چغْمینی محمودبن محمدبن عمر
معرف
ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و پزشکی‌نویس ایرانى
متن
چَغْمینى، محمودبن محمدبن عمر، ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و پزشکی‌نویس ایرانى. آگاهیهاى ما درباره زندگى او بسیار محدود است. وى به چغمین، شهرى در منطقه خوارزم*، منسوب است (زرکلى، ج 7، ص 181؛ قربانى، ص 219). تاریخهاى متعددى براى زمان فوت او ذکر کرده‌اند، از جمله 618 (زرکلى، همانجا؛ کحّاله، ج 12، ص 198)، 745 و 747 (حائرى، ج10، بخش 1، ص 512؛ قربانى، همانجا). از سویى، اسماعیل‌پاشا بغدادى (ج 2، ستون 410) سال پایان تألیف یکى از آثار او را 808 ثبت کرده است. قرائنى وجود دارد که تاریخ 618 یا حوالى آن درست‌تر از دیگر زمانهاست. در دو عنوان از آثار چغمینى به زمان تقریبى تألیف اثر اشاراتى وجود دارد: در باب پنجم از مقاله نخست کتاب الملخص فی‌الهیئة (ص10؛ درباره این کتاب رجوع کنید به ادامه مقاله) چغمینى از موضع اوج خورشید و سیارات در ابتداى سال 1517 ذی‌القرنینى (=سلوکى) و در اواسط رساله قُوَی‌الکواکب و ضعفُها (ص 250) از همین مختصات براى سال 1516 ذی‌القرنینى یاد کرده که مقارن سال 600 هجرى است. چغمینى در ابتداى رساله تلخیص کتاب اوقلیدس (ص 16) نوشته است که این کتاب را به درخواست شهاب‌الدین ابی‌سعدبن عمران خوارزمى خیوقى تألیف کرده است.این شهاب‌الدین خیوقى(=خیوفى) به احتمال زیاد همان شخصى است که در سال 617، در جریان نخستین یورشهاى لشکر مغول به ایران، مورد مشورت سلطان محمدخوارزمشاه قرار گرفت (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج 12، ص 362ـ 363). سومین قرینه در مورد دوران زندگى چغمینى، وجود دستنویسهایى کهن از آثار اوست. وجود دستنویسى متعلق به سال 615 از کتاب تلخیص کتاب اوقلیدس (رجوع کنید به ص 246) و نیز دستنویسى از کتاب الملخص او کتابت شده به سال 644 (رجوع کنید به کراوزه، ص 509ـ510)، موضوع مدت زندگى او تا سالهاى 745 و 808 را کاملا منتفى می‌سازد. تاریخ 618 کمابیش مورد توجه بروکلمان (ج 1، ص 624، >ذیل<، ج 1، ص 865) و روزنفلد و احسان‌اوغلو (ص 198) نیز قرار گرفته است. تقریبآ هیچ آگاهى دیگرى درباره زندگى چغمینى به‌دست نیامده است.آثار چغمینى مجموعه متنوعى در موضوعهاى ریاضیات، ستاره‌شناسى و پزشکى است. از او این آثار به‌جا مانده است : 1)رسالة فى قوى الکواکب و ضعفها، رساله کوچکى در ستاره‌شناسى، که از آن چند نسخه خطى وجود دارد (رجوع کنید به سلان، ص 468). این رساله، براساس نسخه‌اى در ایران، چاپ عکسى شده است (رجوع کنید به چغمینى، 1384ش، ص 249ـ 253)؛ 2)الضرب،رساله کوچکى در ریاضیات، احتمالا از چغمینى (دانش‌پژوه، ج 16، ص 396ـ397)؛ 3) صورالحساب (همان، ج 16، ص 396)؛ 4) رسالة فى حساب التِسع (حائرى، ج10، بخش4، ص2021ـ2023؛ بروکلمان، ج1، ص624)؛ 5)منظومة فی‌الجبر و المقابلة، منظومه‌اى 25 بیتى درباره مسائل مقترنات جبر و مقابله. حائرى این منظومه را در فهرست کتابخانه مجلس شوراى ملى (ج 10، بخش 4، ص 2023 و پانویس 2) به چاپ رسانده است؛ 6)شرح طرق الحساب فى المسائل الوصایا، که فقط بروکلمان (>ذیل<، ج 1، ص 865) آن را به چغمینى نسبت داده است؛ 7) تلخیص کتاب اوقلیدس. این کتاب مهم‌ترین اثر باقى مانده از چغمینى در موضوع ریاضیات دوره اسلامى به شمار می‌رود. غرض او، به گفته خودش (ص 68)، تهیه متنى متوسط (نه موجز و نه مفصّل) از اصول اقلیدس بوده است. بر این اساس، چغمینى در این خلاصه گزارشى به وجود آورده است شامل مهم‌ترین گزاره‌هاى طرح شده در اصول، بدون توجه به قضایاى مختلفى که در ترجمه‌هاى گوناگون اصول هست (در این باره رجوع کنید به تحریر اصول اقلیدس*). در خلاصه‌اى که چغمینى تهیه کرده، به ترجمه‌هاى در دسترس او، اینکه کدام متن اساس کار بوده است و اینکه گزاره‌هاى این خلاصه از کدام ترجمه اصول گرفته شده‌اند، هیچ‌گونه اشاره‌اى وجود ندارد. براساس دستنویسى از این متن، متعلق به سال 615 (رجوع کنید به چغمینى، 1384ش الف، ص 246)، این تلخیص تقریبآ سى سال پیش از نگارش تحریر اصول خواجه نصیرالدین طوسى تهیه شده است. خلاصه چغمینى براساس تنها دستنویس باقى مانده از آن (رجوع کنید به سزگین، ج 5، ص 115؛ قربانى، ص 219) در 1384ش در قم چاپ عکسى شده است. 8)الملخص فى الهیئة، مهم‌ترین کتاب چغمینى در علم نجوم و شامل دو مقاله (درباره این کتاب رجوع کنید به آلوارت، ج 5، ص 157ـ 158؛ گلچین معانى، ج 8، ص 444ـ445)، که احتمالا در سال 618 تألیف شده است (استورى، ج 2، بخش 1، ص 50؛ براى آگاهى از نسخه‌هاى خطى این کتاب رجوع کنید به گلچین معانى، همانجا؛ روزنفلد و احسان‌اوغلو، ص 198ـ199؛ حائرى، ج 10، بخش 1، ص 512). چغمینى در این کتاب درباره مهم‌ترین مباحث نجوم، بدون توجه به چگونگى اثبات یا تبیین آنها، گزارشى داده است. این کتاب بسیار مورد توجه دانشمندان پس از وى قرار گرفته، به‌طورى که شرحها و حاشیه‌هاى متعددى بر آن نوشته شده است (براى گزارشى از شروح این کتاب رجوع کنید به بروکلمان، همانجا؛ حاجی‌خلیفه، ج 2، ستون 819ـ820؛ >تاریخ منابع نجوم در دوره عثمانى<، ج 1، ص 24، 40ـ41). ابوترابى همدانى در مقدمه خود بر ترجمه فارسى این کتاب (چغمینى، 1383ش، مقدمه، ص 868ـ869؛ درباره این ترجمه رجوع کنید به ادامه مقاله)، یازده عنوان از حواشى، شروح و ترجمه آن را معرفى کرده است. از مهم‌ترین شروح آن، شرح موسی‌بن محمود قاضی‌زاده رومى است (درباره ساختار این شرح رجوع کنید به آلوارت، ج 5، ص 158ـ 159؛ براى آگاهى از نسخه‌هاى خطى این شرح رجوع کنید به بروکلمان، همانجا؛ >تاریخ منابع نجوم در دوره عثمانى<، ج 1، ص 8ـ 9؛ گلچین معانى، ج 8، ص 225ـ229؛ علینقى منزوى، ج 11، ص 59ـ61). الملخص بارها به چاپ رسیده است (از جمله رجوع کنید به سرکیس، ج 1، ستون 702) و از آن چند ترجمه فارسى وجود دارد (رجوع کنید به احمد منزوى، ج 4، ص 2858ـ 2859). یکى از این ترجمه‌ها اثر محمدبن عمر اندقانى در قرن هشتم است که ابوترابى همدانى آن را به چاپ رسانده است (رجوع کنید به چغمینى، 1383ش، ص 875ـ915). در قرن دوازدهم، محمدزمان‌بن محمدصادق انباله‌جى دهلوى شرح ـترجمه‌اى از این کتاب به زبان فارسى پدید آورد (رجوع کنید به احمد منزوى، ج 4، ص 2911ـ 2912). الملخص در 1893 به کوشش ردولف و هوخهایم به آلمانى ترجمه و چاپ شد.9)قانونچه، مهم‌ترین اثر چغمینى در موضوع پزشکى، مشتمل بر ده مقاله. این کتاب به بررسى طب نظرى و عملى اختصاص دارد و در آن به توضیح 65 بیمارى پرداخته شده است (درباره ساختار کتاب رجوع کنید به عرفانیان، ج 19، ص 404ـ 409؛ براى آگاهى از دستنویسهاى آن رجوع کنید به بروکلمان، >ذیل<، ج 1، ص 826؛ ششن و همکاران، ص 184ـ186؛ حائرى، ج 19، ص 18، 97؛ افشار و دانش‌پژوه، ج 1، ص 565). چغمینى در ابتداى قانونچه (ص 1) نوشته که این کتاب را به صورت برگزیده‌اى از آثار متقدمان خود پدید آورده است. او از کتاب خاصى نام نبرده، اما شباهت نام آن به قانون ابن‌سینا باعث شده است که این کتاب را خلاصه قانون بدانند (رجوع کنید به حسینى اشکورى، ج 7، ص 75). قانونچه بارها به چاپ رسیده (رجوع کنید به مشار، ج 6، ستون 85ـ 86) و بر آن شروح متعددى نوشته شده است (رجوع کنید به بروکلمان، همانجا؛ عرفانیان، ج 19، ص310ـ312) که از جمله آنها شرح فاضل بغدادى (رجوع کنید به آلوارت، ج 5، ص 556ـ 558)، تاج‌الدین حکیم‌زاده (ششن و همکاران، ص 186) و حسین‌بن محمد استرآبادى (همانجا) است. قانونچه را میرقوام‌الدین سیفى قزوینى در 1106 به نظم درآورده است (رجوع کنید به حائرى، ج 19، ص 71ـ72؛ علینقى منزوى، ج 11، ص 90ـ92). این کتاب بارها به فارسى ترجمه شده است (براى مشخصات آنها رجوع کنید به احمد منزوى، ج 5، ص4020). یکى از این ترجمه‌ها به نام مستحضر الطبیب و مستبشر اللبیب، کار محمدسعید بخت‌بن مولوى میرعبدالعزیز قادرى کشمیرى در قرن چهاردهم است که در دهلى به چاپ رسیده است (رجوع کنید به احمد منزوى، ج5، ص 3700؛ باشتنى و همکاران، ج 1، ص 623). جدیدترین ترجمه فارسى نیز کار محمدتقی‌میر است که در 1350ش و 1362ش به‌چاپ رسیده است (باشتنى و همکاران، همانجا).علاوه بر منظومة فى الجبر و المقابلة، از چغمینى چند بیت عربى نیز باقى مانده است، شامل هفت بیت ابتداى کتاب تلخیص (رجوع کنید به چغمینى، 1384ش الف، ص 16ـ17) و یک قصیده (رجوع کنید به همان، ص 247ـ249). بروکلمان (>ذیل<، ج 1، ص 865) کتابى به نام القوامى فى الحساب را به چغمینى نسبت داده، اما قربانى (ص220) آن را متعلق به ابونصر سموأل‌بن یحیى مغربى دانسته است.منابع : ابن‌اثیر؛ ایرج افشار و محمدتقى دانش‌پژوه، فهرست کتابهاى خطى کتابخانه ملى ملک، ج 1، تهران 1352ش؛ موسی‌الرضا باشتنى، مهین فضائلى جوان، و عباس کیهانفر، فهرست کتابهاى فارسى شده چاپى از آغاز تا سال 1370، مشهد 1380ش؛ اسماعیل بغدادى، هدیةالعارفین، ج 2، در حاجی‌خلیفه، ج 6؛ محمودبن محمد چغمینى، «ترجمه کهن الملخص فى الهیئة چغمینى»، از محمدبن عمر اندقانى، چاپ آرش ابوترابى همدانى، در نامه معانى: یادنامه استاد احمد گلچین معانى، به‌کوشش بهروز ایمانى، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شوراى اسلامى، تهران 1383ش؛ همو، تلخیص کتاب اوقلیدس، چاپ عکسى از نسخه خطى کتابخانه سریزدى، ش 98، چاپ صادق حسینى اشکورى، قم 1384ش الف، همو، رسالة فى قوى الکواکب و ضعفها، چاپ عکسى از نسخه خطى کتابخانه سریزدى، ش 2ر98، چاپ صادق حسینى اشکورى، قم 1384ش ب؛ همو، قانونچه، نسخه خطى کتابخانه (ش 1) مجلس شوراى اسلامى، ش 6111؛ همو، الملخص فى الهیئة، نسخه خطى کتابخانه لیدن هلند، ش 1ر234، میکروفیلم کتابخانه بنیاد دایرةالمعارف اسلامى؛ حاجی‌خلیفه؛ عبدالحسین حائرى، فهرست کتابخانه مجلس شوراى ملى، تهران، ج10، بخش 1، 1347ش، ج10، بخش 4، 1352ش، ج 19، 1350ش؛ احمد حسینى اشکورى، فهرست نسخه‌هاى خطى کتابخانه عمومى حضرت آیةاللّه العظمى مرعشى نجفى، قم 1354ـ1376ش؛ محمدتقى دانش‌پژوه، فهرست نسخه‌هاى خطى کتابخانه مرکزى و مرکز اسناد دانشگاه تهران، ج 16، تهران 1357ش؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1999؛ یوسف الیان سرکیس، معجم‌المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره 1346/ 1928، چاپ افست قم 1410؛ رمضان ششن، جمیل آقپنار، و جواد ایزگى، فهرس مخطوطات الطب الاسلامى باللغات العربیة و الترکیة و الفارسیة فى مکتبات ترکیا، استانبول 1404/1984؛ غلامعلى عرفانیان، فهرست کتب خطى کتابخانه مرکزى و مرکز اسناد آستان قدس رضوى، ج 19، مشهد 1380ش؛ ابوالقاسم قربانى، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامى: از سده سوم تا سده یازدهم هجرى، تهران 1365ش؛ عمررضا کحّاله، معجم‌المؤلفین، دمشق 1957ـ1961، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ احمد گلچین معانى، فهرست کتب خطى کتابخانه آستان قدس رضوى، ج 8، مشهد 1350ش؛ خانبابا مشار، مؤلفین کتب چاپى فارسى و عربى، تهران 1340ـ1344ش؛ احمد منزوى، فهرستواره کتابهاى فارسى، تهران 1374ش ـ؛ علینقى منزوى، فهرست نسخ خطى کتابخانه ملى جمهورى اسلامى ایران، ج 11، تهران 1375ش؛W. Ahlwardt, Verzeichniss der arabischen Handschriften der Koniglichen Bibliothek zu Berlin, Berlin 1887- 1899; Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949, Supplementband, 1937-1942; Max Krause, "Stambuler Handschriften islamischer Mathematiker", Quellen und studien zur Geschichte der Mathematik, Astronomie und Physik, pt. B: study 3 (1936); Osmanlι astronomi literatu ru tarihi=History of astronomy literature during the Ottoman period, compiled by Ekmeleddin I(hsanoglu et al., ed. Ekmeleddin I(hsanoglu, I(stanbul 1997; Boris A. Rozenfeld and Ekmeledin I(hsanoglu, Mathematicians, astronomers and other scholars of Islamic civilization and their works (7th-19thc.), I(stanbul 2003; Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden 1967-; M. Le Baron de Slane, Catalogue des manuscrits arabes, Paris 1883- 1895; Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio- bibliographical survey, vol. 2, pt.1, London 1972.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فرید قاسملو

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده