چمْچمال

معرف

منطقه‌اى قدیمى در مشرق استان کرمانشاه
متن
چَمْچَمال، منطقه‌اى قدیمى در مشرق استان کرمانشاه. نام چمچمال از دو واژه کردى چَم به معناى رود و چمال/ جمال (نام شخص) تشکیل شده (د.ایرانیکا، ذیل مادّه) و در منابع قدیمى به صورتهاى جمجمال (رجوع کنید به حمداللّه مستوفى، نزهةالقلوب، ص 107) و چبچمال (شرف‌الدین على یزدى، ص 480) نیز آمده است. چمچمال دشت آبرفتى حاصلخیزى در رشته کوه زاگرس شمالى است که حد شمالى آن تنگ دینَوَر در مسیر کرمانشاه ـ همدان و حد جنوبى آن ارتفاعات بخش مرکزى شهرستان هرسین (در استان کرمانشاه) است. ارتفاعات پرّو* در مغرب، شیرِز در جنوب، کوههاى دالاخانى و اَمْرُوِله در شمال و شمال‌شرقى این دشت را احاطه کرده‌اند (رجوع کنید به اطلس گیتاشناسى استانهاى ایران، ص 162؛ رزم‌آرا، ج 5، ص 129؛ جعفرى، ج 1، ص 131، 244، 369). رودهاى گاماسب* و دینور و چشمه‌هاى فراوانى در آن جارى است و حدود 676 میلیمتر بارش سالانه دارد (جعفرى، ج 2، ص 236، 414ـ417؛ حریریان، ص 333).دشت چمچمال، به سبب آب و هواى مناسب و موقعیت ارتباطى ویژه میان فلات ایران و بین‌النهرین، از قدیم اهمیت داشته (رجوع کنید به گیرشمن، ص 158؛ سلطانى، ج 1، ص 20، 127ـ128) و همواره مورد توجه حکام بوده است، از جمله در دوره مغولان و تیموریان و صفویان، که آمد و شد نظامى و تجارى و زیارتى از این دشت انجام می‌شده و بناهاى بسیارى، به‌ویژه در بیستون (مهم‌ترین آبادى دشت) و نزدیک آن، احداث شده است (رجوع کنید به حمداللّه مستوفى، نزهةالقلوب، همانجا؛ همو، تاریخ گزیده، ص 607؛ شرف‌الدین على یزدى، ص 480ـ481).در دوره قاجار (1210ـ1304ش)، چمچمال بلوکى با 43 آبادى و محصولاتى چون گندم، جو، حبوبات و فراورده‌هاى باغى بود و برخى از آبادیها و سرابهاى دشت، در تملک افراد خاصى قرار داشت، مانند آبادى سَمَنگان که در اختیار اعتمادالسلطنه بود (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ج 4، ص 2253ـ2255). در حدود 1330ش، چمچمال 97 آبادى و700 ‘13 تن جمعیت داشت و دهستانى در بخش صحنه شهرستان کرمانشاه بود. آبادیهاى بیستون، بَدِرْبان، سفیدِچقا، سمنگان و کاشانْتو، که نام آنها در دوره قاجار نیز آمده‌است، از مهم‌ترین آبادیهاى دشت در این سال بوده‌اند (رجوع کنید به رزم‌آرا، همانجا).در چمچمال آثار طبیعى و تاریخى فراوانى وجود دارد، که از آن جمله است: دریاچه‌اى معروف به شیطان بازار که گفته می‌شود ییلاق خسروپرویز بوده است، طاق فرهاد آتش، مکانى معروف به نظرگاه مولى و مغارى در تنگ دینور (اعتمادالسلطنه، ج 4، ص 2255). در کتاب کرمانشاهان ـ کردستان 84 محوطه، بنا یا اثر قدیمى چمچمال ذکر شده است، مشتمل بر آثار پیش از اسلام و دوره اسلامى، از جمله امامزاده‌ها، تپه‌هاى قدیمى، قِلاع، پلها و قبرستانهاى قدیمى (رجوع کنید به گلزارى، ج 1، ص 299ـ421؛ نیز رجوع کنید به کرمانشاهان باستان، ص 42ـ44، 68ـ72، و جاهاى دیگر).اهالى چمچمال عمدتآ از طایفه زنگنه*اند. آنها در پرورش دام، به‌ویژه اسب، شهرت داشتند. شیخ علی‌خان زنگنه*، وزیر سلطان سلیمان اول صفوى، اهل آنجا بود (رشیدیاسمى، ص 63؛ سلطانى، ج 1، ص 20). امروزه چمچمال دهستانى در بخش بیستون شهرستان هرسین است و اهالى آن ــ به‌ویژه پس از اصلاحات ارضى دهه 1340ش، که محدودیتهایى براى دامپرورى پدید آوردــ به کشاورزى اشتغال دارند (ایران. وزارت کشور، ذیل «استان کرمانشاه»؛ حریریان، ص 336ـ337). در سرشمارى 1375ش، جمعیت دهستان چمچمال 587،21 تن ذکر شده که حدود 80% جمعیت بخش بوده است (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، ص 2).نیز رجوع کنید به بیستون*منابع : اطلس گیتاشناسى استانهاى ایران، تهران: گیتاشناسى، 1383ش؛ اعتمادالسلطنه؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، نشریه عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى ]تا پایان آبان 1384[، تهران 1384ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ محمود حریریان، «تحول اقتصاد روستایى در دشت چمچمال»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانى دانشگاه فردوسى، سال 12، ش 2 (تابستان 1355)؛ حمداللّه مستوفى، تاریخ گزیده؛ همو، نزهةالقلوب؛ رزم‌آرا؛ غلامرضا رشیدیاسمى، کرد و پیوستگى نژادى و تاریخى او، تهران 1363ش؛ محمدعلى سلطانى، جغرافیاى تاریخى و تاریخ مفصل کرمانشاهان (باختران)، ج 1، تهران 1370ش؛ شرف‌الدین على یزدى، ظفرنامه، چاپ عصام‌الدین اورونبایوف، تاشکند 1972؛ کرمانشاهان باستان: از آغاز تا آخر سده سیزدهم هجرى قمرى، ]بی‌جا، بی‌تا.[؛ مسعود گلزارى، کرمانشاهان ـ کردستان، ج 1، تهران [? 1357ش[؛ رومن گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معین، تهران 1374ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1375 شناسنامه آبادیهاى کشور، استان کرمانشاه، شهرستان هرسین، تهران 1376ش؛EIr., s.v. "Camcamal" (by Abdollah Mardukh).
نظر شما
مولفان
آزیتا رجبی ,
گروه
رده موضوعی
جلد12
تاریخ93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده