چمْچمال
معرف
منطقه‌اى قدیمى در مشرق استان کرمانشاه
متن
چَمْچَمال، منطقه‌اى قدیمى در مشرق استان کرمانشاه. نام چمچمال از دو واژه کردى چَم به معناى رود و چمال/ جمال (نام شخص) تشکیل شده (د.ایرانیکا، ذیل مادّه) و در منابع قدیمى به صورتهاى جمجمال (رجوع کنید به حمداللّه مستوفى، نزهةالقلوب، ص 107) و چبچمال (شرف‌الدین على یزدى، ص 480) نیز آمده است. چمچمال دشت آبرفتى حاصلخیزى در رشته کوه زاگرس شمالى است که حد شمالى آن تنگ دینَوَر در مسیر کرمانشاه ـ همدان و حد جنوبى آن ارتفاعات بخش مرکزى شهرستان هرسین (در استان کرمانشاه) است. ارتفاعات پرّو* در مغرب، شیرِز در جنوب، کوههاى دالاخانى و اَمْرُوِله در شمال و شمال‌شرقى این دشت را احاطه کرده‌اند (رجوع کنید به اطلس گیتاشناسى استانهاى ایران، ص 162؛ رزم‌آرا، ج 5، ص 129؛ جعفرى، ج 1، ص 131، 244، 369). رودهاى گاماسب* و دینور و چشمه‌هاى فراوانى در آن جارى است و حدود 676 میلیمتر بارش سالانه دارد (جعفرى، ج 2، ص 236، 414ـ417؛ حریریان، ص 333).دشت چمچمال، به سبب آب و هواى مناسب و موقعیت ارتباطى ویژه میان فلات ایران و بین‌النهرین، از قدیم اهمیت داشته (رجوع کنید به گیرشمن، ص 158؛ سلطانى، ج 1، ص 20، 127ـ128) و همواره مورد توجه حکام بوده است، از جمله در دوره مغولان و تیموریان و صفویان، که آمد و شد نظامى و تجارى و زیارتى از این دشت انجام می‌شده و بناهاى بسیارى، به‌ویژه در بیستون (مهم‌ترین آبادى دشت) و نزدیک آن، احداث شده است (رجوع کنید به حمداللّه مستوفى، نزهةالقلوب، همانجا؛ همو، تاریخ گزیده، ص 607؛ شرف‌الدین على یزدى، ص 480ـ481).در دوره قاجار (1210ـ1304ش)، چمچمال بلوکى با 43 آبادى و محصولاتى چون گندم، جو، حبوبات و فراورده‌هاى باغى بود و برخى از آبادیها و سرابهاى دشت، در تملک افراد خاصى قرار داشت، مانند آبادى سَمَنگان که در اختیار اعتمادالسلطنه بود (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ج 4، ص 2253ـ2255). در حدود 1330ش، چمچمال 97 آبادى و700 ‘13 تن جمعیت داشت و دهستانى در بخش صحنه شهرستان کرمانشاه بود. آبادیهاى بیستون، بَدِرْبان، سفیدِچقا، سمنگان و کاشانْتو، که نام آنها در دوره قاجار نیز آمده‌است، از مهم‌ترین آبادیهاى دشت در این سال بوده‌اند (رجوع کنید به رزم‌آرا، همانجا).در چمچمال آثار طبیعى و تاریخى فراوانى وجود دارد، که از آن جمله است: دریاچه‌اى معروف به شیطان بازار که گفته می‌شود ییلاق خسروپرویز بوده است، طاق فرهاد آتش، مکانى معروف به نظرگاه مولى و مغارى در تنگ دینور (اعتمادالسلطنه، ج 4، ص 2255). در کتاب کرمانشاهان ـ کردستان 84 محوطه، بنا یا اثر قدیمى چمچمال ذکر شده است، مشتمل بر آثار پیش از اسلام و دوره اسلامى، از جمله امامزاده‌ها، تپه‌هاى قدیمى، قِلاع، پلها و قبرستانهاى قدیمى (رجوع کنید به گلزارى، ج 1، ص 299ـ421؛ نیز رجوع کنید به کرمانشاهان باستان، ص 42ـ44، 68ـ72، و جاهاى دیگر).اهالى چمچمال عمدتآ از طایفه زنگنه*اند. آنها در پرورش دام، به‌ویژه اسب، شهرت داشتند. شیخ علی‌خان زنگنه*، وزیر سلطان سلیمان اول صفوى، اهل آنجا بود (رشیدیاسمى، ص 63؛ سلطانى، ج 1، ص 20). امروزه چمچمال دهستانى در بخش بیستون شهرستان هرسین است و اهالى آن ــ به‌ویژه پس از اصلاحات ارضى دهه 1340ش، که محدودیتهایى براى دامپرورى پدید آوردــ به کشاورزى اشتغال دارند (ایران. وزارت کشور، ذیل «استان کرمانشاه»؛ حریریان، ص 336ـ337). در سرشمارى 1375ش، جمعیت دهستان چمچمال 587،21 تن ذکر شده که حدود 80% جمعیت بخش بوده است (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، ص 2).نیز رجوع کنید به بیستون*منابع : اطلس گیتاشناسى استانهاى ایران، تهران: گیتاشناسى، 1383ش؛ اعتمادالسلطنه؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، نشریه عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى ]تا پایان آبان 1384[، تهران 1384ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ محمود حریریان، «تحول اقتصاد روستایى در دشت چمچمال»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانى دانشگاه فردوسى، سال 12، ش 2 (تابستان 1355)؛ حمداللّه مستوفى، تاریخ گزیده؛ همو، نزهةالقلوب؛ رزم‌آرا؛ غلامرضا رشیدیاسمى، کرد و پیوستگى نژادى و تاریخى او، تهران 1363ش؛ محمدعلى سلطانى، جغرافیاى تاریخى و تاریخ مفصل کرمانشاهان (باختران)، ج 1، تهران 1370ش؛ شرف‌الدین على یزدى، ظفرنامه، چاپ عصام‌الدین اورونبایوف، تاشکند 1972؛ کرمانشاهان باستان: از آغاز تا آخر سده سیزدهم هجرى قمرى، ]بی‌جا، بی‌تا.[؛ مسعود گلزارى، کرمانشاهان ـ کردستان، ج 1، تهران [? 1357ش[؛ رومن گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معین، تهران 1374ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1375 شناسنامه آبادیهاى کشور، استان کرمانشاه، شهرستان هرسین، تهران 1376ش؛EIr., s.v. "Camcamal" (by Abdollah Mardukh).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

آزیتا رجبی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده