى آن احداث جاده‌هاى نظامى در مناطق مختلف و ایجاد آبراهه‌اى براى تغییر مسیر رود کارون به سوى دشمن براى محافظت از اهواز بود (چمران،1380ش، مقدمه مهدى چمران، ص 9ـ10؛ یادنامه، ص 16). همچنین به ایجاد هماهنگى بین ارتش و سپاه و نیروهاى داوطلب مردمى پرداخت که در روند مقاومت اهواز نتایج ثمربخشى داشت (رجوع کنید به یادنامه، همانجا).چمران در آزادسازى سوسنگرد و تپه‌هاى اللّه‌اکبر (در اردیبهشت 1360) شرکت داشت (چمران، 1380ش، همان مقدمه، ص 12ـ13). پس از فتح ارتفاعات اللّه‌اکبر، چمران طرح تسخیر دِهْلاویه را به کمک رزمندگان ستاد جنگهاى نامنظم به مرحله اجرا درآورد و در 31 خرداد 1360 براثر اصابت ترکش خمپاره دشمن به شهادت رسید («چگونگى شهادت دکتر مصطفى چمران»، ص 2؛ یادنامه، ص 20ـ22).چمران دو بار ازدواج کرد. همسر اولش امریکایى بود که از او صاحب سه پسر و یک دختر گشت. خانواده‌اش هنگام اقامت چمران در لبنان، به سبب ناسازگارى با محیط، به امریکا بازگشتند و او خود در لبنان ماند و این امر موجب جدایى همسرش از او شد. پس از جدایى، وى با زنى لبنانى ازدواج کرد ولى از او صاحب فرزندى نشد.چمران مردى وارسته، با عواطف عمیق انسانى بود که در برابر مصائب بشرى به شدت منقلب می‌شد. راز و نیازهاى عارفانه‌اش، در دست‌نوشته‌هایى که از او به جا مانده، حاکى از عشق و علاقه خالصانه او به خدا و اوج محبت و دوستی‌اش نسبت به همنوعانش است، چنان‌که دوستانش لقب «خداى عشق» را به او داده بودند (شهید سرافراز دکتر مصطفى چمران، ص 8). او فردى وحدت‌گرا و از گرایش به هر جریانِ منهاى اسلام به شدت گریزان بود (براى نمونه رجوع کنید به چمران، 1358ش، ص 16؛ یادنامه، ص 12).دست‌نوشته‌هاى چمران به‌تدریج از سوى بنیاد چمران به‌چاپ رسیده که از آن جمله است: خدا بود و دیگر هیچ نبود؛ على زیباترین سروده‌ى هستى؛ مجموعه بینش و نیایش و چهارگفتار پیرامون شناخت انسان و خدا. همچنین، دو کتاب لبنان و کردستان حاوى خاطرات او از لبنان و کردستان است.منابع : اسناد لانه جاسوسى، ج :31 کردستان (1)، ]تهران[ : دانشجویان مسلمان پیرو خط امام، ]بی‌تا.[؛ مهدى بازرگان، خاطرات بازرگان: شصت سال خدمت و مقاومت، گفتگو با غلامرضا نجاتى، تهران 1375ـ1377ش؛ «چگونگى شهادت دکتر مصطفى چمران»، کیهان، ش 11314، 1 تیر 1360؛ مصطفى چمران، رقصى چنین میانه میدانم آرزوست، تهران 1380ش؛ همو، کردستان، تهران 1381ش؛ همو، «گزارشى از لبنان در نامه به مهندس بازرگان»، در یادنامه شهید بزرگوار دکتر مصطفى چمران، به‌کوشش ابراهیم یزدى، تهران: قلم، 1383ش؛ همو، لبنان: گزیده‌اى از مجموعه سخنرانی‌ها و دست‌نوشته‌هاى... شهید دکتر مصطفى چمران درباره لبنان، تهران 1376ش؛ همو، «من جنگهاى چریکى را باتفاق یزدى و قطب‌زاده در مصر فراگرفتم»، کیهان، ش 10784، 27 مرداد 1358؛ حمید شوکت، کنفدراسیون جهانى محصلین و دانشجویان ایرانى (اتحادیه ملى) از آغاز تا انشعاب، تهران 1378ش؛ شهید سرافراز دکتر مصطفى چمران، تهران: وزارت اطلاعات، مرکز بررسى اسناد تاریخى، 1378ش؛ افشین متین، کنفدراسیون: تاریخ جنبش دانشجویان ایرانى در خارج از کشور 57ـ 1332، ترجمه ارسطو آذرى، تهران 1378ش؛ اکبر هاشمى رفسنجانى، هاشمى رفسنجانى: دوران مبارزه، زیرنظر محسن هاشمى، تهران 1376ش؛ یادنامه اولین سالگرد شهادت سردار پرافتخار اسلام شهید دکتر مصطفى چمران، ]تهران[: بنیاد شهید چمران، 1361ش؛ ابراهیم یزدى، «چمران عشق بود و صفا و وفا و صدق و وارستگى»، در یادنامه شهید بزرگوار دکتر مصطفى چمران، همان.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهدی چمران

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده