چفتْ رسمی (یا چفت حقی یا قلق آقْچه سی)
معرف
در حکومت عثمانى، مالیات اصلى دهقانى که هر رعیت مسلمانى که مالک یک چفت زمین بود، آن را می‌پرداخت
متن
چِفتْ رَسمى (یا چفت حَقّى یا قُلُّق‌آقْچه‌سى)، در حکومت عثمانى، مالیات اصلى دهقانى که هر رعیت مسلمانى که مالک یک چفت زمین بود، آن را می‌پرداخت. واژه چفت (در اصل به معناى جفت) بر آن اندازه از زمینهاى کشاورزى دلالت می‌کرد که می‌شد آن را با دو گاو نر شخم زد. این اندازه، برحسب حاصلخیزى خاک، بین پنجاه تا شصت دونوم بود (هر دونوم تقریبآ برابر هزار متر مربع یا 196،1 یارد مربع). نرخ یک چِفْت آقچه‌سى در آناطولى عصر سلجوقى ]اواخر قرن پنجم ـ اوایل قرن هشتم[به ارزش یک دینار* بود. از طرف دیگر، چفت رسمىِ عثمانى با مالیاتهاى بیزانسى، که پاروی‌کوى به مالکانِ پرونویا می‌پرداخت، مشابهتهاى درخور توجهى داشت. چفت رسمى، به عنوان مالیاتى عُرفى، در صورت اولیه‌اش در سرزمینهاى فتح شده روم شرقى (در آناطولى غربى و تراکیا) پدید آمد و در آنجا پرداختش براى رعایاى مسلمان و مسیحى به یک نحو بود، اما در دیگر نواحىِ قلمرو عثمانى، مسیحیان بایستى مالیاتِ دهقانىِ متفاوتى، به نام اِسْپَنْجه یا اِسْپَنْچه، می‌پرداختند.براساس قانون‌نامه سلطان محمد دوم ]حک : 855ـ 886[، ارزش پولى چفت رسمى، معادلِ هفت خدمت (نظیر تهیه کاه، یونجه، هیزم و...) براى تیمارداران بود رجوع کنید به ] اینالجق، 1985، ص 83[. براى این خدمات یا قُلُّقها باید 22 آقچه* به عنوانِ چفت رسمى پرداخت می‌گردید. مالکان نیم چفت زمین باید نصف مبلغ را می‌پرداختند. همه رعایایى که یک یا نیم چفت داشتند، بدون در نظر گرفتن موقعیتشان، موظف به پرداخت این مالیات بودند و این امر، ویژگى مالیات ارضى را به چفت رسمى می‌بخشید. در قرن دهم، ابوالسُّعُود ]شیخ‌الاسلام عثمانى[ و دیگران کوشیدند تا چفت رسمى را، به عنوان خراج موظف، در شمار مالیاتهاى شرعى درآورند.رعایاى متأهلى که زمینشان کمتر از نیم چفت بود یا اصلا زمینى نداشتند، بَنّاک* خوانده می‌شدند و مبالغى کمتر، مثلا شش یا نه آقچه، می‌پرداختند رجوع کنید به ] د. ا. د. ترک، ذیل""Bennak]. این مبلغ بعدها به نه، دوازده و هجده آقچه افزایش یافت. در قانون‌نامه محمد دوم تنها سه خدمت برعهده بنّاکها بود که معادلِ پولىِ آن، شش یا نه آقچه می‌شد. سرانجام، رعایایى که در طبقه قَرَه یا مجرد (افراد بسیار تهیدست یا عَزَب) قرار می‌گرفتند و مالک زمینى نبودند، کمترین مالیات (شش آقچه) را می‌پرداختند. بنابراین، چفت رسمى واحد اولیه نظام مالیات صعودى تلقى می‌شود و حتى توتونْ رسمى ]=مالیات توتون[ و دونومْ رسمى ]=مالیات زمین[ را نیز می‌توان ذیل همان نظام قرار داد.نرخ چفت رسمى اصولا 22 آقچه بود، اما در سال 862 این مبلغ در سَنْجَقهاى ایالتِ آناطولى به 33 آقچه رسید. در برخى قسمتهاى آناطولى، با افزایشهایى که به سود سوباشیها ]=میرآبها[ و سنجق‌بیگها انجام گرفت، به میزان بالاترى رسید، اما در عهد سلیمان اول ]حک : 926ـ 974[، این رسم تازه، به سبب آشفتگیهایى که پدید می‌آورد، ملغا گردید. مبلغ چفت رسمى در سوریه، پس از فتح آن به دست عثمانیان، به چهل و در آناطولى شرقى به پنجاه آقچه رسید، در حالى که در روم‌ایلى همان 22 آقچه بود (براى فهرست مبالغ رجوع کنید به اینالجق، 1959؛ ]نیز رجوع کنید به د. ترک؛ د. ا. د. ترک، ذیل مادّه[). معافیت جزئى یا کلى از پرداخت چفت رسمى، در عوض برخى خدماتِ عمومى که وظیفه رعایا بود، از طریق «برات»هاى امپراتورى مورد موافقت قرار می‌گرفت، اما در قرن دهم بسیارى از این معافیتها لغو گردید.چفت رسمى قانونآ در شمار تیمار* (درآمد سپاهى) قرار داشت، اما پس از سال 990 ــ که ارزش آقچه تنزل پیدا کرد و عوارض* به صورت مالیات منظمى درآمد که از رعایا اخذ می‌شدــ چفت رسمى اهمیت خود را از دست داد ]د. ا. د. ترک، همانجا[.منابع :[Halil İ(nalcık, "L'empire ottoman", in Actes du 1er Congres international des etudes balkaniques et sud-est europeennes, III, Sofia 1969, repr. in Halil I(nalcık, Studies in Ottoman social and economic history, London 1985]; idem, "Osmanlilarda raiyyet rusumu", Turk Tarih Kurumu belleten, XXIII, no.92 (1959), 577-580; [TA, s.v. "Cift resmi"; TDVI(A, s.vv. "Bennak", "Cift resmi" (by Feridun Emecen)].
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خلیل اینالجق (د.اسلام)

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده