حنظلة بن ربیع بن صیْفی اسیدی
معرف
کنیه‌اش ابورِبْعى، معروف به حنظله کاتب، از صحابه پیامبر اکرم
متن
حَنظَلَة‌ بن رَبیع بن صَیْفى اُسَیِّدى، کنیه‌اش ابورِبْعى، معروف به حنظله کاتب، از صحابه پیامبر اکرم. وى از نوادگان اُسَیّدبن عمرو بود. اسیّد از بنوشُرَیْف و از بزرگان بنى‌تمیم به‌شمار مى‌رفت (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 6، ص 55).درباره تاریخ ولادت وى اطلاعى نیست. به نظر مى‌رسد در خانواده‌اى اهل دانش رشد کرده باشد؛ عموى او، اکثم‌بن صیفى*، حکیم مشهور عرب بود (ابن‌حِبّان، ج 3، ص 92) و حنظله از معدود کسانى بود که مى‌توانست بنویسد (رجوع کنید به ابن‌سعد، همانجا؛ سمعانى، ج 5، ص 6). ابن‌سعد (همانجا) درباره سبب شهرت وى به کاتب، به نقل از محمدبن عمر واقدى، گفته است که حنظلة‌بن ربیع نامه‌اى براى پیامبر کتابت کرد و پس از آن به این نام شهرت یافت. در منابع متأخرتر فقط گفته شده است که وى جزو کسانى بود که براى پیامبر کتابت مى‌کرد (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌حبّان، همانجا؛ ابن‌عساکر، ج 15، ص 322). ابوبکراحمدبن عبداللّه برقى (متوفى ح 270) درباره منشأ شهرت او به کاتب گفته که او جزو نویسندگان وحى بوده است (رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج 15، ص 325)، اما در صحت این گفته تردید وجود دارد. احتمالا گفته ابن‌سعد در توضیح سبب شهرت او به کاتب، دقیق‌ترین توضیح است. ابن‌عبدربّه (ج 4، ص 147ـ 148) نیز گفته است که حنظلة‌بن ربیع در نبود دیگر نویسندگان پیامبر، کار کتابت را برعهده داشت. ابن‌ابى‌الحدید (ج 1، ص 338) اشاره کرده که نظر سیره‌نگاران درباره کاتبان پیامبر آن است که عده‌اى فقط وحى را کتابت مى‌کردند و برخى دیگر، مکاتبات سیاسى، نیازهاى شخصى پیامبر و فهرست صدقات جمع آورى شده را مى‌نوشتند، که حنظلة‌بن ربیع از افراد اخیر بوده است.از حوادث زمان پیامبر، که نام حنظله در آنها ذکر شده، مأموریت وى درباره صلح یا عدم صلح اهل طائف با مسلمانان است (رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج 15، ص 327).حنظله در زمان ابوبکر، به‌همراه خالدبن ولید*، در فتوحات شرکت جست (رجوع کنید به همان، ج15، ص 322) و در جنگ قادسیه*، علاوه بر آنکه فرمانده بخشى از سپاه مسلمانان بود (رجوع کنید به طبرى، ج 3، ص 560)، شاهد صلح‌نامه میان مسلمانان و برخى از مردمان اهل حیره نیز بود (براى متن این صلحنامه رجوع کنید به همان، ج 3، ص 367ـ368). پیش از جنگ، وى از کسانى بود که به دربار یزدگرد رفت و او را به اسلام فراخواند (رجوع کنید به ابن‌عبدربّه، ج 4، ص 148). پس از جنگ قادسیه و توجه مسلمانان به مناطق شام، وى به همراه خالد به دمشق رفت و سپس، به فرمان وى، راهى مدینه شد تا خمس غنایم را به ابوبکر تحویل دهد (ابن‌عساکر، ج 15، ص 322ـ323).او از مخالفان حضرت على علیه‌السلام در جنگ جمل و صفّین بود (رجوع کنید به نصربن مزاحم، ص 97؛ ابن‌عبدالبرّ، ج 1، ص 379). از برخى مطالب نقل شده درباره وى، استنباط مى‌شود که از هواداران عثمان بوده است. وى در سوگ عثمان اشعارى سرود و با تجلیل از عثمان، قاتلان وى را فراموش‌کنندگان وصایاى پیامبر معرفى کرد و گفت با کسى که پس از عثمان عهده‌دار امور مسلمانان گردد، بیعت نمى‌کند (رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج 39، ص 542ـ543).حنظله، به‌سبب آنچه توهین به عثمان تلقى مى‌کرد، کوفه را به قصد قَرْقیسیا ترک کرد (ثقفى، ج 2، ص 553)، و این، دلیلى بر گرایش او به عثمان است. حنظله قبل از جنگ صفین، با گروهى نزد حضرت على علیه‌السلام رفت تا ایشان را از جنگ بازدارد. یاران امام بر این باور بودند که وى با معاویه مکاتبات پنهانى دارد؛ ازاین‌رو، حضرت درباره موضع او از وى سؤال کردند و او با اظهار بى‌طرفى، خشم بزرگان قبیله خود را، که طرفدار حضرت بودند، برانگیخت. وى با اشاره به اینکه از همه نسبت به امور آگاه‌تر است، مهلت خواست و به منزلش رفت و سپس شبانه به سوى معاویه گریخت، اما در جنگ شرکت نکرد (نصربن مزاحم، ص 96ـ97؛ ابن‌ابى‌الحدید، ج 3، ص 175ـ176). سال مرگ او مشخص نیست. ابن‌حبّان (ج 3، ص 92) از درگذشت او در ایام خلافت معاویه سخن گفته و صفدى (ج 13، ص 209) نوشته است که وى در سال 50 درگذشت.در مجامع حدیثى، چند روایت از او هست که متضمن مفاهیم اخلاقى و فقهى است. در این میان، حدیثِ «نفاقِ» او معروف است و حتى از او با نام «صاحب حدیث النفاق» یاد شده است (رجوع کنید به سمعانى، ج 5، ص 6). حنظله در این خبر خود را منافق خوانده و در معناى آن گفته است هنگامى‌که نزد پیامبر هستیم و آن حضرت از بهشت و دوزخ سخن مى‌گوید، به یاد آخرت مى‌افتیم، اما چون نزد همسر و فرزندان خود مى‌رویم، از یاد خدا غافل مى‌شویم (براى متن حدیث رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج 15، ص 322ـ323). کسانى از او حدیث نقل کرده‌اند، از جمله ابوعثمان نَهْدى، حسن بصرى و قَتاده (رجوع کنید به همان، ج 15، ص 322؛ مِزّى، ج 7، ص 439).منابع: ابن‌ابى‌الحدید، شرح نهج‌البلاغة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره 1385ـ1387/ 1965ـ1967، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌حِبّان، کتاب الثقات، حیدرآباد، دکن 1393ـ1403/ 1973ـ1983، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌سعد (بیروت)؛ ابن‌عبدالبرّ، الاستیعاب فى معرفة الاصحاب، چاپ على‌محمد بجاوى، بیروت 1412/1992؛ ابن‌عبدربّه، العقدالفرید، چاپ على شیرى، بیروت 1408ـ1411/ 1988ـ1990؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت 1415ـ1421/ 1995ـ2001؛ ابراهیم‌بن محمد ثقفى، الغارات، چاپ جلال‌الدین محدث ارموى، تهران 1355ش؛ سمعانى؛ صفدى؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ یوسف‌بن عبدالرحمان مِزّى، تهذیب‌الکمال فى اسماء الرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت 1422/2002؛ نصربن مزاحم، وقعة صفّین، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره 1382، چاپ افست قم 1404.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

هادی بِزْدی ثانی

حوزه موضوعی

قرآن و حدیث

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده