چغاله زاده یوسف سنان پاشا
معرف
سردار و صدراعظم عثمانى
متن
چِغاله‌زاده یوسف سنان‌پاشا، سردار و صدراعظم عثمانى. نامش در منابع عثمانى به صورت جغاله‌زاده (رجوع کنید به صولاق‌زاده، ص 639؛ نعیما، ج 1، ص 110، 168؛ سامى، ذیل «جغاله‌زاده») و در منابع فارسى، جَغال اُغلى، چیغال/ چغال/ چقال اغلى (رجوع کنید به منشى قمى، ج 2، ص 783، 787؛ اسکندر منشى، ج 1، ص 311، ج 2، ص 635، 667ـ668؛ افوشته‌یى، ص 111ـ112؛ حسینى استرآبادى، ص 144ـ145، 181) آمده است و در زبان مردم ترکیه جاغال اوغلو نامیده می‌شود ( د. ا. ترک، ج 3، ص 161).وى در دهه 950، در خانواده‌اى مسیحى در شهر مسینا(واقع در شمال‌شرقى جزیره سیسیل) به دنیا آمد (رجوع کنید به همانجا؛ د. ا. د. ترک، ذیل «جغاله‌زاده سنان‌پاشا»). پدرش، ویسکنته دى چیکالا، دریانوردى اهل جنوآ بود که در جنگِ جَربه همراه عده‌اى، از جمله پسرش، به اسارت درآمد و به استانبول منتقل شد (رجوع کنید به هامرـ پورگشتال، ج 3، ص 418ـ423؛ سامى، همانجا؛ نیز رجوع کنید به جَربه*؛ جربه*، جنگ). پسر چیکالا، اسکیپیون، موردتوجه سلطان‌سلیمان قانونى (حک : 926ـ974) واقع شد و به عنوان غلام بچه «اندرون همایون»، تحت تربیت قرار گرفت. وى اسلام پذیرفت و نام یوسف‌سنان را اختیار کرد و به‌مناسبت نام پدرش، به‌چغاله‌زاده معروف شد (سامى؛ د.ا.د.ترک، همانجاها). بعدها «سلیحدار» و بعد «قَپوجی‌باشى» (رجوع کنید به پاکالین، ذیل "Kapicibasi"، "Silahdar") شد. در 981 با یکى از نوه‌هاى دختر سلیمان قانونى (رجوع کنید به میدان لاروس، ج 8، ص 767)، ازدواج کرد و انتسابش به دربار، برنفوذ و اعتبار وى افزود (رجوع کنید به د. ا. ترک، همانجا؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). او در 982 به مقام ینی‌چرى آغاسى، یعنى فرماندهى ینی‌چرى، که معادل فرماندهى پیاده نظام بود (رجوع کنید به پاکالین، ذیل "Yeniceri agasi")، ارتقا یافت و این مقام را تا 986 حفظ کرد (هامرـ پورگشتال، ج 4، ص 17ـ 18، 44؛ د. اسلام، همانجا).با شروع دوره‌اى از جنگهاى ایران و عثمانى، از 986 چغاله‌زاده مأموریتهایى در مرزهاى دو کشور یافت (پچوى، ج 2، ص 319؛ د. ا. ترک، همانجا؛ اوزون چارشیلى، ج 3، بخش 1، ص 61). او دو سال بعد، در لشکرکشى عثمان پاشا، سردار عثمانى، به ایران شرکت کرد و فرمانده بخشى از نیروهاى عثمانى بود و به سبب فرار از میدان نبرد، در برخى حملات، به ترس و سوءتدبیر متهم شد (رجوع کنید به منشى قمى، ج 2، ص 782ـ 793؛ اسکندر منشى، ج 1، ص 311ـ314؛ جنابدى، ص 643ـ 644؛ واله اصفهانى، ص 721ـ730؛ پچوى، ج 2، ص 325ـ 327؛ د. ا. ترک، همانجا). پس از مرگ عثمان‌پاشا، چغاله‌زاده سردار سپاه شد و پس از فرارى دادنِ لشکر کم‌شمار و متفرق قزلباش در هفتم ذیقعده، قشون عثمانى را به سوى وان برد (اسکندر منشى، ج 1، ص 314ـ317؛ واله اصفهانى، ص 727ـ 730؛ پچوى، ج 2، ص 327ـ328). گفته شده چغاله‌زاده پس از خروج از ایران، با تحریک خانهاى ترکمن در توطئه قتل حمزه‌میرزا، ولیعهد سلطان محمد صفوى، در اواخر 994 دست داشته و در تشدید تفرقه میان قبایل قزلباش و در نتیجه، دوام استیلاى عثمانى بر اراضى اشغالى بی‌تأثیر نبوده است (د. ا. ترک، ج 3، ص 162). با انتصاب فرهادپاشا به فرماندهى قشون اعزامى به شرق، چغاله‌زاده نیز در 994 مأمور بغداد شد (پچوى، ج 2، ص 330ـ332). او در مدت پنج سال مأموریت خود در آنجا، قلمرو عثمانى را در جنوب غربى ایران تا دزفول و همدان و نهاوند گسترش داد (رجوع کنید به منشى قمى، ج 2، ص 884ـ 885؛ اسکندر منشى، ج 2، ص 403، 406ـ407، 635؛ پچوى، ج 2، ص 332ـ334؛ حسینى استرآبادى، ص 144ـ145). پس از جلوس شاه عباس و انعقاد قرارداد صلح بین ایران و عثمانى در 999، چغاله‌زاده که از مخالفان صلح با ایران قلمداد می‌شد بغداد را ترک کرد و ابتدا بیگلربیگى ارزروم و در 20 رمضان 999 قپودان دریاىِ (دریا سالار) عثمانى شد (سلانیکى، ص 292؛ د. ا. ترک، ج 3، ص 162ـ163). او تا 1003 در این مقام بود و با انجام خدمات و تقدیم هدایا، در دربار چنان نفوذى یافت که امیدوار بود به صدارت برسد (هامرـ پورگشتال، ج 4، ص 230؛ د. ا. ترک، همانجا). با جلوس سلطان محمد سوم (حک : 1004ـ 1012)، چغاله‌زاده چندى معزول و به قره‌حصار تبعید گردید (هامر ـ پورگشتال، ج4، ص 242، 245)، اما با تشدید جنگ در جبهه اتریش، دوباره به خدمت فراخوانده شد (نعیما، ج 1، ص146؛ یوجل و سویم، ج3، ص34). وى به‌سبب نقشی‌که در پیروزى نبردِ حاچ اوسى* داشت و همچنین به توصیه و اصرار حامیانش، در ربیع‌الاول 1005 به صدارت عُظما رسید (پچوى، ج 2، ص 375ـ380؛ نعیما، ج 1، ص 159، 167ـ170؛ هامر ـ پورگشتال، ج 4، ص 269ـ270؛ یوجل و سویم، ج 3، ص34ـ 36). دوران صدارت چغاله‌زاده بیش از یک ماه‌ونیم نپایید، که علل گوناگونى داشت، از جمله اقدامات نسنجیده و خشن، اعدامِ بسیارى از فراریانِ جنگ و قطع مقررى سی‌هزار تن که در جبهه حاضر نشده بودند که سبب پیوستن آنان به دسته‌هاى شورشى (رجوع کنید به جلالى*، قیامها) و راهزن شد (پچوى، ج2، ص380ـ381؛ نعیما، ج 1، ص 170ـ173؛ یوجل و سویم، ج 3، ص 36).چغاله‌زاده در 1006 بیگلربیگى شام و در شوال 1007 قپودان دریا شد و در محرّم 1013، به فرمان سلطان احمد اول، به سردارى جبهه شرق منصوب گردید (منجم‌باشى، ص 599، 618؛ نعیما، ج 1، ص 393). در 1013 که شاه عباس به ایروان پیشروى کرده بود (رجوع کنید به اسکندرمنشى، ج2، ص634ـ646، 652ـ 657؛ پچوى، ج2، ص407ـ408)، چغاله‌زاده در آناطولى سرگرمِ گردآورى سپاه و تدارک جنگ بود و چون پس از چند ماه به ارزروم و سپس به قارْص رسید (نعیما، ج1، ص395)، شاه‌عباس تصمیم گرفت عقب‌نشینى کند و چغاله‌زاده را به این سوى رود ارس بکشاند و او را از مراکز نظامى عثمانى دور کند. در عین حال دسته‌هایى از جنگاوران خود را مأمور تخلیه و تخریب آبادیهاى مسیر حرکتِ قشون و کوچاندن ساکنانِ غالبآ ارمنى آنها به سرزمینهاى داخلى ایران و از بین بردن آذوقه مورد نیاز عثمانیان کرد (منجم یزدى، ص 270ـ272؛ اسکندرمنشى، ج 2، ص665ـ 669؛ حسینى استرآبادى، ص181؛ فلسفى، ج 3، ص 201ـ 207). چغاله‌زاده، که با سیاست زمین سوخته از طرف ایرانیها روبه‌رو شد تصمیم گرفت به شروان، که فرزندش محمودپاشا حاکم آن بود، برود (رجوع کنید به فلسفى، ج5، ص43ـ44) لیکن با اعتراض قشون عثمانى روبه‌رو شد و ناگزیر به وان بازگشت (رجوع کنید به منجم‌یزدى، ص270؛اسکندرمنشى، ج2،ص666، 669؛ پچوى، ج2، ص401؛ نعیما، ج 1، ص 396؛ د. ا. ترک، ج 3، ص 164). شاه عباس لشکرى سى هزار نفرى به سوى وان روانه کرد. آنها شمارى از سربازان عثمانى را کشتند و چند تن از سرداران عثمانى را به اسارت گرفتند و چغاله‌زاده از راهِ دریاچه وان گریخت (منجم یزدى، ص 281ـ282؛ اسکندر منشى، ج 2، ص683ـ685؛ جنابدى، ص 778ـ782؛ پچوى، ج 2، ص 409؛ نعیما، ج1، ص397). وى پس از گردآورى سپاهى نیرومند، قصد حمله به‌تبریز و اردبیل‌داشت، لیکن‌در اواخر جمادی‌الآخره 1014 در حوالى روستاى سیس (در شبستر) گرفتار حملات نیروهاى شاه‌عباس‌گردید و شکست خورد. دراین حمله،بسیاری‌از سرداران عثمانى کشته یا اسیر شدند و خود وى به دشوارى توانست از آن مهلکه بگریزد (منجم یزدى، ص 287ـ 297؛ اسکندرمنشى، ج2، ص695ـ705؛ نعیما، ج1، ص425ـ 429؛ پچوى، ج2، ص409ـ410؛ حسینى استرآبادى، ص185ـ 189؛ فلسفى، ج5، ص42ـ48). به‌مناسبت شکست چغاله‌زاده، شعرهایى سروده شد (براى نمونه رجوع کنید به منجم یزدى، ص 297). پِچَوى* این شکست را تحمل‌ناپذیر و در تاریخ عثمانى، بی‌سابقه وصف کرده (رجوع کنید به ج 2، ص 410) و یکى از محققان معاصر آن را پیروزى بی‌همتایى در تاریخ صفویه دانسته است (رجوع کنید به بلان، ص182).چغاله‌زاده پس از فرار از آذربایجان، بر اثر غم و اندوه ناشى از شکست، یا به روایتى خودکشى با سمّ، در 1014 در دیاربکر درگذشت (اسکندرمنشى، ج2، ص706؛ پچوى، ج 2، ص411؛ نعیما، ج 1، ص 429؛ فلسفى، ج 5، ص 48ـ49). شاکر اوغلو بر آن است که دولتهاى اروپایى به چغاله‌زاده ــکه با سخت‌گیرى و تندخویى و کج‌رفتارى با ارکان دولت عثمانى، جلب نظر می‌کردــ امید فراوانى بسته بودند و آرزو داشتند که روزى ثروتِکلان وى براى مسیحیت صرف شود. محاسبه اموال او پس از مرگش، حاکی‌از آن است که وى دو میلیون سکه طلا و شش‌صد بَرده داشته است (رجوع کنید به د.ا.د.ترک، همانجا). محله‌اى از استانبول، که کاخ او در آن واقع بوده است، اکنون جاغال اوغلو/ جغاله اوغلى نامیده می‌شود (رجوع کنید به سامى، همانجا). چغاله‌زاده مسجد و مکتبى نیز در استانبول بنا کرده بود (رفعت، ج 3، ص37).در منابع تاریخى، چغاله‌زاده از سویى با تهور و جسارت و مردانگى و شجاعت و فرزانگى و حسن تدبیر (اسکندر منشى، ج 2، ص 667؛ پچوى، ج 2، ص420؛ رفعت، همانجا؛ ثریا، ج 3، ص 111) و از سوى دیگر تند مشرب و کج رفتار و مغرور وصف شده است (نعیما، ج 1، ص 394؛ رفعت، همانجا). در واقع، به‌رغم آنکه به گفته نعیما، عبارت «مجاهدالدین فی‌البرّ و البحر» بر مهرش حک شده (همانجا) و بارها خودستایانه گفته بود «انا مجاهدالبرّ و البحر»، مجاهدتى که درخورِ این ادعا باشد از وى دیده نشد (رجوع کنید به هامرـ پورگشتال، ج 4، ص 378ـ379). پچوى نیز به وى لقب «کافرفرنگِ بدرنگ» داده است (همانجا).منابع : اسکندرمنشى؛ محمودبن‌هدایت‌اللّه‌افوشته‌یى، نقاوةالآثار فی‌ذکر الاخیار : در تاریخ صفویه، چاپ احسان اشراقى، تهران 1373ش؛ لوسین لوئى بلان، زندگى شاه‌عباس، ترجمه ولی‌اللّه شادان، تهران 1375ش؛ محمد ثریا، سجل عثمانى، استانبول 1308ـ1315/ 1890ـ1897، چاپ افست انگلستان1971؛ میرزابیگ‌بن حسن جنابدى، روضةالصفویه، چاپ غلامرضا طباطبایی‌مجد، تهران 1378ش؛ حسن‌بن مرتضى حسینى استرآبادى، تاریخ سلطانى: از شیخ‌صفى تا شاه‌صفى، چاپ احسان اشراقى، تهران 1364ش؛ احمد رفعت، لغات تاریخیه و جغرافیه، استانبول 1299ـ1300؛ شمس‌الدین‌بن‌خالد سامى، قاموس‌الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/ 1889ـ1898؛ مصطفى سلانیکى، تاریخ سلانیکى، فرایبورگ 1970؛ محمد همدمى صولاق‌زاده، صولاق‌زاده تاریخى، استانبول 1297؛ نصراللّه فلسفى، زندگانى شاه‌عباس اول، تهران، ج 3، 1345ش، ج 5، 1352ش؛ احمدبن لطف‌اللّه منجم‌باشى، صحائف‌الاخبار، (ترجمه ترکى)، ج3، ]استانبول[ 1285؛ جلال‌الدین محمد منجم‌یزدى، تاریخ عباسى،یا،روزنامه ملاجلال، چاپ سیف‌اللّه وحیدنیا، تهران 1366ش؛ احمدبن حسین منشى قمى، خلاصةالتواریخ، چاپ احسان اشراقى، تهران 1359ـ1363ش؛ مصطفى نعیما، تاریخ نعیما، ]استانبول[ 1281ـ1283؛ محمدیوسف واله اصفهانى، خلدبرین: ایران در روزگار صفویان، چاپ میرهاشم محدث، تهران 1372ش؛EI2, s.v. "Cighala-zade" (by V.J. Parry); Joseph von Hammer-Purgstall, Geschichte des osmanischen Reiches, Graz 1963; I(A, s.vv. "Cigala-zade" (by M. Tayyib Gokbilgin); Meydan Larousse: bu yu klugat ve ansiklopedi, I(stanbul: Meydan Yayanevi, 1990-1991; Mehmet Zeki Pakalan, Osmanli tarih deyimleri ve terimleri sozlug, I(stanbul 1971-1972; Ibrahim Pecevi, Peev ι tarihi, ed. Murat Uraz, I(stanbul 1968-1969; TDVI(A, s.v. "Cigalazade Sinan Pasa" (by Mahmut H. Sakiroglu); I(smail Hakkı Uzncarsılı, Osmanlι tarihi, vol.3, pt.1, Ankara 2003; Yasar Yucel and Ali Sevim, Turkiye tarihi, Ankara 1990-1992.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده