چغانیان(۲)
معرف
خاندان حاکم بر سرزمین چغانیان در ماوراءالنهر از سده چهارم تا نیمه اول سده پنجم
متن
چَغانیان(2)، خاندان حاکم بر سرزمین چغانیان در ماوراءالنهر از سده چهارم تا نیمه اول سده پنجم. اندک آگاهى درباره منشأ این خاندان، نظر مورخان متأخر را با حدس و گمان همراه ساخته است. با توجه به آنکه لقب امیران این سرزمین «چَغان خدات» بوده است (طبرى، ج 7، ص 115، 117)، به چغانیان مشهورند، اما به اعتبار نام نخستین امیر این خاندان، از آنان با عنوان آل‌محتاج نیز یاد شده است (رجوع کنید به د. ایرانیکا، ذیل «آل‌محتاج»). ابن‌اثیر (ج 5، ص 202) چغانیان را ایرانى دانسته، حال آنکه باسورث (رجوع کنید به د. ایرانیکا، همانجا) احتمال داده است که چغانیان ایرانیانى عرب‌تبار بوده باشند (نیز رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه).1) محتاج‌بن احمد. او نخستین امیر این خاندان است که نامش در منابع تاریخى ذکر شده است. چغانیان از خراسان بزرگ مستقل بود، اما حاکمان آن خراج‌گزار امیران سامانى بودند (رجوع کنید به محمدبن حسین بیهقى، ص 903؛ بارتولد، 1366ش، ج 1، ص 518؛ د.ایرانیکا، همانجا؛ لازار، ص 617؛ نیز رجوع کنید به چغانیان( 1)*). از زندگى محتاج‌بن احمد اطلاعى در دست نیست، جز اینکه شهید بلخى نزد او به چغانیان رفت و ابوزیداحمدبن سهل بلخى* را به چغانیان دعوت کرد (یاقوت حموى، ج 1، ص 279ـ280). با توجه به سال تولد و مرگ ابوزید بلخى (متوفى ح 322) و شهید بلخى (متوفى 325)، احتمالا محتاج‌بن احمد در حدود نیمه اول سده چهارم در چغانیان حکومت می‌کرده است.پس از محتاج، پسرش مظفر به حکومت رسید. از رویدادهاى دوران حکومت او نیز اطلاعى در دست نیست.2) محمدبن مظفر. او نیز همچون پدر و جدش در خدمت امیران سامانى بود. نامش نخستین‌بار در ذکر رویدادهاى 298 آمده است که از سوى ابونصر احمدبن اسماعیل سامانى، همراه با ابوالحسن سیمجور و حسین‌بن على مرورودى، براى تصرف سیستان به‌آنجا فرستاده شد (گردیزى، ص 326؛ ابن‌اثیر، ج 8، ص 60).در 301 و در دوران حکومت نصربن احمد سامانى، الیاس‌بن اسحاق، پسر عموى نصر، بر او شورید و به فرغانه، که محمدبن مظفر والى آنجا بود حمله برد، اما شکست خورد. پس از آن، محمدبن مظفر، سپهسالار خراسان شد (ابن‌اثیر، ج 8، ص 132ـ134، 210).در 317، برادران نصربن احمد، که در قلعه کهندژ زندانى بودند، گریختند و بخارا را تصرف کردند. محمدبن مظفر به بوشَنج و هرات رفت و پس از تصرف هرات، عازم بلخ شد و به همراه پسرش، ابوعلى احمد، که از چغانیان به یارى او آمده بود، بلخ را گرفت و خبر پیروزیهاى خود را به نصربن احمد رساند. نصر بلخ و تخارستان را به محمدبن مظفر داد و او را نزد خویش خواند. محمدبن مظفر نیز پسرش را به جاى خود گمارد و به دربار نصربن احمد رفت (رجوع کنید به گردیزى، ص 335ـ336؛ ابن‌اثیر، ج 8، ص 210ـ211).در 321، که مرداویج زیارى به گرگان لشکر کشید. محمدبن مظفر، به سبب بیمارى، توان جنگیدن نداشت؛ از این‌رو، نصر به سوى گرگان رهسپار شد، اما با وساطت ابوالفضل بلعمى* (وزیر نصربن احمد) صلح برقرار شد و نصر نیز سپهسالارى خراسان را به محمدبن مظفر واگذار کرد (ابن‌اثیر، ج 8، ص 263ـ264؛ د.ایرانیکا، همانجا؛ نیز رجوع کنید به گردیزى، ص 336).در 323، محمدبن مظفر در شمال ایران با دیلمیان در کشمکش بود. نصربن احمد، که پس از مرگ مرداویج در پى تصرف رى بود، به وى فرمان داد تا به قومس رود و از ماکان کاکى* نیز خواست تا به محمدبن مظفر بپیوندد. ماکان در میانه راه با سپاهیان دیلمى روبه‌رو شد و به‌رغم تأکید محمدبن مظفر بر شروع نکردن جنگ تا رسیدن وى، ماکان نبرد را آغاز کرد، ولى از سپاهیان دیلمى شکست خورد و نزد محمدبن مظفر گریخت (ابن‌اثیر، ج 8، ص 304؛ قس مسکویه، ج 6، ص 365ـ 366، که این وقایع را ذیل سال 321 نوشته است). در 324، ماکان، گرگان را تصرف و سپس اعلام استقلال کرد. وى باشتاب به نیشابور حمله برد و محمدبن مظفر را محاصره کرد. سپاهیان محمدبن مظفر از وى حمایت نکردند و او به سرخس گریخت (ابن‌اثیر، ج 8، ص 326ـ327). از این پس، محمدبن مظفر به سبب بیمارى، توانایى اداره امور را نداشت و در 327 نصر فرزند او، بوعلى، را جانشین پدر کرد. محمدبن مظفر به بخارا رفت و در 329، در آنجا درگذشت. پیکر او را در چغانیان به خاک سپردند (گردیزى، ص 337؛ ابن‌اثیر، ج 8، ص 356، 378).محمدبن مظفر نزد نصربن احمد جایگاهى بلند داشت (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج 8، ص 264). او ادیبان و دانشمندان را ارج می‌نهاد و از آنان حمایت می‌کرد. ابوعلى سلّامى*، مورخ مشهور و مؤلف کتاب التاریخ فى اخبار وُلاة خراسان ــ که گم شده است ــ در دربار محمدبن مظفر می‌زیست (ثعالبى، ج 4، ص 108؛ علی‌بن زید بیهقى، ص 154). همچنین ابوزید بلخى نزد محمدبن مظفر به سر می‌برد و کتاب شرح ماقیل فى حدودالفلسفه را براى او نوشت (یاقوت حموى، ج 1، ص 68).3) ابوعلى احمدبن محمد، مشهورترین و قدرتمندترین امیر چغانیان، که به گفته ابن‌حوقل (ص 477)، خاستگاهش چغانیان بود. تاریخ تولد او مشخص نیست. به نظر می‌رسد وى از آغاز جوانى، در غیاب پدرش که در نیشابور به سر می‌بُرد، حکومت چغانیان را در دست داشته است. شایستگی‌اش در اداره امور موجب توجه نصربن احمد به او شد. نخستین مأموریت او در 318 بود. او در این سال به فرمان نصربن احمد، مأمور سرکوب جعفربن ابی‌جعفر، امیرخُتَّلان، شد. ابوعلى در این جنگ پیروز شد و جعفربن ابی‌جعفر را به بخارا فرستاد (ابن‌اثیر، ج 8، ص 222).ابوعلى در 327 رسمآ جانشین پدر گردید و احتمالا در همین زمان، امارت و سپهسالارى خراسان را نیز برعهده گرفت (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج 8، ص 356؛ قس مسکویه، ج 5، ص 366، که در 321 و فراى، ص 149، که در 318 ابوعلى را سپهسالار خراسان ذکر کرده‌اند،اما با توجه به حکومت او در چغانیان و حضور پدرش در خراسان، این تاریخها درست به نظر نمی‌رسند). ابوعلى چند ماه در نیشابور ماند و در 328 به گرگان، که در تصرف ماکان بود (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج 8، ص 326ـ327)، لشکر کشید. ماکان ناگزیر به طبرستان گریخت. ابوعلى گرگان را گرفت و تا محرّم 329 در آنجا ماند و به اصلاح امور پرداخت. او سپس ابراهیم سیمجور را به حکومت آنجا گمارد و به نیشابور بازگشت (ابن‌اثیر، ج 8، ص 359؛ نیز رجوع کنید به ابن‌اسفندیار، ج 1، ص 296ـ 297؛ ابن‌خلدون، ج 4، ص 451). سپس به رى لشکر کشید و پس از نبردى سنگین، سپاهیان متحد وشمگیر و ماکان را شکست داد و شهر را گرفت. ماکان در جنگ کشته شد و بسیارى از یاران او به اسارت درآمدند (مسکویه، ج 6، ص 33ـ 36؛ گردیزى، ص 337ـ338؛ ابن‌اثیر، ج 8، ص 369ـ371). ابوعلى در 330، قم، کرج، قزوین، ابهر، زنجان، همدان، نهاوند و دینور تا نزدیکى حُلوان را ضمیمه قلمرو سامانیان کرد. سپس براى مقابله با وشمگیر به سارى رفت و شهر را محاصره کرد. سردى هوا و بارانهاى پى در پى، وشمگیر را ناگزیر به اطاعت از امیر سامانى کرد و صلح برقرار شد (مسکویه، ج 6، ص 37؛ گردیزى، ص 338؛ ابن‌اثیر، ج 8، ص 389ـ390). به گفته مسکویه (همانجا)، ابوعلى در حین محاصره سارى خبر درگذشتِ نصربن احمد را شنید و از این‌رو تن به صلح داد (نیز رجوع کنید به مرعشى، ص 127).نوح‌بن نصر، پسر و جانشین نصربن احمد، ابوعلى را در سپهسالارى خراسان ابقا کرد (رجوع کنید به نرشخى، تعلیقات مدرس رضوى، ص 327). ابوعلى در 333، به فرمان نوح، به رى لشکر کشید. در این هنگام، رى در تصرف رکن‌الدوله دیلمى بود. پراکندگى و خیانت سپاهیان ابوعلى، موجب شکست او از رکن‌الدوله شد و ابوعلى ناچار به سوى نیشابور رفت (ابن‌اثیر، ج 8، ص 443). وى بار دیگر، در همان سال مأمور فتح رى شد و با سپاهى عظیم به رى لشکر کشید. رکن‌الدوله که توان مقابله نداشت، رى را ترک کرد و ابوعلى بر شهر مسلط شد. او در رمضان 333 جبال را نیز گرفت و کارگزارانش را به آنجا فرستاد و برادرش، ابوالعباس فضل‌بن محمد، را به حکومت همدان گمارد (ابن‌اثیر، ج 8، ص 443ـ444).در 334، نوح به بهانه شکایت مردم نیشابور، ابوعلى را از امارت آنجا برکنار کرد و ابراهیم سیمجور را به حکومت این شهر گمارد. ظاهرآ فتوحات ابوعلى در رى و ایران مرکزى و تضعیف قدرت آل‌بویه در این مناطق سبب شده بود تا عمادالدوله دیلمى درصدد احیاى نفوذ خود برآید. او نوح را بر ضد ابوعلى برانگیخت و نوح نیز براى تحدید قدرت ابوعلى، برخى از افراد خانواده و برادران او را دستگیر کرد و تنى چند را نیز به قتل رساند (مسکویه، ج 6، ص 133ـ134؛ گردیزى، ص 340؛ ابن‌اثیر، ج 8، ص 458؛ فراى، ص 151). ابوعلى در همان سال بر نوح شورید و در نامه‌اى به ابراهیم‌بن احمد، عموى نوح که در موصل به سر می‌برد، او را به گرفتن تاج و تخت سامانى تشویق و با وى بیعت کرد. ابوعلى در 335 در تعقیب نوح به طرف مرو رفت. با پیوستن گروهى از سپاهیان نوح به ابوعلى، نوح به بخارا عقب‌نشینى کرد. ابوعلى مرو را گرفت و در تعقیب نوح به بخارا رفت. نوح ناچار به سمرقند پناه برد. ابوعلى در جمادی‌الاولى 335 وارد بخارا شد و به نام ابراهیم‌بن احمد خطبه خواند و از مردم بیعت گرفت (رجوع کنید به گردیزى، ص 341ـ342؛ ابن‌اثیر، ج 8، ص 458ـ460).اقامت ابوعلى در بخارا دوام نداشت. به گفته گردیزى (ص 342)، او در آنجا با مخالفت اهالى روبه‌رو شد. از این‌رو، با سپاهیانش از شهر بیرون آمد و خواست آنجا را به آتش کشد، اما با وساطت بزرگان شهر از این کار منصرف شد و ابوجعفر محمدبن نصر، برادر نوح، را به حکومت آنجا نشاند و سپس به چغانیان رفت.ابوعلى تا 336 در چغانیان بود. در این سال، نوح به چغانیان حمله برد. ابوعلى براى مقابله با نوح به بلخ رفت، اما شکست خورد و به چغانیان بازگشت. در 337، ابوعلى پس از عبور از ترمذ، بلخ و گوزگانان، در سمنگان به امیر ختلان پیوست و سپس به تخارستان رفت. در این هنگام، نوح به چغانیان حمله نمود و شهر را غارت و کاخهاى ابوعلى را ویران کرد. ابوعلى پس از آگاهى از این رویداد، به چغانیان بازگشت و لشکر نوح را در تنگه‌اى محاصره کرد. نوح به ناچار پیشنهاد صلح داد و ابوعلى نیز پذیرفت (جمادی‌الآخره 338) و پسرش، ابوالمظفر عبداللّه‌بن احمد، را به عنوان گروگان نزد نوح فرستاد (گردیزى، ص 343ـ346؛ ابن‌اثیر، ج 8، ص 462ـ463؛ نیز رجوع کنید به نظامى عروضى، تعلیقات قزوینى، ص 183).از 338 تا 340، در منابع تاریخى اطلاعى از ابوعلى نیست. به نظر می‌رسد او در این سالها در چغانیان می‌زیسته است. در 340، نوح بار دیگر ابوعلى را به سپهسالارى خراسان برگزید. او نیز پسرش، ابومنصور، را به جاى خود در چغانیان گذاشت و به نیشابور رفت (ابن‌اثیر، ج 8، ص 492ـ493).نوح در 342، ابوعلى را براى تصرف رى، که در دست رکن‌الدوله بود، فرستاد. ابوعلى چند ماه قلعه طَبَرَک* را، که رکن‌الدوله در آن پناه گرفته بود، محاصره کرد. با فرا رسیدن زمستان و خستگى سپاهیان و تلفات ستوران، ابوعلى ناگزیر از صلح شد. ابوجعفر خازن، مؤلف زیج‌الصفایح، پیام‌آور آشتى طرفین بود. وشمگیر که از صلح ناراضى بود، به نوح نامه نوشت و ابوعلى را به همراهى با رکن‌الدوله متهم کرد. نوح نیز ابوعلى را از سپهسالارى خراسان برکنار کرد. تلاشهاى ابوعلى و میانجیگرى بزرگان نیشابور براى بازگشت او به امارت خراسان نتیجه نداد و ابوعلى، که توان ماندن در نیشابور یا بازگشت به چغانیان را نداشت، به رکن‌الدوله در رى پناه برد (رجوع کنید به مسکویه، ج 6، ص 191ـ192؛ گردیزى، ص 348ـ349؛ ابن‌اثیر، ج 8، ص 504ـ505، 507).در 343، ابوعلى از رکن‌الدوله خواست تا از خلیفه، مطیع‌للّه، فرمان حکومت خراسان را براى وى بگیرد. خلیفه فرمان حکومت خراسان را براى ابوعلى فرستاد. او به نیشابور رفت و در آنجا به نام خلیفه عباسى خطبه خواند. پیش از آن، در حکومت امیران سامانى، به نام خلفاى عباسى خطبه خوانده نمی‌شد. در ربیع‌الاول همین سال، نوح‌بن نصر درگذشت و پسرش، عبدالملک، به جاى او نشست. وى دستور داد تا ابوعلى را از نیشابور برانند. سپاهیان ابوعلى او را رها کردند و ابوعلى با جنگجویان اندکى، بار دیگر به رى نزد رکن‌الدوله گریخت (مسکویه، ج 6، ص 192ـ193؛ گردیزى، ص 349ـ 350؛ ابن‌اثیر، ج 8، ص 507). از این پس، ابوعلى نزد رکن‌الدوله ماند و در اواخر 343 او را در لشکرکشى به گرگان همراهى کرد. اندکى بعد، در رجب 344 ابوعلى بر اثر بیمارى وبا در رى درگذشت و پیکر او را در چغانیان به خاک سپردند (مسکویه، ج 6، ص 199؛ گردیزى، ص 351ـ352؛ ابن‌اثیر، ج 8، ص 512).زندگى ابوعلى چغانى همچون پدرش بیشتر در جنگ گذشت، اما او نیز ادیبان و دانشمندان را گرامى می‌داشت و از آنان حمایت می‌کرد. ابوعلى خود از دانش بهره‌مند بود و ابوالقاسم اسکافى کاتب وى بود (نظامى عروضى، تعلیقات قزوینى، ص 33ـ34). همچنین، احمدبن سهل بلخى کتاب اجوبة ابی‌علی‌بن محتاج را در پاسخ پرسشهاى او نوشت و ابن‌فریغون کتاب جوامع‌العلوم را، که دایرةالمعارف مختصرى از مباحث علمى و به زبان عربى است، به نام ابوعلى نگاشت (خدیوجم، ص 148). ابوعلى در جوانى محضر ابوعلى سلامى را درک کرد. ابن‌حوقل (ص 477) او را به سبب دانش و نجابت و سلحشوری‌اش ستوده است. پس از مرگ ابوعلى، هیچ‌یک از بازماندگانش نتوانستند حکومت مستقلى در چغانیان تشکیل بدهند و در دربار امیران سامانى جایگاه خاصى نداشتند. به نظر می‌رسد که قدرت آنان به سرزمین چغانیان محدود بوده است. به طور کلى تا 381، که میان دو تن از امیران چغانى جنگى درگرفت (رجوع کنید به ادامه مقاله)، اطلاعى از این خاندان نیست.برخى دیگر از افراد این خاندان عبارت‌اند از :4) ابوالعباس فضل‌بن محمد، برادر ابوعلى، که در دوره سپهسالارى ابوعلى بر خراسان، حکومت همدان را به عهده داشت. وى در 334، در هنگام بروز اختلاف بین ابوعلى و نوح، جانب نوح را گرفت؛ از این‌رو، ابوعلى او را زندانى کرد، اما ابوالعباس سال بعد گریخت و به دربار نوح پناه برد و در 336، در جنگى که میان ابوعلى و نوح درگرفت، از فرماندهان سپاه نوح بود. وى بعدها به سعایت برخى از سرداران سامانى، به ارتباط با برادرش متهم شد و به دستور نوح به زندان افتاد. از این پس، از زندگى ابوالعباس اطلاعى در دست نیست (ابن‌اثیر، ج 8، ص 458ـ463؛ قس گردیزى، ص 343 که می‌گوید وى در زندان درگذشت).5) ابومنصور، پسر ابوعلى. در 340 که ابوعلى بار دیگر سپهسالار خراسان شد، ابومنصور را به حکومت چغانیان و ترمذ گمارد (ابن‌اثیر، ج 8، ص 493). در منابع تاریخى، اطلاع دیگرى از وى موجود نیست. به گفته بارتولد (1366ش، ج 1، ص 519)، احتمالا او همان عارض ابومنصور چغانى است که به دعوت فاطمیان به مذهب اسماعیلى روى آورد (رجوع کنید به نظام‌الملک، ص 238) و شاید همان پسر ابوعلى باشد که مانند پدرش، در وباى سال 344 رى درگذشت. او نیز در چغانیان دفن شد (ابن‌اثیر، ج 8، ص 512).6) ابوالمظفر طاهربن فضل‌بن محمد، برادرزاده ابوعلى و پسر ابوالعباس و از امیران مشهور چغانیان. وى چندى از سوى سامانیان امارت چغانیان را بر عهده داشت. به گفته عُتبى (ص 97)، او چغانیان را از ابوالمظفر احمد (رجوع کنید به سطور بعد) گرفت؛ اما، در 381 بین آن دو جنگى درگرفت و طاهر کشته شد (قس عوفى، ج 1، ص :27 377). ابوالمظفر طاهر ادیب و شاعر نیز بود و شهرتش به سبب هنرپروری‌اش بود. منجیک ترمذى* و لبیبى* او را در اشعار خود ستوده‌اند (همان، ج 2، ص 13ـ 24؛ نظامى عروضى، تعلیقات قزوینى، ص 186؛ بهار، ص 151ـ157).7) ابوالمظفر، وى پس از پیروزى برطاهر، امیر چغانیان شد. درباره هویت او میان مورخان اختلاف‌نظر هست. عتبى (ص 97) نام او را محمدبن احمد نوشته و او را پسر ابوعلى دانسته است، اما برخى وى را نواده ابوعلى دانسته و نامش را احمدبن محمد ثبت کرده‌اند (رجوع کنید به رادویانى، ص 58؛ نظامى عروضى، تعلیقات قزوینى، ص 186ـ189). ابوالمظفر، که شاعر نیز بود، از ادیبان و شاعران حمایت می‌کرد. دقیقى*، فرخى سیستانى* و منجیک ترمذى او را مدح کرده‌اند. فرخى، که قصیده مشهور «با کاروان حله برفتم ز سیستان» را در وصف سفرش به دربار ابوالمظفر سروده، با قصیده «چون پرند نیلگون بر روى پوشد مرغزار» در نزد وى جایگاهى بلند یافت (نظامى عروضى، ص 58ـ59، 63). درباره پایان زندگى ابوالمظفر و امیران بعدى چغانیان اطلاعى نیست.به نظر می‌رسد در نیمه اول سده پنجم، امیران چغانى خراج‌گزار غزنویان بوده‌اند (رجوع کنید به بارتولد، 1358ش، ص 14).منابع : ابن‌اثیر؛ ابن‌اسفندیار، تاریخ طبرستان، چاپ عباس اقبال آشتیانى، تهران [? 1320ش[؛ ابن‌حوقل؛ ابن‌خلدون؛ واسیلى ولادیمیروویچ بارتولد، ترکستان‌نامه: ترکستان در عهد هجوم مغول، ترجمه کریم کشاورز، تهران 1366ش؛ همو، گزیده مقالات تحقیقى،ترجمه کریم کشاورز، تهران 1358ش؛ محمدتقى بهار، «قصیده لبیبى»، آینده، ج 3، ش 3 (آبان 1323)؛ علی‌بن زید بیهقى، تاریخ بیهق، چاپ احمد بهمنیار، ]تهران 1361ش[؛ محمدبن حسین بیهقى؛ عبدالملک‌بن محمد ثعالبى، یتیمةالدهر، چاپ مفید محمد قمیحه، بیروت 1403/1983؛ حسین خدیوجم، «]درباره[ کتاب جوامع العلوم»، در نامه مینوى، زیرنظر حبیب یغمایى و ایرج افشار، تهران: جاویدان، 1350ش؛ محمدبن عمر رادویانى، ترجمان‌البلاغه، چاپ احمد آتش، استانبول 1949، چاپ افست تهران 1362ش؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ محمدبن عبدالجبار عتبى، الیمینى فى شرح أخبار السلطان یمین‌الدولة و امین الملّة محمودالغزنوى، چاپ احسان ذنون ثامرى، بیروت 1424/2004؛ محمدبن محمد عوفى، لباب‌الالباب، چاپ ادوارد براون و محمد قزوینى، لیدن 1321ـ1324/ 1903ـ1906؛ عبدالحی‌بن ضحاک گردیزى، تاریخ گردیزى، چاپ عبدالحى حبیبى، تهران 1363ش؛ ظهیرالدین‌بن نصیرالدین مرعشى، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، چاپ عباس شایان، تهران 1333ش؛ احمدبن محمد مسکویه، تجارب‌الامم، چاپ ابوالقاسم امامى، تهران 1366ـ1379ش؛ محمدبن جعفر نرشخى، تاریخ بخارا، ترجمه ابونصر احمدبن محمدبن نصر قباوى، تلخیص محمدبن زفربن عمر، چاپ مدرس رضوى، تهران 1363ش؛ حسن‌بن على نظام‌الملک، سیرالملوک (سیاست‌نامه)، چاپ هیوبرت دارک، تهران 1355ش؛ احمدبن عمر نظامى عروضى، چهارمقاله، چاپ محمد قزوینى و محمد معین، تهران 1333ش؛ یاقوت حموى، معجم‌الادباء، چاپ احسان عباس، بیروت 1993؛EIr., s.v. "Al-e Mohtaj " (by C.E. Bosworth); EI2, s.v. "Caghaniyan" (by B. Spuler); R.N. Frye, "The Samanids" in The Cambridge history of Iran, vol.4, ed. R.N. Frye, Cambridge 1975; G. Lazard, "The rise of the new Persian language" in ibid.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان
حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده