چلْگرد
معرف
شهر و مرکز شهرستان کوهرنگ* در استان چهارمحال و بختیارى
متن
چِلْگِرد، شهر و مرکز شهرستان کوهرنگ* در استان چهارمحال و بختیارى. چلگرد در دهستان شوراب تَنْگَزى قرار دارد. در شمال‌شرقى آن شهرداران، در مشرق آن شهرکرد (مرکز استان)، در جنوب شرقى آن شهر فارسان، و در جنوب آن شهر اَردَل قرار دارد.این شهر در ارتفاع حدود 480‘2 مترى، در منطقه کوهستانى رشته‌کوه زاگرس، قرار گرفته است. معروف‌ترین کوههاى آن، زردکوه* (بلندترین قله 225 ‘4متر) در شمال و شمال‌غربى، کارْکُنان (بلندترین قله 850 ‘2متر) در جنوب و گَندابه (بلندترین قله 950 ‘2 متر) در شمال است (جعفرى، ج 1، ص 286، 417، 480؛ نیکزاد امیرحسینى، ص 426).رودِ آب کوهرنگ در جنوبِ چلگرد، با نام آب چلگرد، جریان دارد. تونل کوهرنگ در جنوب چلگرد قسمتى از آب کوهرنگ را به شاخه میانْ رودان، و سپس به رود دیمه و بعد به زاینده‌رود وصل می‌کند. چشمه دیمه یا چشمه زاینده‌رود در حدود بیست کیلومترى شمال‌شرقى شهر چلگرد واقع است (افشین، ج 1، ص 263ـ264؛ آهنجیده، ص 192؛ نیکزاد امیرحسینى، ص 423). قبلا این چشمه حرمت خاصى براى بختیاریها داشت و مکان انعقاد قرارداد صلح بین بخشهاى هفت‌لنگ و چهارلنگ بختیارى بود. خانهاى این دو بخش، براى ضمانت اجرایى پیمانهاى صلح، سگ یا خرى را می‌کشتند و نزدیک چشمه دفن می‌کردند، به این معنى که سرنوشت پیمان‌شکن مانند مردار این حیوان خواهدبود. در کنار چشمه دیمه، نشانه‌هایى از محل دفن خر وجود دارد (سردار ظفر بختیارى، ص 607). رود شورابِ سرخ کوه نیز از جنوب چلگرد می‌گذرد که اهالى از آب آن نمک می‌گیرند (دیگار، ص 139).آب و هواى این شهر، به سبب قرار گرفتن در دامنه‌هاى زردکوه، معتدل خشک است. زمستانهاى سرد و برفى دارد (نیکزاد امیرحسینى، ص 427). گرم‌ترین دماى آن در تابستانها ْ34، سردترین آن در زمستانها ْ26- و میزان بارندگى سالانه آن 1142 میلیمتر است (سازمان هواشناسى کشور، ص 385). اهالى چلگرد شیعه‌اند و به فارسى با لهجه لرى بختیارى گفتگو می‌کنند. چلگرد در ناحیه ییلاقى طوایف ایل بختیارى* قرار گرفته است. چهار گذرگاه کوچ ایل در کوههاى زاگرس، از ییلاق به قشلاق و برعکس، در نزدیکى همین شهر است. بخش مهمى از دادوستد طوایف هفت‌لنگ و تعداد اندکى از افراد طوایف چهارلنگ ایل بختیارى، در بازار شهر انجام می‌گیرد. کوچ‌نشینان ایل بختیارى محصولات دامى و صنایع‌دستى خود را در آنجا عرضه و مایحتاج خود را نیز از همانجا تهیه می‌کنند (بررسى ایلات عشایر بختیارى، ص 80؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 70، ص 73). این شهر با راه اصلى به شهرکرد و داران و با راه فرعى به دیگر نقاط متصل است.در 1323ش، چلگرد یکى از آبادیهاى کوهستانِ شورابِ چهار محال (شهرکرد) در استان دهم بود (ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت‌احوال، ج 3، ص 258) و تا 1374ش، مرکز دهستان شوراب تنگزى در بخش شوراب شهرستان فارسان استان چهار محال و بختیارى به شمار می‌رفت (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1374ش، ذیل «استان چهارمحال بختیارى»).پیشینه. اولین‌بار نام چلگرد در دوره صفوى (ح 906ـ 1135) در منابع آمده است. در جمادی‌آلاخره 1015، شاه عباس اول 81 حَبه از ده چلگرد را از لران بختیارى خرید و وقف نمود (فلسفى، ج 3، ص 881). در اواخر رجب 1256، سردار اسعد بختیارى در راه سفر به قلعهْ تُل، به قریه چله (چلگرد) وارد شد. به نوشته وى، در آنجا کِشت مو و گندم رایج بود (ص 228).حفر تونل کوهرنگ در 1327ش، یکى از عوامل توسعه چلگرد بود، به‌دلیل جذب کارگر و در پى آن، ایجاد مؤسسات ادارى و آموزشى و بهداشتى (نیکزاد امیرحسینى، ص 423). در 1343ش، چلگرد شهر نوپایى با اقتصاد مبتنى بر دادوستدهاى عشایرى بود (کیاوند، ص 113). دیگار، طى سفر خود به منطقه بختیارى در 1348ش، نوشته است که چلگرد در زمان رضاشاه بیش از دو سه باب خانه نداشت، اما در زمان سفر وى بیش از دهها خانه در آن وجود داشته است (ص 201). از 1349 تا 1351ش، چلگرد بزرگ‌ترین روستاى منطقه کوهرنگ و یکى از بازارهاى مهم منطقه ییلاقى طوایف بختیارى بود (همان، ص 42؛ کریمى، ص 13). دکان‌داران چلگرد غالبآ از چهارمحال بختیارى یا خوزستان می‌آمدند. بازار چلگرد در آن زمان 115 مغازه داشت. این دکان‌داران، چلگرد را در فصلِ قشلاقِ ایل، ترک می‌کردند. جمعیت چلگرد در همان سالها در تابستانها 520 خانوار بود و در زمستانها فقط به چهل خانوار می‌رسید (دیگار، ص 42ـ43؛ نیز رجوع کنید به بررسى ایلات عشایر بختیارى، ص 80).در کنار چلگرد گورستانى هست که بر روى قبور مردان دلاور و نامى ایل، مجسمه شیرسنگى با نقش و نگار گوناگون نصب شده است (کریمى، ص171ـ214). جاذبه‌هاى گردشگرى اطراف چلگرد، این شهر را یکى از قطبهاى گردشگرى استان کرده، از جمله این جاذبه‌هاست: تونلهاى کوهرنگ و آبشارهاى آن، چشم‌اندازهاى طبیعى، پوشش گیاهى متنوع به خصوص لاله‌هاى واژگون، مجسمه‌هاى شیرسنگى، سنگ گورهاى قدیمى، حضور طوایف کوچ‌نشین ایل بختیارى با سیاه‌چادرها و رمه‌ها و پوشاک محلى، صنایع‌دستى و بافته‌هاى عشایرى، چشمه‌دیمه، پیست اسکى کوهرنگ، قله زردکوه و شکارگاه مارْبَرِه.منابع : اسفندیار آهنجیده، چهارمحال و بختیارى و تمدن دیرینه آن، اصفهان 1378ش؛ یداللّه افشین، رودخانه‌هاى ایران، تهران 1373ش؛ ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت‌احوال، کتاب جغرافیا و اسامى دهات کشور، ج 3، تهران 1331ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، سازمان تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران، تهران 1374ش؛ همو، نشریه عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى ]تا پایان آبان 1384[، تهران 1384ش؛ بررسى ایلات عشایر بختیارى و پیشنهاداتى براى آبادانى سرزمین آنها، ]تهران[: وزارت آبادانى و مسکن، دفتر آبادانى مناطق عشایرى، 1348ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ ژان پیر دیگار، فنون کوچ‌نشینان بختیارى، ترجمه اصغر کریمى، مشهد 1366ش؛ سازمان هواشناسى کشور، سالنامه آمارى هواشناسى : 76ـ 1375، تهران 1378ش؛ علیقلی‌بن حسینقلى سردار اسعد بختیارى و همکاران، تاریخ بختیارى (خلاصة الاعصار فى تاریخ البختیار)، چاپ جمشید کیان‌فر، تهران 1376ش؛ خسروبن حسینقلى سردار ظفر بختیارى، یادداشتها و خاطرات سردار ظفر بختیارى، تهران 1362ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج:70 شهر کرد، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1369ش؛ نصراللّه فلسفى، زندگانى شاه‌عباس اول، تهران 1364ش؛ اصغر کریمى، سفر به دیار بختیارى، تهران 1368ش؛ عزیز کیاوند، در برزخ گذار: بررسى طایفه بامرى از ایل بختیارى، تهران 1374ش؛ نقشه تقسیمات کشورى ایران، مقیاس 000‘500 ‘1:2، تهران : گیتاشناسى، 1377ش؛ نقشه راههاى ایران، مقیاس 000‘500 ‘1:2، تهران: سازمان نقشه‌بردارى کشور، 1377ش؛ کریم نیکزاد امیرحسینى، شناخت سرزمین بختیارى، اصفهان 1354ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فرزانه ساسان پور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده