چغانْرود (سرخان دریا)
معرف
چَغانْرود (سُرخان دریا)،# از ریزابه‌هاى مهم جیحون* در مغرب تاجیکستان و جنوب ازبکستان.
متن
چَغانْرود (سُرخان دریا)، از ریزابه‌هاى مهم جیحون* در مغرب تاجیکستان و جنوب ازبکستان.چغانرود از رشته کوههاى حِصار (یا گیسارسکى/ گیسار) و زَرافشان (رجوع کنید به بُتَّم*) سرچشمه می‌گیرد که قله‌هایى با بیش از 500،4 متر ارتفاع (با برف دائمى) دارند. طول آن از آبادى قَراوُل تپه (در قسمت وسط) تا مصب رود حدود 175 کیلومتر و از سرچشمه تا مصب حدود 297 کیلومتر است (د. تاجیکى، ج 7، ص176). این رود با جهت عمومى شمال‌شرقى ـ جنوب غربى، بالاتر از شهر ترمذ*، در ارتفاع حدود 302 مترى به جیحون می‌ریزد. قسمت علیاى چغانرود از مرز جمهوریهاى ازبکستان و تاجیکستان می‌گذرد. این رود هفتمین و آخرین ریزابه مهم سمت راست جیحون است و دره چغانرود، حاصلخیزترین دره شاخه‌هاى جیحون به شمار می‌آید (د. اسلام؛ چاپ دوم؛ د. ایرانیکا، ذیل مادّه؛ بارتولد، 1350ش، ص 100).حوضه آبریز چغانرود حدود500 ، 13 کیلومتر مربع وسعت دارد و قسمت علیاى آن حدود 60% مساحت حوضه را در برمی‌گیرد (رجوع کنید به د. تاجیکى، همانجا). حوضه‌هاى آبریز کافِرْنِگان در مشرق و شِرآباد در مغرب چغانرود است. در حوضه آبریز چغانرود، علاوه بر چغانرود، که از به‌هم پیوستن چند رود کوچک از جمله توپَلَنگ و قَره‌طاغْ دریا تشکیل می‌شود، رودهاى دیگرى نیز جریان دارند، از جمله بایسون‌دره، وَخْشْوار، خواجه پاک، سَنگَردَک و کانی‌کان (همه از ریزابه‌هاى چغانرود). بیشتر ریزابه‌ها از کرانه راست به چغانرود می‌ریزند. دماى حوضه آبریز چغانرود از ْ3 در زمستان تا ْ32 در تابستان و میانگین بارش سالانه آن از 120 تا 130 میلیمتر (در ارتفاعات تا 350 میلیمتر) متغیر است (همانجا؛ د. ازبکستان شوروى، ج 10، ص 439).میانگین میزان آبدهى چغانرود 120 متر مکعب در ثانیه (سالانه حدود 8ر3 میلیارد مترمکعب) است که 70% از این مقدار از رشته کوه حصار تأمین می‌شود (د. ازبکستان شوروى، ج 10، ص439). بیشترین میزان‌آبدهى چغانرود در خرداد و کمترین‌آن در شهریور و مهر است. اهالى منطقه از آب آن براى مصارف گوناگون، از جمله کشاورزى، استفاده می‌کنند. ظاهرآ بیشترین مصرف در حد فاصل آبادى قراول‌تپه تا آبادى مَنْگُذَر (در قسمت سفلاى رود) است. همچنین براى استفاده بیشتر، آبراهه‌ها و آب‌انبارهاى متعددى در مسیر چغانرود احداث شده است. آب آن در بیشتر ماههاى سال گل‌آلود است (همان، ج10،ص439؛ رت‌ولادزه و امین‌اف، ص78). چغانرود گاهى، به‌سبب مصرف بیش از اندازه و آبیارى مزارع، بدون آب است (بارتولد، 1350ش، ص 100).نام چغانرود (در دیوان فرخى سیستانى، ص :189 چغانی‌رود) از نام ناحیه قدیمى چَغانیان* گرفته شده (بارتولد، 1358ش، ص 13) و در نوشته‌هاى فارسی‌زبانان، چَغان‌رود (حدودالعالم، ص 41) یا جَغان‌رود (شرف‌الدین على یزدى، ج 1، ص 147) و در منابع عربى، نهر صَغانیان (بلاذرى، ص 589؛ ابن‌خرداذبه، ص 33ـ34؛ قزوینى، ص 525؛ ابوالفداء، ص505) ذکر شده است. جاده ابریشم از دره چغانرود می‌گذشت (مارکوارت، ص 94). در سده سوم، طول چغانرود براساس فاصله شهرهاى کنار آن، مانند ترمذ، صَرْمَنْجان، دارَزَنْجى، چَغانیان و همواران، 37 فرسخ و پهناى دره چغانرود میان دو تا سه فرسخ ذکر شده است (ابن‌خرداذبه، همانجا). ابن‌رسته (ص 93) چغانرود را زامُل نامیده و سرچشمه آن را قسمت بالاى بلاد راشت، میان واشْجِرْد و چغانیان، دانسته است. وى از رودهاى کوچکى به نام کَمروذ، نَهامروذ و خاورروذ (امروزه قره‌طاغ‌دریا، توپلنگ و سَنگَردَک در قسمت علیاى چغانرود رجوع کنید به بارتولد، 1977، ص 72)، که نزدیک شهر چغانیان به چغانرود می‌ریزند، و نیز از ناحیه‌هاى اطراف چغانرود نام برده است. در سده چهارم، اهالى چغانیان و ترمذ از آب چغانرود و ریزابه‌هاى آن می‌آشامیدند و زمینهاى کشاورزی‌را آبیارى می‌کردند، اما گاه این رود، به‌رغم زمستانهاى پربرف و باران (در سرچشمه)، بدون آب بود (اصطخرى، ص298؛ مقدسى، ص283). مارکوارت (ص82) نهر صَرمَنجى را ــکه ابن‌حوقل (ص 460) آن را پنجمین ریزابه جیحون معرفى کرده ــ با قره‌طاغ دریا مطابق دانسته است.امروزه چغانرود غالبآ سرخان دریا نامیده می‌شود و بیشتر مسیر آن در ولایت سرخان‌دریاى ازبکستان است. به‌قسمت علیاى آن تا آبادى ده نو (در حدود 135 کیلومترى جنوب ترمذ) قره‌طاغ دریا می‌گویند (رجوع کنید به د. اسلام، همانجا؛ بارتولد، 1977، ص 72ـ 73؛ نیز رجوع کنید به لسترنج، ص440). دریاچه یوژنو سرخانسکویه در قسمت سفلاى رود، در جنوب شهر شُورچى، در ازبکستان قرار دارد. در مسیر رود، از شهر ترمذ تا دوشنبه (پایتخت تاجیکستان)، جاده‌اى در کرانه راست چغانرود کشیده شده است. آبادیهاى رِگَر، پَختَه‌آباد، سرآسیا/ سارى آسیا (یا نوندک)، ده نو، قُم قورقان و جَرقورقان از مهم‌ترین آبادیهاى مسیر رود به شمار می‌روند.نیز رجوع کنید به چغانیان*منابع : ابن‌حوقل؛ ابن‌خرداذبه؛ ابن‌رسته؛ اسماعیل‌بن على ابوالفداء، کتاب تقویم‌البلدان، چاپ رنو و دسلان، پاریس 1840؛ اصطخرى؛ واسیلى ولادیمیروویچ بارتولد، آبیارى در ترکستان، ترجمه کریم کشاورز، تهران 1350ش؛ همو، گزیده مقالات تحقیقى، ترجمه کریم کشاورز، تهران 1358ش؛ بلاذرى (بیروت)؛ حدودالعالم؛ شرف‌الدین على یزدى، ظفرنامه : تاریخ عمومى مفصل ایران در دوره‌تیموریان، چاپ محمد عباسى، تهران 1336ش؛ علی‌بن جولوغ فرخى سیستانى، دیوان، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران 1371ش؛ زکریابن محمد قزوینى، آثار البلاد و اخبارالعباد، بیروت 1404/1984؛ مقدسى؛ نقشه راهنماى افغانستان، مقیاس000‘600 ‘1:1، تهران:گیتاشناسى،1994؛ نقشه‌راههاى کشورهاى آسیاى مرکزى، ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان، قرقیزستان، قزاقستان، مقیاس 000‘500 ‘ 1:3، تهران: گیتاشناسى، ]بی‌تا.[؛Vasily Vladimirovich Barthold, Turkestan down to the Mongol invasion, [English translation], London 1977; EIr., s.v. "Caganrud" (by C. Edmund Bosworth); EI2. s.v."Caghan-Rūd" (by B. Spuler); Ensiklopediyayi Savetii Tajik, Dushanbe 1978-1988; Guy Le Strange, The land of the Eastern Caliphate, London 1966; Joseph Marquart Wehrot und Arang: Untersuchungen zur Mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran, Leiden 1938; Edvard Vasil'evich Rtveladze and Muradjon Aminov, Surkhandaria, ed. Nurislam Tukhliev, Tashkent 1996; The Times atlas of the world, London: Times Books, 1992; Uzbek Savet Ensiklopediyasι, Tashkent 1971-1980.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

وحید ریاحی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده