چغانه
معرف
نام دو نوع ساز، یکى زهى (رشته‌اى) و دیگرى کوبه‌اى
متن
چَغانه، نام دو نوع ساز، یکى زهى (رشته‌اى) و دیگرى کوبه‌اى. با آنکه نام چغانه در اشعار قدیم فارسى بسیار آمده (براى نمونه رجوع کنید به فرخى سیستانى، ص 95؛ منوچهرى، ص 59؛ ناصرخسرو، ص 549، 552، 554؛ سنایى، ص 1013)، در آثار مکتوب درباره موسیقى در دوره‌هاى گوناگون اسلامى، به آن اشاره نشده، از این‌رو دانسته‌هاى ما درباره این ساز مبتنى و منحصر است بر نقوش یکى دو ظرفِ بر جاى مانده از دوره ساسانى و تحقیقات میدانى.چغانه‌هاى ضربى یا کوبه‌اى. این نوع از چغانه‌ها شکلهاى متنوعى داشته‌اند. یک گونه آن، که نقش آن بر کاسه سیمینِ عصر ساسانى به‌چشم می‌خورد، از دو باریکه چوب منعطف ساخته شده که مانند اَنبُر انتهاى آنها به هم متصل است. نوازنده انگشت اشاره را درون شکافِ انتهایىِ ساز قرار می‌داده و سپس آن‌را یکباره از لاى شکاف خارج می‌کرده، آنگاه در نتیجه برخورد دو سرِ مدورِ آن دو چوب، که گاه زنگها و زنگوله‌هایى هم به آنها بسته بوده، صداى ساز بلند می‌شده است (فروغ، ص 121؛ ملّاح، ص239ـ242).این نوع از چغانه‌ها شکل دیگرى نیز داشتند. بدین‌ترتیب که داخل یک کره میان تهى از کدو، چوب یا فلز، سنگریزه‌ها، مهره‌ها و جز اینها می‌ریختند و دسته‌اى نیز بدان متصل می‌کردند که با گرفتن‌دسته و تکان‌دادن آن، صداى ساز، که حاصلِ برخورد اجزاى داخل کره باهم و نیز با دیواره کره بوده، ایجاد می‌شده است. می‌توان «ماراکا» را، که امروزه در موسیقى جاز از آن استفاده می‌شود، از رده این ساز به‌حساب آورد (رجوع کنید به ملّاح، ص 239).براساس گزارش کوتاهى به شماره 6377 به تاریخ 19آبان 1349 از بایگانى رادیو استان فارس، یکى دیگر از اَشکالِ ساخت چغانه‌ها چنان بود که چهار کره چوبى را، که هر کدام چهار برش خورده بودند، دو به دو تقریبآ روبه‌روى هم در امتداد چوبى متصل می‌کردند و قسمت پایین چوب را که در حکم دسته آن بود تکان می‌دادند تا صداى چغانه شنیده شود (همان، ص 242). ظاهراً این کره‌هاى چهارگانه نیز حاوى اشیاى ریزى بودند که از برخوردشان صدا برمی‌خاست.چغانه زهى یا رشته‌اى. این نوع چغانه شبیه قانون بوده است و حتى به گفته برهان (ذیل واژه) برخى چغانه را همان قانون دانسته‌اند. چغانه‌نواز، مانند نوازنده قانون، حلقه‌اى به دو انگشت اشاره خود می‌کرده و تیغه‌اى فلزى یا کائوچویى زیر این قطعه می‌گذاشته و بر تارها زخمه می‌زده است (ملّاح، همانجا).منابع : محمدحسین‌بن خلف برهان، برهان قاطع، چاپ محمد معین، تهران 1361ش؛ مجدودبن آدم سنایى، دیوان، چاپ مدرس‌رضوى، تهران 1380ش؛ علی‌بن‌جولوغ فرخى سیستانى، دیوان، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران 1371ش؛ مهدى فروغ، مداومت در اصول موسیقى ایران: نفوذ علمى و عملى موسیقى ایران در کشورهاى دیگر، تهران 1354ش؛ حسینعلى ملّاح، فرهنگ سازها، تهران 1376ش، احمدبن قوص منوچهرى، دیوان، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران 1347ش؛ ناصر خسرو، دیوان، چاپ مجتبى مینوى و مهدى محقق، تهران 1378ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بابک خضرائی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده