چفت رسمی (یا چفت حقی یا قلق آقچه سی)

معرف

در حکومت عثمانی، مالیات اصلی دهقانی که هر رعیت مسلمانی که مالک یک چفت زمین بود، آن را می‌پرداخت
متن
چِفتْ رَسمی (یا چفت حَقّی یا قُلُّق‌آقْچه‌سی)، در حکومت عثمانی، مالیات اصلی دهقانی که هر رعیت مسلمانی که مالک یک چفت زمین بود، آن را می‌پرداخت. واژه چفت (در اصل به معنای جفت) بر آن اندازه از زمینهای کشاورزی دلالت می‌کرد که می‌شد آن را با دو گاو نر شخم زد. این اندازه، برحسب حاصلخیزی خاک، بین پنجاه تا شصت دونوم بود (هر دونوم تقریبآ برابر هزار متر مربع یا 196،1 یارد مربع). نرخ یک چِفْت آقچه‌سی در آناطولی عصر سلجوقی ]اواخر قرن پنجم ـ اوایل قرن هشتم[به ارزش یک دینار* بود. از طرف دیگر، چفت رسمیِ عثمانی با مالیاتهای بیزانسی، که پاروی‌کوی به مالکانِ پرونویا می‌پرداخت، مشابهتهای درخور توجهی داشت. چفت رسمی، به عنوان مالیاتی عُرفی، در صورت اولیه‌اش در سرزمینهای فتح شده روم شرقی (در آناطولی غربی و تراکیا) پدید آمد و در آنجا پرداختش برای رعایای مسلمان و مسیحی به یک نحو بود، اما در دیگر نواحیِ قلمرو عثمانی، مسیحیان بایستی مالیاتِ دهقانیِ متفاوتی، به نام اِسْپَنْجه یا اِسْپَنْچه، می‌پرداختند.براساس قانون‌نامه سلطان محمد دوم ]حک : 855ـ 886[، ارزش پولی چفت رسمی، معادلِ هفت خدمت (نظیر تهیه کاه، یونجه، هیزم و...) برای تیمارداران بود رجوع کنید به ] اینالجق، 1985، ص 83[. برای این خدمات یا قُلُّقها باید 22 آقچه* به عنوانِ چفت رسمی پرداخت می‌گردید. مالکان نیم چفت زمین باید نصف مبلغ را می‌پرداختند. همه رعایایی که یک یا نیم چفت داشتند، بدون در نظر گرفتن موقعیتشان، موظف به پرداخت این مالیات بودند و این امر، ویژگی مالیات ارضی را به چفت رسمی می‌بخشید. در قرن دهم، ابوالسُّعُود ]شیخ‌الاسلام عثمانی[ و دیگران کوشیدند تا چفت رسمی را، به عنوان خراج موظف، در شمار مالیاتهای شرعی درآورند.رعایای متأهلی که زمینشان کمتر از نیم چفت بود یا اصلا زمینی نداشتند، بَنّاک* خوانده می‌شدند و مبالغی کمتر، مثلا شش یا نه آقچه، می‌پرداختند رجوع کنید به ] د. ا. د. ترک، ذیل""Bennak]. این مبلغ بعدها به نه، دوازده و هجده آقچه افزایش یافت. در قانون‌نامه محمد دوم تنها سه خدمت برعهده بنّاکها بود که معادلِ پولیِ آن، شش یا نه آقچه می‌شد. سرانجام، رعایایی که در طبقه قَرَه یا مجرد (افراد بسیار تهیدست یا عَزَب) قرار می‌گرفتند و مالک زمینی نبودند، کمترین مالیات (شش آقچه) را می‌پرداختند. بنابراین، چفت رسمی واحد اولیه نظام مالیات صعودی تلقی می‌شود و حتی توتونْ رسمی ]=مالیات توتون[ و دونومْ رسمی ]=مالیات زمین[ را نیز می‌توان ذیل همان نظام قرار داد.نرخ چفت رسمی اصولا 22 آقچه بود، اما در سال 862 این مبلغ در سَنْجَقهای ایالتِ آناطولی به 33 آقچه رسید. در برخی قسمتهای آناطولی، با افزایشهایی که به سود سوباشیها ]=میرآبها[ و سنجق‌بیگها انجام گرفت، به میزان بالاتری رسید، اما در عهد سلیمان اول ]حک : 926ـ 974[، این رسم تازه، به سبب آشفتگیهایی که پدید می‌آورد، ملغا گردید. مبلغ چفت رسمی در سوریه، پس از فتح آن به دست عثمانیان، به چهل و در آناطولی شرقی به پنجاه آقچه رسید، در حالی که در روم‌ایلی همان 22 آقچه بود (برای فهرست مبالغ رجوع کنید به اینالجق، 1959؛ ]نیز رجوع کنید به د. ترک؛ د. ا. د. ترک، ذیل مادّه[). معافیت جزئی یا کلی از پرداخت چفت رسمی، در عوض برخی خدماتِ عمومی که وظیفه رعایا بود، از طریق «برات»های امپراتوری مورد موافقت قرار می‌گرفت، اما در قرن دهم بسیاری از این معافیتها لغو گردید.چفت رسمی قانونآ در شمار تیمار* (درآمد سپاهی) قرار داشت، اما پس از سال 990 ــ که ارزش آقچه تنزل پیدا کرد و عوارض* به صورت مالیات منظمی درآمد که از رعایا اخذ می‌شدــ چفت رسمی اهمیت خود را از دست داد ]د. ا. د. ترک، همانجا[.منابع :[Halil İ(nalcık, "L'empire ottoman", in Actes du 1er Congres international des etudes balkaniques et sud-est europeennes, III, Sofia 1969, repr. in Halil I(nalcık, Studies in Ottoman social and economic history, London 1985]; idem, "Osmanlilarda raiyyet rusumu", Turk Tarih Kurumu belleten, XXIII, no.92 (1959), 577-580; [TA, s.v. "Cift resmi"; TDVI(A, s.vv. "Bennak", "Cift resmi" (by Feridun Emecen)].
نظر شما
مولفان
خلیل اینالجق (د.اسلام) ,
گروه
رده موضوعی
جلد12
تاریخ93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده