حنبلیه مدرسه
معرف
از بناهاى دوره ممالیک* (حک : سده هفتم ـ دهم) در بافت قدیم شهر قدس
متن
حنبلیه، مدرسه، از بناهاى دوره ممالیک* (حک : سده هفتم ـ دهم) در بافت قدیم شهر قدس. از وجه تسمیه مدرسه اطلاعى نیست؛ به گفته عبدالجلیل حسن عبدالمهدى (ج 2، ص 89)، احتمالا در این مدرسه فقه حنبلى تدریس مى‌شده است. این مدرسه در عصر حاضر دارالسرور نامیده مى‌شود و به اقامتگاه آل‌قُطَینه تبدیل شده است (کنوزالقدس، ص 240؛ بورگوین، ج 2، ص 437).ساختمان مدرسه در ناحیه‌اى بود که چند مدرسه قدیم دیگر نیز وجود داشت. این مدرسه از مشرق به کوچه‌اى منتهى به سوق القطّانین، از شمال به خیابان باب الحدید که تقریبآ رو به شمال غربى امتداد یافته است، از مغرب به زمینى گسترده و از جنوب به ساختمانى متروک محدود مى‌شود (بورگوین، همانجا).به گفته علیمى‌حنبلى (همانجا)، مدرسه حنبلیه را امیرسیف‌الدین بَیْدمَر خوارزمى بنیان نهاد. او وقتى به نیابت حکومت دمشق و حلب رسید، بناى مدرسه را در اواخر جمادى‌الآخره 781 آغاز کرد و در اواخر شوال همان سال به پایان رساند (ابن‌فرات، ج 9، جزء2، ص 292؛ ابن‌قاضى شهبه، ج 1، ص 227؛ علیمى‌حنبلى، همانجا؛ نیز رجوع کنید به کردعلى، همانجا؛ عبدالجلیل حسن عبدالمهدى، همانجا).گفته شده است، امیرسیف‌الدین بیدمر مدرسه را پس از پایان کار ساختمان آن وقف کرد (امام، ص 197). به گفته علیمى حنبلى (ج 2، ص 202)، از مدرّسان مدرسه حنبلیه در دوره ممالیک، فقط شیخ برهان‌الدین ابوالصفا ابراهیم‌بن على الاسعردى شافعى صوفى (متوفى 887) شناخته شده است که پس از اقامت در بیت‌المقدّس (842) از جانب ملک ظاهر جَقمَق بدین منصب گمارده شد.براساس اسناد رسمى سده دهم فردى به نام شیخ عبدالکریم بن حسین‌الغَلْواتى، از مسئول مدرسه حنبلیه یا از قاضى بیت‌المقدس، عبدالرحمان العثمانى الحنفى، مدرسه را براى یک دوره صد ساله و در پنجاه قرارداد جداگانه به ششصد سکه نقره ترکى اجاره کرد (بورگوین، ج 2، ص 438). همچنین بنابر اسنادى، مدرسه در 1242 نیز دایر بوده است (عسلى، ص201).ویژگیهاى معمارى. نقشه بنا چند ضلعى نامنتظم است، بدین صورت که بخش مرکزى و اصلى مدرسه تقریبآ به شکل مستطیل و قسمت شمالى آن به سبب اُریب بودن خیابان باب‌الحدید مثلثى است. بیشترین عرض ساختمان در قسمت مرکزى 8ر22 متر و طول آن در کوچه سوق‌القطّانین نوزده متر و در باب الحدید 21 متر است (رجوع کنید به بورگوین، ج 2، ص 439، نقشه 3/42). مدخل اصلى بنا در محل تلاقى خیابان باب‌الحدید و خیابانى منتهى به سوق‌القطّانین قرار گرفته است (همان، ج 2، ص 438). بنابر نقشه‌اى که بورگوین از مدرسه ترسیم کرده است، مدخل اصلى به یک هشتى و سپس به حیاط روباز در قسمت مرکزى ساختمان راه دارد. در اضلاع شرقى، غربى و شمالى حیاط، حجره‌هایى در دو طبقه براى سکونت طلاب و مدرّسان بنا شده است. ایوان بلند مدرسه در ضلع جنوبى قرار دارد که بر دیوار جنوبى آن، محرابى ساخته شده است (رجوع کنید به همان، ج 2، ص 439ـ440 و نقشه 3/42؛ نیز رجوع کنید به کنوزالقدس، همانجا؛ ادامه مقاله). در ضلع شرقى ایوان، دو در قرار دارد که به دو حجره کوچک راه مى‌یابند و حجره جنوبى از طریق راهرویى به هشتى متصل مى‌گردد. در ضلع غربىِ ایوان نیز یک در و یک پنجره قرار دارد که به اتاقى باز مى‌شوند (بورگوین، ج 2، ص 440). در ضلع جنوب غربى حیاط، دالانى سرپوشیده به ساختمانى الحاقى، متشکل از یک حیاط خلوت کوچک با سه اتاق، راه مى‌یابد. همچنین در ضلع شمالى این حیاط پلکانى به طبقه دوم راه دارد (رجوع کنید به همان، ج 2، ص 440، نقشه 3/42). مصالح بنا در پایین دیوارها، به‌ویژه در نماى رو به خیابان باب‌الحدید، سنگهاى بزرگ صیقل نیافته است که غیر استادانه کار شده، اما در دیگر قسمتها، سنگها تراش خورده و داراى رگچینهاى منظم است (همان، ج 2، ص 439). ورودىِ مدرسه با قوس تیزه‌دار تونشسته‌اى از سنگ آهک بادبُر ساخته و با یک قاب‌بند گچ‌برى شده است (همانجا، نیز رجوع کنید به ص440، تصویر 2/42). نعل درگاه نیز از سنگ‌گچ و بر روى آن قوسى مسطح با اندکى برجستگى و اتصال دندانه‌دار به رنگ قرمز است، همچنین سنگ قِطاع (سنگ یا آجر ذوزنقه شکل که در قوس‌بندى به‌کار مى‌رود) آن به رنگ سیاه است (همان، ج 2، ص 439). طاق حجره‌ها نیز متقاطع یا گهواره‌یى است. ایوان حدود دو متر بلندتر از دیگر حجره‌ها ساخته شده و داراى قوس تیزه‌دارى است که دهانه طاق آن از پاکار مقرنسهایى که روى آن کار شده، جلوتر ساخته شده است. اشکال موجى به کار رفته در سطح بیرونى قوس و لبه آن نیز سالم مانده است (رجوع کنید به همان، ج 2، ص440، نیز رجوع کنید به ص 441، تصاویر 5/42ـ7/42).محراب به صورت ابتدایى مرمت شده و جزئیات آن در اندود رنگ پنهان شده است، در دو سوى محراب، دو ستون قرار دارد. محراب داراى قوس تیزه دارى است که با قاب‌بندى مستطیل، با اشکال موجى تزیین شده است. طاق محراب از سنگ قطاعى ساخته شده که از مرکز نیم گنبد محراب به سمت داخل و رو به پایین محراب امتداد یافته است (رجوع کنید به همان، ج 2، ص440، نیز رجوع کنید به ص 442، تصاویر، 8/42ـ9/42).منابع: ابن‌فرات، تاریخ ابن‌الفرات، ج 9، جزء2، چاپ قسطنطین زریق و نجلا عزالدین، بیروت 1938؛ ابن‌قاضى شهبه، تاریخ ابن‌قاضى شهبة، چاپ عدنان درویش، دمشق 1977ـ1994؛ رشاد امام، مدینة القدس فى العصر الوسیط: 1253ـ1516م، تونس 1396/1976؛ عبدالجلیل حسن عبدالمهدى، المدارس فى بیت المقدس فى العصرین الایوبى و المملوکى، عمان 1401/1981؛ کامل جمیل عسلى، معاهد العلم فى بیت المقدس، عمان 1981؛ مجیرالدین عبدالرحمان‌بن محمد عُلَیمى حنبلى، الانس الجلیل بتاریخ القدس و الخلیل، نجف 1388/1968؛ محمد کردعلى، خطط الشام، بیروت 1389ـ1392/ 1969ـ1972؛ کنوز القدس، تألیف رائف یوسف نجم و دیگران، ]قم[ : مؤسسة آل‌البیت، 1403/1983؛Michael Hamilton Burgoyne, Mamluk Jerusalem:an architectural study, with additional historical research by D.S. Richards, [London] 1987.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

جواد نیستانی

حوزه موضوعی

هنرومعماری

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده