چغتایی
معرف
چُغَتایى،# دو برادر از چهره‌هاى شاخص هنر اسلامى در پاکستان.
متن
چُغَتایى، دو برادر از چهره‌هاى شاخص هنر اسلامى در پاکستان.1) عبدالرحمان. نقاش و حکاک. وى در 20 ربیع‌الاول 1312/ 21 سپتامبر 1894 در لاهور به دنیا آمد. پدرش، میران بخش، از اخلافِ احمد معمار لاهورى (معمار تاج‌محل*، متوفى 1059)، بود (شیخ، ص 185؛ اعجازالحسن، ص 37؛ قاسم محمود، ذیل مادّه). نیاکان او در ریاضى و ستاره‌شناسى و معمارى، متخصص و صاحب تألیف بودند، از جمله: امام‌الدین ریاضى (متوفى 1145)، میرزاخیراللّه (زنده در 1161) و لطف‌اللّه مهندس لاهورى (متوفى 1059). چغتایى در 1332/1914 از مدرسه هنر میو در لاهور در رشته نقاشى فارغ‌التحصیل (شیخ، همانجا) و در همان مدرسه معلمِ طراحى شد (>فرهنگ هنر<، ذیل مادّه)، سپس به کلکته رفت و با آثار استادان آن شهر، از جمله رابینْدرانات و گوگیندِرانات تاگور، نَنْدَن لالْ بوس و حسین بخش (نقاش)، از نزدیک آشنا گردید. در آن روزگار مدرسه هنر بنگال در کلکته معروف‌ترین مدرسه نقاشى شبه‌قاره و نماینده هنر و سبک تاگور و فرهنگ هندویى به‌شمار می‌آمد. چغتایى در 1334/ 1916 به لاهور بازگشت تا در پنجاب سبک جدیدى در نقاشى پایه گذارى کند که از مدرسه بنگال، ممتاز و حامل پیام فرهنگ اسلامى و شبه‌قاره باشد. او با سفر به شهرهاى تاریخى، از جمله آگره، دهلى، و فتحپور سیکرى، آثار باستانىِ هندویى و اسلامى را از نزدیک مشاهده کرد و از هنر نقاشى و معمارى آنها الهام گرفت. اولین نقاشى چغتایى در 1334/1916 در مجله >نقد جدید< کلکته به چاپ رسید و نخستین نمایشگاه آثارش در 1338/1920 در لاهور برگزار شد. نمایش آثار او، به عنوان نمونه نقاشى مکتب پنجاب، در نمایشگاه سلطنتى در 1303ش/1924 در لندن، سبب شهرت جهانى او شد. وى در 1310ش/ 1932 همراه برادرش، محمد عبداللّه چغتایى، به لندن رفت و در گالرى ملى هنر، موزه بریتانیا و موزه ویکتوریا و آلبرت شاهکارهاى نقاشى غرب را مشاهده کرد. وى در همان سال به لاهور بازگشت و در 1315ش/ 1936، براى تبحر یافتن در فن حکاکى تیزابى و مطالعه نقاشى، بار دیگر به اروپا رفت (>فرهنگ هنر<، همانجا). آثار او در یکصدوشصت ونهمین نمایشگاه فرهنگستان سلطنتى هنر (1316ش/1937)، در انجمن سلطنتى هند در خانه هند(1325ش/1946) و در گالرى هنر انجمن مشترک‌المنافع(1346ش/1967)، در لندن، به نمایش گذاشته شد. برخى آثار او در موزه بریتانیا، موزه ویکتوریا و آلبرت لندن، موزه ملکه الیزابت دوم و موزه ملى هنرهاى معاصر دهلى نگهدارى می‌شود.در 1313ش/ 1934، دولت انگلیسى شبه‌قاره لقب «خان بهادر» و در 1339ش/1960دولت پاکستان نشان «هلالِ امتیاز» را به او اعطا کردند (قاسم محمود، همانجا؛ اسلم، ص 79). از او در میان هنرمندان شبه‌قاره با عنوان «مصوّرِ مشرق» یاد می‌شود (قاسم محمود، همانجا). چغتایى در دى 1353/ ژانویه 1975 در لاهور درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد (همانجا).چغتایى در دوره اوج شهرت مدرسه هنر بنگال توانست سبکى به وجود آورد که نماینده فرهنگ جهان اسلام باشد. این سبک «هنر چغتایى» نامیده می‌شود. نقاشیهاى او تصاویرى از فرهنگ اسلامى و افسانه‌هاى پنجابى است (>فرهنگ هنر<، همانجا). همچنین علاقه او به زادگاهش، پنجاب، در آثارش انعکاس یافته است.چغتایى پایبند بُعد دوگانه، یعنى طول و عرض، بود و به پیروى از نقاشى سنّتى اسلامى، در تصاویرِ او سایه اجسام دیده نمی‌شود. او در نقاشیهایش منحصرآ به شیوه آبرنگ* کار می‌کرد (>فرهنگ هنر<، همانجا). وى در طراحى و رنگ‌آمیزى تخصص داشت، از الگوها و نمونه‌هاى خارجى تقلید نمی‌کرد و آثارش برگرفته از الهامهاى درونى بود (رجوع کنید به اعجازالحسن، همانجا).تصویرگرى قهرمانان تاریخى و فرهنگىِ اسلام و اشعار شعراى برجسته ایران و شبه‌قاره، از جمله عمرخیام، غالب دهلوى و اقبال لاهورى، هنر او را به شهرت و کمال رسانده است. علاقه خاص او به خیام، و سالها تأمل در افکار این شاعر، به آفرینش آثار هنرى بدیعى انجامیده است. چغتایى از نقاشى ایرانى و بابرى (رجوع کنید به بابریان*) هند تأثیر فراوان پذیرفته است (همانجا).برخى از معروف‌ترین آثار او عبارت‌اند از: مرقّع چغتایى (1307ش/ 1928)، با مقدمه اقبال لاهورى و مشتمل برگزیده اشعارِ اردوى غالب دهلوى و نقاشیهاى چغتایى، چاپِ نفیس این کتاب در شهرت چغتایى نقش اساسى داشته است؛ نقشِ چغتایى (1314ش/ 1935) حاوى گزیده اشعار اردوى غالب دهلوى و تصاویرى از چغتایى؛ نقاشیهاى چغتایى (1319ش/ 1940)، با توضیحاتى به زبان انگلیسى؛ نقاشیهاى هندویى چغتایى، با توضیحاتى به انگلیسى (1331ش/ 1952)؛ عمل چغتایى (1347ش/1968) شامل گزیده اشعار اردوى اقبال لاهورى؛ تمام این آثار در لاهور به چاپ رسیده‌اند.از جمله آثار چاپ‌نشده او کتاب رباعیات عمرخیام است. وى به داستان‌نویسى نیز علاقه داشت و دو مجموعه داستان او به زبان اردو، به نامهاى کاجَل و لَگان، در 1326ش/ 1947 منتشر شده است. در لاهور موزه‌اى به نام چغتایى تأسیس شده است که تعدادى از نقاشیهاى وى در آنجا نگهدارى می‌شود (شیخ، ص 185).2) محمدعبداللّه. پژوهشگر هنر و معمارى اسلامى. او در 17 جمادی‌الآخره 1314/ 23 نوامبر 1896 در لاهور به دنیا آمد. تحصیلات خود را در سالهاى 1321ـ1329/1903ـ 1911 در مدارس لاهور به پایان رساند، سپس در لُدهیانه (در پنجابِ هند) و دانشکده اسلامى لاهور به تدریس پرداخت (اسلم، ص 212). در 1311ش/ 1932 براى مطالعه آثار معمارى و نقاشى به انگلستان و فرانسه و آلمان و ایتالیا سفر کرد و در دانشگاه پاریس به تحصیلات عالى پرداخت (همانجا) و در 1316ش/ 1938، رساله دکترى خود را درباره تاج‌محل* به زبان فرانسه نوشت. پس از بازگشت به هند، از 1317 تا 1325ش/ 1939ـ1946 در دانشگاه دکنِ پونا به تدریس علوم و فنون و تاریخ اسلامى پرداخت (قاسم محمود، ذیل «محمدعبداللّه چغتائى»). در 1326ش / 1947، پس از استقلال پاکستان، از پونا به لاهور بازگشت و از 1340 تا 1345ش/ 1961ـ 1966 در دانشگاه مهندسى و صنعت لاهور به تدریس معمارى مشغول شد (همانجا).او در 1307ش/ 1928 با اقبال لاهورى*، که از دوستان وى بود، به‌دهلى و حیدرآباد دکن و مَدْرَس سفر کرد. دیگر دانشمندان آن روزگار، از جمله حافظ محمودخان شیرانى*، مولوى محمد شفیع*، سیدسلیمان نَدَوى* و مولوى عبدالحق، از معاشران او بودند (اسلم، همانجا). او همچنین براى مطالعه و بررسى آثار باستانى هرات به این شهر رفت. چغتایى در 28 آذر 1363/ 19 دسامبر 1984 در لاهور درگذشت و در همانجا به‌خاک سپرده شد.چغتایى در زمینه معمارى و باستان‌شناسى، نقاشى، خوشنویسى، سفالگرى، تاریخ و نیز درباره اقبال لاهورى بیش از هفتاد کتاب و مقاله تألیف نمود (قاسم محمود، همانجا). وى چندین مقاله به انگلیسى و فرانسوى و اردو نوشت که برخى از آنها به فارسى نیز ترجمه شده است (رجوع کنید به افشار، ج 1، ص 64، 219، 353، 371، 481، 851، ج 2، ص 180، 542، ج 3، ص 146، 275، ج 4، ص 46، 175، 178، 229).مهم‌ترین آثار او عبارت‌اند از: مغربى آرت کى مختصر تاریخ (تاریخ مختصر هنر غربى)، 1337ش/ 1958؛ تاریخ نقش نگار، 1350ش/1971؛ همارا جمالیاتى سرمایه (سرمایه زیباشناسى ما)، ]بی‌تا.[؛ فنون لطیفه بعهد اورنگ‌زیب عالم‌گیر، 1336ش/ 1957؛ مختصر تاریخ اسلامى مصورى، 1315ش/ 1936؛ کمال‌الدین بهزاد، ]بی‌تا.[؛ سرگذشت خط نستعلیق، 1349 ش/ 1970؛ ترجمه علم‌الکتابت (تألیف ابوحیان توحیدى) از عربى به اردو، 1345ش/1966؛ اسلامى فن تعمیر هند و پاک پر ایران و توران کااثر (تأثیر ایران و توران بر هنر معمارى اسلامى هند و پاکستان)، 1352ش/ 1973؛ مساجد عالم، 1355ش/ 1976؛ فن تعمیر، 1342ش/1963؛ بادشاهى مسجد لاهور، 1351ش/ 1972؛ اماکن لاهور، 1360ش/ 1981؛ >تکسیله: بازدید دوباره با تصاویر<، 1337ش/ 1958؛ مسجد وزیرخان لاهور، 1354ش/1975؛ احمدمعمار لاهورى اور اس کاخاندان (احمد معمار لاهورى و خانواده‌اش)، 1336ش/1957؛ >مساجد سمرقند: پیوندهاى معمارى هند و آسیاى مرکزى<، ]بی‌تا.[؛ ترجمه واقعات عالمگیرى (تألیف عاقل‌خان رازى) از فارسى به اردو، 1317ش/ 1938؛ روایات متعلق اقبال از احباب اقبال (گفته‌هاى اقبال از زبان دوستانش)، 1368ش/ 1989 (رجوع کنید به چغتایى، 1401، پشت جلد، سیاهه تألیفات).منابع : محمداسلم، خفتگان خاک لاهور، لاهور 1993؛ ایرج افشار، فهرست مقالات فارسى، تهران 1348ش ـ؛ محمدعبداللّه چغتایى، تاریخ اماکن لاهور، 1401/ 1981؛ عزیزعلى شیخ، مشاهیر پنجاب کا انسائیکلوپیدیا، لاهور 2000؛ سیدقاسم محمود، انسائیکلوپیدیا پاکستانیکا، لاهور ] 1997[.The Dictionary of art, ed. Jane Turner, NewYork: Grove, 1998, s.v. "Chughtai, Abdur Rahman" (by Marcella Nesom- Sirhandi); Ijaz ul Hassan, Painting in Pakistan, Lahore 1991.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عارف نوشاهی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده