چفته مناره لی
معرف
نام دو مدرسه در بخش آسیایى ترکیه متعلق به سده هفتم
متن
چِفتِه مناره‌لى، نام دو مدرسه در بخش آسیایى ترکیه متعلق به سده هفتم. ]بناهاى مذکور بدان سبب که دو مناره دارند، چفته مناره‌لى، به معناى دو مناره‌اى، خوانده شده‌اند، زیرا ظاهرآ چفته صورت ترکى واژه جُفته/ جفت، است.[1) مدرسه دو مناره سیواس. این مدرسه در مرکز شهر قرار دارد ]یتکین، ص 56[ و بر طبق کتیبه آن، در 670 به فرمان شمس‌الدین محمد جوینى، معروف به صاحب دیوان، وزیر ایلخانى، ساخته شده است (اصلان‌آپا، ص150)؛ به همین سبب آن را مدرسه شمس‌الدین نیز نامیده‌اند (کوران، ج 1، ص 115)[. از کتیبه بنا هویت معمار مشخص نمی‌شود، لیکن بسیارى از محققان ]از جمله اصلان‌آپا، همانجا[ معمار آن را کُلُگ‌بن عبداللّه دانسته‌اند. از این بنا فقط نماى آن باقى مانده است ]اونسال، ص 36[. در پشتِ این نما بیمارستانى بوده که در 1299 ساخته شده و بعدها به مدرسه تبدیل شده است ]کوران، همانجا[. ورودى در مرکز نماست و یک مناره در هریک از طرفین آن قرار گرفته است. طاقچه‌ها و پنجره‌هایى به صورت نامتقارن ]و با ابعاد متفاوت[ در دو طرف ورودى قرار دارند ]همانجا[. ]پیش‌طاق بنا، که از نوع سلجوقى است و فقط در تزیینات آن نوآورى شده، داراى طاقى جناغى است (همانجا)[. ستونهاى استوانه‌اى، که در گوشه‌ها قرار دارند، به نماى بنا جلوه ویژه‌اى بخشیده‌اند. از کاوشها چنین برمی‌آید که این مدرسه چهار ایوانى، دو طبقه و قسمتى از یک مجموعه بوده ]اصلان‌آپا، همانجا؛ کوران، ج1، ص 116[ و حمام و خانقاهى در کنار آن وجود داشته است. اکنون غیر از سه اتاق با طاق گهواره‌اى در پشت نما، هیچ بناى دیگرى وجود ندارد. در این مدرسه، غیر از سنگ، از آجر به‌ویژه در تزیینات استفاده شده است.در نما یک پیش‌طاق بزرگ مقرنس‌دار در وسط و دو طاق‌نماى کوچک‌تر شبیه به آن در دو طرف قرار دارد ]یتکین، ص 57[. ایوان ورودى سقف گهواره‌اى دارد و در دو سوى آن دو ردیف پلکان دیده می‌شود. مناره‌ها ]که بخش زیرین آنها در سردر بنا ترکیب شده است[ آجری‌اند و با کاشی‌کارى تزیین شده‌اند ]اصلان‌آپا، همانجا[. طارمیهاى مأذنه مناره‌ها و تزیینات لانه زنبورى و تاج مناره‌ها بعدها ساخته شده‌اند ]یتکین، همانجا[. در نماى ورودى، در قسمت زیرین مناره‌ها که به شکل برجستگى نیمه‌استوانه‌اى است، تزیینات گچ‌برى ظریفى نیز کار شده‌است. در کنارآن، به سوى داخل، چند ردیف تزیینات شامل مقرنس و نقش و نگارهاى گل‌بوته‌اى دیده می‌شود ]همانجا[. ]در تزیینات این بنا از نقوش جانورى نیز استفاده شده است (پاپادوپولو، ص553)[.منابع :Oktay Aslanapa, Turk sanati, I(stanbul 1984; Omer Bakirer, Selcuklu oncesi ve Selcuklu donemi Anadolu mimarisinde tugla kullanimi, Ankara 1981, vol.1, 454-458; Aptullah Kuran, Anadolu medreseleri, Ankara 1969; [Alexandre Papadopoulo, Islam and Muslim art, translated from the French by Robert Erich Wolf, London 1980]; Metin Sozen, Anadolu medreseleri, I(stanbul 1970, 58-63; [Behcet Unsal, Turkish Islamic architecture in Seljuk and Ottoman times, London 1973]; Suut Kemal Yetkin, Turk mimarisi, Ankara 1970.براى صورت کامل منابع رجوع کنید به د.ا.د.ترک، ذیل مادّه.2) بزرگ‌ترین مدرسه دوره سلجوقى در ارزروم، که ]به سبب انتساب به خواندخاتون، دختر یا همسر علاءالدین کیقباد[ خاتونیه نیز نامیده می‌شود ]یتکین، ص 53؛ اصلان‌آپا، ص 153[. این مدرسه، با ابعاد 35×48 متر، بزرگ‌ترین مدرسه سلجوقى در آناطولى محسوب می‌شود ]هیلن برند، ص 210[. تاریخ دقیق ساخت آن، به علت نبودِ کتیبه، مشخص نیست ]یتکین، ص 56[. احتمالا در قرن هفتم، بر بقایاى بنایى از دوره بنی‌سُلْدُق (اواسط قرن ششم) ساخته شده است ]همان، ص 50[. مراد چهارم (حک : 1032ـ1049) آن بنا را مرمت و به کارگاه توپ‌سازى تبدیل کرد، لیکن بعدها به مدرسه تغییر یافت.این محل در دوره جمهوریت مدتى به موزه تبدیل شد. این مدرسه از نوع چهار ایوانى و دو طبقه است. در دو طرف پیش‌طاقِ ورودى، دو مناره قرار دارد ]که نیمى از بدنه هریک از آنها جزئى از نماى بنا را تشکیل داده است[. عناصر محراب‌گونه‌اى که در نماى ورودى به کار رفته است نیز شکل ساده‌اى دارند. ارتفاع مناره‌ها 26 متر است و مأذنه آنها فروریخته است. این مناره‌ها از آجر ]قرمز[ ساخته شده‌اند و خیاره (شیار) دارند ]گودوین، ص 241[ و شیارها نیز با کاشیهاى مثلثى شکل تزیین شده‌اند. حاشیه پیش‌طاق ورودى، با پنج ردیف با عرض متفاوت، با نقوش برگ نخلى و مقرنس‌کارى تزیین شده است ]یتکین، ص 51؛ اصلان‌آپا، ص 152[. در نماى ورودى نقش و نگارهاى درخت زندگى و عقاب دوسر دیده می‌شود. از عناصرى مانند چشمه ]آب‌انبار شیردار[، طاقچه و پنجره که از نیمه دوم قرن هفتم، در تزیین نماى مدارس کاربرد داشت، در نماى این بنا نیز استفاده شده است. تزیینات مفصّل این مدرسه در بعضى قسمتها ناتمام مانده است. ایوان ورودى داراى طاق گهواره‌اى تیزه‌دار به ارتفاع 20ر5 متر است و به صحن مستطیل شکل به ابعاد 50ر30 در 20ر12 متر راه دارد. این صحن ]در هر سه جانب شرقى، شمالى و غربى[ با دو طبقه رواق با چهارده ستون و طاقهاى جناغى، احاطه شده است ]یتکین، ص 49ـ 50[. ]ستونهاى طبقه بالا ساده و ستونهاى طبقه پایین بعضى ساده و بقیه هشت‌گوش‌اند و ستونهاى هشت گوش سرستونهاى گچ‌برى دارند (اصلان‌آپا، همانجا)[. محوطه مربع شکلى به ابعاد 80ر5 متر در انتهاى صحن، مقابل ورودى قرار دارد که مسجد مدرسه است ]یتکین، ص 49[. این مدرسه در طبقه پایین بیست و در طبقه بالا بیست‌ودو حجره دارد.پشت بناى مدرسه، بناى دوازده ضلعى مرمرینى با گنبد تَرْکْدار، متصل به بناى اصلى وجود دارد که احتمالا مدفن کسى بوده ولى اکنون مسجد است ]همان، ص 50[. این بنا دو طبقه و به شکل دایره‌اى به قطر نُه متر است. طبقه بالا مسجد و طبقه پایین مقبره است (کوران، ج 1، ص 117)[.]اهمیت این دو مدرسه در شیوه ساخت مناره‌هاى جفت است که در بناهاى دوره سلجوقى و پس از آن در آناطولى، به پیروى از تجربیات سلجوقیانِ ایران، انجام گردید. از ویژگیهاى این شیوه ترکیب بخشِ تحتانىِ مناره‌ها در سر در بناست که سبب استحکام بیشتر مناره‌ها می‌شود (رجوع کنید به هیلن برند، ص 162)[.منابع :Oktay Aslanapa, Turk sanati, I(stanbul 1984; Abdurrahman Beygu, Erzurum tarihi: anitlari, kitabeleri, I(stanbul1936, 116- 130; [Godfrey Goodwin, "Turkey", in Architecture of the Islamic world, ed. George Michell, London: Thames and Hudson, 1984; Robert Hillenbrand, Islamic architecture: form, function and meaning, Edinburgh 1994]; Aptullah Kuran, Anadolu medreseleri, Ankara 1969; Rahmi Huseyin Unal, Osmanli o ncesi Anadolu Turk mimarisinde ta( kapilar, I(zmir 1982, 25, 36; [Suut Kemal Yetkin, Turk mimarisi, Ankara 1970].براى صورت کامل منابع رجوع کنید به د.ا.د.ترک، ذیل مادّه.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

اوزقان ارطغرل، تلخیص از د.ا.د.ترک

دوغان یاواش ، تلخیص از د.ا.د.ترک

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده