چلبی زاده اسماعیل عاصم افندی
معرف
مورخ، شاعر، وقایع‌نویس و شیخ‌الاسلام دوره عثمانى
متن
چَلَبی‌زاده، اسماعیل عاصم اَفَندى، مورخ، شاعر، وقایع‌نویس و شیخ‌الاسلام دوره عثمانى. وى حدود 1096 در استانبول به دنیا آمد (بانارلى، ج 2، ص 785). پدرش، کوچوک (کوچک) چلبى محمد افندى (متوفى 1118)، رئیس الکتّاب (رئیس منشیان) دربارِ سلطان مصطفى دوم بود و عاصم افندى را با توجه به نام پدرش، کوچوک چلبی‌زاده یا چلبی‌زاده نامیدند (بروسه‌لى، ج 3، ص 43؛ ثریا، ج 1، ص 366).اسماعیل از کودکى به تحصیل پرداخت و به‌ویژه از محضر درس عبدالباقى عارف افندى*، از معاریف علم و عرفان و شعر و موسیقى و خطاطى زمان خود، بهره‌مند شد (اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 2، ص 589ـ593). سپس در سطوح گوناگون، از ابتدایى تا عالى، و در مدارس مختلف استانبول و سرانجام در مدرسه سلیمانیه سالها به تدریس پرداخت (د.ا.ترک، ج 3، ص 371ـ372).در اواخر رمضان 1135، چلبی‌زاده وقایع‌نویس رسمى دربار احمد سوم شد. تاریخ یا وقایعنامه او ذیل تواریخ راشد* (متوفى 1148) و نعیما* (متوفى 1128)، از وقایع‌نگاران عثمانى، به شمار می‌آید که در آن، سلسله حوادث 8 ذیقعده 1134 تا 3 محرّم 1142 را تدوین کرده است. تاریخ چلبی‌زاده، با عنوان ذیل تاریخ راشد، در 1153 در 316 صفحه، و در 1282 در 625 صفحه تجدید چاپ شد (لوند، ص 385؛ بانارلى، همانجا). این کتاب منبعى دست اول درباره دوره لاله* به شمار می‌آید، زیرا چلبی‌زاده از شرکت کنندگان در مجالسى به نام «صحبتهاى لاله» بود. همچنین وى به اخبار و اسنادِ دولتى دسترسى و وقوف داشت (رفیق، ص 55، 61، 75؛ بانارلى، همانجا). کتاب مورد بحث، مانند دیگر وقایع‌نامه‌هاى رسمىِ دربار عثمانى، حاوى انتصابات، اتفاقات و حوادث سیاسى و همچنین شرح حال مختصرِ اشخاص به مناسبت درگذشتشان می‌باشد (لوند، همانجا).چلبی‌زاده، براى حفظ موقعیتش در دیوانِ همایون، فقط جنبه‌هاى مثبت دستگاه عثمانى را نشان داده (د.ا.د.ترک، ذیل «عاصم افندى، چلبی‌زاده»)، اما مترجمْ عاصمْ افندىِ وقایع‌نگار (متوفى 1235)، که دو نسخه خطى تاریخِ وى اشتباهآ به چلبی‌زاده اسماعیل افندى نسبت داده شده (د.ا.ترک، ج 3، ص 375)، ثبتِ وقایع را با نقد و بررسى توأم کرده است (همان، ج 1، ص 669).تاریخ چلبی‌زاده از نظر تاریخ ایران نیز داراىِ اهمیت است، زیرا حاوى گزارش مفصّل جنگهاى ایران و عثمانى براساس مطالب تحریر شده در اردوى عثمانى، متن قائمه (نامه رسمى) دامادْ ابراهیم پاشا به احمدپاشا (متوفى 1160)، والى بغداد، و فتواهاى مفتیانِ عثمانى درباره جنگهاى مذکور و متن قرارداد شوال 1136 بین عثمانى و ایران می‌باشد (رجوع کنید به رفیق، ص 103ـ110؛ لاکهارت، ص 283ـ284؛ تاریخ ایران، ج 2، ص 624ـ627).چلبی‌زاده از ربیع‌الاول 1145 تا شوال 1161 (البته با برکناریهاى چند ماهه) در چند شهر، از جمله ینی‌شهر و بروسه و مدینه و استانبول، به قضاوت پرداخت (رفعت، ص 101؛ بانارلى، همانجا). وى پس از مدتها برکنارى، در رمضان 1171 به سفارش قوجا راغب‌پاشا، صدراعظم وقت که خود عالم و شاعر و حامى ادبا بود، به قاضى عسکرى آناطولى منصوب شد (راغب، مقدمه ایزگوئر، ص XLI, XXXIII ). یک سال بعد، پایه قاضى عسکرى روم ایلى را دریافت کرد ولى بدون آنکه به این سمت برسد، در 5 ذیقعده 1172 به مقام شیخ‌الاسلامى سلطان مصطفى سوم ارتقا یافت و این مقام را تا پایان حیات خود حفظ کرد (رجوع کنید به رفعت، همانجا؛ فرائضجی‌زاده، ج 2، ص1531).چلبی‌زاده در 28 جمادى الآخره 1173 درگذشت (رفعت؛ فرائضجی‌زاده، همانجاها). قوجا راغب پاشا و نورس افندى مادّه تاریخهایى براى سال درگذشت وى ساختند (رجوع کنید به همانجاها؛ نیز رجوع کنید به بروسه‌لى، ج3، ص44). پس از تشییع با شکوهى، جنازه او را در حیاط مدرسه پدر همسرش، عمر افندى، در محله ملاگورانى استانبول به خاک سپردند. چلبی‌زاده این مدرسه را در حیاتش با افزودن کتابخانه، مکتب و چشمه ]آب‌انبار شیردار[ توسعه داده و مدرسه به اسم او نام‌گذارى شده بود (رفعت، همانجا).به نوشته فندقلیلى عصمت افندى (ص 393، 397)، شیخ‌الاسلام چلبی‌زاده مریدِ شیخ‌رجب انیس‌دده، از عرفاى متأخر مولویه و شیخِ مولوی‌خانه ادرنه، بوده است. بعضى از اخلاف چلبی‌زاده نیز از معاریف اهل علم بودند. پسرش، محمد اسعد افندى، در ربیع‌الآخر 1189 ملاى ادرنه بود (ثریا، ج1، ص366).چلبی‌زاده در موسیقى، خطاطى و سرودن شعر نیز دست داشت. او در شعر «عاصم» تخلص می‌کرد. دیوان وى، به خط خودش، در کتابخانه دولتى بایزید نگهدارى می‌شود (د.ا.د.ترک، همانجا؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه)، اما به گفته برخى، نسخه یاد شده به خط على افندى و برخى از افزوده‌هاى شاعر به خط خودش است (رجوع کنید به بانارلى، ج 2، ص 785؛ د.ا.ترک، ج 3، ص 374). وى چند غزل و رباعى فارسى نیز سروده که در دیوانش موجود است. نعتى را که او در سفر حج سروده از بهترین منظومه‌هایش به شمار آورده‌اند (رجوع کنید به بانارلى، همانجا؛ د.ا.ترک، ج 3، ص 373ـ374). چلبی‌زاده تحت تأثیر ادبیات ترکى آذربایجانى نیز بود (د.ا.ترک، ج 2، ص 138)، چنان که مصراع دوم یکى از غزلهاى قوسى تبریزى را عینآ نقل کرده است (قوسى تبریزى، ص 238؛ تربیت، ص 310؛ د.ا.ترک، ج 2، ص 138، ج 3، ص 374). به علت تأثیر نیکویى که مرتضى قلی‌خان سعدلو، سفیر سلطان حسین صفوى، در سفر به استانبول در 1134، بر صدراعظم عثمانى گذاشت (لاکهارت، ص 215؛ ریاحى، ص 56ـ57، 82، 88)، چلبی‌زاده بر بعضى از شعرهاى فارسى و ترکىِ سفیر ایران نظیره‌هایى ساخت (د.ا.ترک، ج 2، ص 138، ج 3، ص 374). چلبی‌زاده تحت تأثیر سبک صائب تبریزى* بود (همان، ج 3، ص 373). با این همه، شعر وى به قدرت شاعران نام‌آور روزگارش نیست (د.ا.د.ترک، همانجا) و دیوانش در زمره شاهکارهاى آن دوره به شمار نمی‌آید (د.اسلام، همانجا).چلبی‌زاده از منشیان چیره‌دست روزگار خود نیز بود. لطف‌اللّه افندى، از وابستگانش، 234 قطعه از نوشته‌هاى او را گردآورده که با عنوان منشآت در 1268/1852 در استانبول به چاپ رسیده است (د.ا.ترک، ج 3، ص 374ـ375؛ نیز رجوع کنید به بانارلى، همانجا). والش بر آن است که قدرت نثرنویسى چلبی‌زاده بیشتر در منشآتش منعکس است تا کتاب تاریخ او که در آن از شیوه نگارش راشد افندى پیروى کرده است (رجوع کنید به د.اسلام، همانجا).چلبی‌زاده، علاوه بر زبان ترکى، با زبانهاى عربى و فارسى نیز آشنایى داشت و برخى آثار عربى و فارسى را به ترکى ترجمه کرد، از جمله تاریخ نوادر چین و ماچین که به زبان فارسى بوده است (استانبول 1270). در هیئتى که براى ترجمه عِقْدالجُمان فى تاریخ اهل‌الزمان بدرالدین محمود عینى تشکیل شده بود، چلبى نیز شرکت جست و آن را به ترکى ترجمه کرد (رجوع کنید به د.اسلام، چاپ دوم، ذیل «العینى»؛ د.ا.ترک، ج 3، ص 374؛ د.ا.د.ترک، همانجا). وى همچنین سفارتنامه خطاى (مربوط به آسیاى میانه و چین)، تألیف خواجه غیاث‌الدین نقاش، از هنرمندان دوره تیموریان، را به دستور داماد ابراهیم‌پاشا در 1140 با عنوان عجائب‌اللطائف از فارسى به ترکى ترجمه کرد (غیاث‌الدین‌نقاش، مقدمه امیرى، ص 373ـ376؛ نیز رجوع کنید به بروسه‌لى، ج3، ص44؛ لوند، ص 157). على امیرى عجائب اللطائف را در 1331/ 1912 در استانبول به چاپ رسانده است (رجوع کنید به غیاث‌الدین نقاش، ص 373؛ بانارلى، همانجا). فتاوى چلبی‌زاده در بعضى منابع مندرج است، از جمله در علمیه سالنامه سى (سالنامه علمیه رجوع کنید به د.ا.د.ترک، همانجا).چلبی‌زاده را از علماى درجه اول که در هر هنرى دستى داشت (رفعت، ص 101؛ ثریا، ج 1، ص 366) و او را فردى باهوش، خوش صحبت و دوست داشتنى وصف کرده‌اند (رجوع کنید به بانارلى، همانجا). همچنین اشعارش را حکیمانه، نظیر معلقات سبع (بروسه‌لى، همانجا؛ هامرـ پورگشتال، ج 8، ص 229ـ 230)، نظم و شعرش را لطیف (سامى، ذیل «اسماعیل افندى») و او را منسوب به طریقت مولویه* و در عبارت‌پردازى با وصّاف (رجوع کنید به تاریخ وصّاف*) برابر دانسته‌اند (رجوع کنید به بروسه‌لى؛ هامرـ پورگشتال، همانجاها).منابع : محمدطاهر بروسه‌لى، عثمانلى مؤلفلرى، استانبول 1333ـ 1342؛ تاریخ ایران: از دوران باستان تا پایان سده هیجدهم، نوشته نینا ویکتوروونا پیگولوسکایا و دیگران، ترجمه کریم کشاورز، تهران : دانشگاه تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعى، 1349ش؛ محمدعلى تربیت، دانشمندان آذربایجان، تهران 1314ش؛ محمد ثریا، سجلّ عثمانى، استانبول 1308ـ1315/1890-1897، چاپ افست انگلستان 1971؛ احمد رفعت، دوحةالمشایخ، استانبول 1978؛ محمدامین ریاحى، سفارتنامه‌هاى ایران: گزارشهاى مسافرت و مأموریت سفیران عثمانى در ایران، تهران 1368ش؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس‌الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/ 1889ـ1898؛ فندقلیلى عصمت افندى، تکملة الشقائق فى حق اهل‌الحقائق، در شقائق نعمانیه و ذیللرى، چاپ عبدالقادر اوزجان، استانبول: دارالدعوة، 1989؛ غیاث‌الدین نقاش، عجائب‌اللطائف، اسمیله ختاى سفارتنامه سى، ترجمه کوچک چلبی‌زاده اسماعیل عاصم افندى، چاپ على امیرى، در علی‌اکبر خطایى، خطای‌نامه: شرح مشاهدات سید علی‌اکبر خطائى، معاصر شاه اسماعیل صفوى در سرزمین چین، چاپ ایرج افشار، تهران 1372ش؛ محمدسعید فرائضجی‌زاده، تاریخ گلشن معارف، ]استانبول[ 1252؛ علی‌جان‌بن اسماعیل قوسى تبریزى، تورکى دیوانى، چاپ حمیده رئیس‌زاده، تهران 1376ش؛Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, I(stanbul 1971-1979; EI2, s.vv. "Al-Ayni" (by W. Marcais), "Celebi- zade" (by J. R. Walsh); Joseph von Hammer- Purgstall, Geschichte des osmanischen Reiches, Graz 1963; I(A, s.vv. "Asim Efendi", "Azeri" (by M. Fuad Koprulu), "Celebi-zade" (by M. Cavid Baysun); Agah Sirri Levend, Turk edebiyati tarihi, Ankara 1988; Laurence Lockhart, The fall of the Safavi dynasty and the Afghan occupation of Persia, Cambridge 1958; Mehmed Ragib b. Mehmed Ragib, Tahkik ve tevfik: Osmanli-I(ran diplomatik munasebetlerinde mezhep tartismalari, [tr.] and ed. Ahmet Zeki I(zgoer, I(stanbul 2003; Ahmed Refik, Lale devri, I(stanbul 1932; TDVI(A, s. v. "Asim Efendi, Celebizade" (by Abdulkadir Ozcan); I(smail Hakki Uzuncarsili, Osmanli tarihi, vol.4, pt. 2, Ankara 1983.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده