حنانه مرتضی
معرف
آهنگ‌ساز، نوازنده، رهبر ارکستر و پژوهشگر موسیقى
متن
حنّانه، مرتضى، آهنگ‌ساز، نوازنده، رهبر ارکستر و پژوهشگر موسیقى. وى در 1301ش، در تهران متولد شد. پدرش، محمد حنانه ملقب به مدیر (مؤسس و مدیر مدرسه ثروت)، به اجبار وى را به هنرستان عالى موسیقى فرستاد. حنانه زیرنظر رودولف اوربانتس (تک‌نواز و رئیس ارکستر سمفونیک هنرستان و از استادان اعزامى از پراگ)، نوازندگى و نوشتن جملات موسیقى براى سازهاى بادى را فراگرفت. در 1320ش، استادان پراگى ایران را ترک کردند و نظام آموزشى هنرستان دستخوش تغییراتى شد (حنّانه، ص 177؛ زاهدى، ص 82ـ91)، اما حنانه هم‌زمان با تحصیل در هنرستان، به‌طور خصوصى به آموختن موسیقى به ویژه کمپوزیسیون نزد پرویز محمود (متوفى 1373ش) روى آورد. وى در 1321ش، از هنرستان عالى موسیقى دیپلم گرفت (زاهدى، ص 85، 101). یک سال بعد، او و چند نفر از دوستانش به یارى پرویز محمود ارکستر سمفونیک تهران را تأسیس کردند. وى پس از محمود و روبیک گریگوریان (متوفى 1371ش)، سومین رهبر این ارکستر از 1331 تا 1333ش بود (همان، ص100ـ101، 109، 115ـ116؛ نیز رجوع کنید به حسنى، ج 2، ص 227). در 1333ش، به‌سبب ساختن قطعه «سوئیت شهر مرجان»، ویژه هزاره حکیم ابن‌سینا، از طریق انریکو چرولّى (سفیر ایتالیا) موفق به دریافت بورس تحصیلى شد و از این تاریخ، به مدت پنج سال در انستیتوى موسیقى مذهبى مقدّس در واتیکان، نزد مایسترو کاردوتچى به تحصیل آهنگ‌سازى پرداخت و پس از آن نیز مطالعات خود را تا 1340ش، در زمینه موسیقى مذهبى ایتالیا در آن کشور ادامه داد (زاهدى، ص 119ـ121؛ ملّاح، ص 595).بعد از بازگشت به ایران، از 1343ش همکارى خود را با رادیو ایران آغاز کرد و ارکستر سمفونیک فارابى را پى‌ریخت و چندى بعد به عضویت شوراى عالى موسیقى رادیو درآمد (ملّاح؛ حنّانه، همانجاها). در 1344ش حنانه، از طرف رادیو ایران، در تریبون بین‌المللى آهنگسازان در یونسکو (پاریس) شرکت کرد و در جلسه مخصوص موسیقى شرق، آریاى شیطان را براى حاضران پخش کرد. این قطعه‌ها بعداً از رادیوهاى ایرلند و سویس نیز پخش شدند (حنّانه، ص 177ـ178). وى در اولین جشن هنر شیراز (1346ش)، پس از اجراى اثرى از خود، موفق به اخذ جایزه گراند مانسیون اسپسیال شد. در دومین جشن هنر شیراز (1347ش) قطعه او به نام کاپریس براى پیانو و ارکستر سمفونیک، به رهبرى فرهاد مشکات و با پیانوى لوست مارتیروسیان، اجرا شد. حنانه در 1350ش جایزه بهترین موسیقى متن فیلم را براى فیلم فرار از تله گرفت. در 1348 و 1349ش، وى در تلویزیون ایران، سرپرستى و اجراى سلسله برنامه‌هایى درباره تئورى موسیقى ایرانى برعهده گرفت (زاهدى، ص 277؛ ملّاح، همانجا). او در 1353 ش، براى تحقیق درباره موسیقى قدیم ترکى و ایرانى به ترکیه سفرکرد (زاهدى، همانجا) و تا پایان عمر (24 مهر 1368) به فعالیت و تحقیق درباره موسیقى ایران ادامه داد.برخى از مهم‌ترین آثار حنانه عبارت‌اند از: اوراتو ریو، براى کر و سُلوها و ارکستر؛ صبر و ظفر، براى ارکستر مجلسى با پیانو و هارپ؛ ترجمه جلد اول کتاب ارکستراسیون تألیف شارل کوکلن؛ تفسیرِ مقاصدالالحانِ عبدالقادر مراغى (چاپ نشده)؛ و تألیف کتاب گامهاى گمشده (ملّاح، ص 596).نظریه مرتضى حنانه در موسیقى نوین ایرانى، «هارمونى زوج» است. وى با این نظریه در جهت ارکستره کردن موسیقى ایرانى تلاش مى‌کرد و معتقد بود هارمونى زوج، با در برداشتن حالات گوناگون موسیقى ایرانى، مى‌تواند به خوبى جوابگوى نیاز این موسیقى چند صدایى باشد. با این حال وى هیچگاه به تشریح دقیق این نظریه نپرداخت و نحوه کاربرد آن در موسیقى ایرانى و نظام محاسبه آکوردها و تسلسل آنها را توصیف نکرد (روشن‌روان، ص 49). وجه تمایز موسیقى حنانه با آثار دیگر آهنگ‌سازان ایرانى، نوع صدا دهندگى آن در ارکستر است که درباره قرابت و تأثیر صوتى آن در موسیقى ایرانى، نظریات متفاوتى بیان شده است (همان، ص 62ـ63).دیگر وجه تمایز موسیقى حنانه، بیشتر به هارمونیهاى او و سازآرایى (ارکستراسیون)هاى او مربوط است تا فرازهاى ملودیک یا چگونگى تلفیق شعر و موسیقى. قطعاتى که وى ساخته بیشتر سازى است تا آوازى. وى به پیروى از استادش، پرویز محمود، به رنگ‌آمیزى و جلوه‌هاى ویژه ارکسترى بسیار توجه داشت، اما به استفاده از سازهاى ایرانى و فواصل و پرده‌هاى موسیقى سنّتى (و نیز زیورها و زینتهاى نغمگى خاص موسیقى ایران) چندان علاقه‌اى نداشت (درویشى، ص 99ـ100). او افزون بر گرایش به ساخت موسیقى فیلم و نوشتن موسیقى سمفونیک، براى ترانه‌هاى ایرانى و موسیقى مجلسى نیز ملودى مى‌ساخت (همان، ص 99). مرتضى حنانه از اولین کسانى است که ساختن موسیقى فیلم را در قالب کار حرفه‌اى در ایران آغاز کرد (رجوع کنید به زاهدى، ص 191ـ213؛ نورى، ص 107ـ111). موسیقى متن براى فیلمهاى کاکو (1349ش)، صمد و فولادزره (1350ش)، جعفرخان از فرنگ برگشته (1365ش) و مجموعه تلویزیونى هزاردستان (1359ـ 1366ش) و چند مستند از ابراهیم گلستان از کارهاى حنانه است (زاهدى، همانجا). او از اولین کسانى بود که دوبله فیلمهاى خارجى را در ایران به راه انداختند. وى از اوان تحصیل در ایتالیا نیز در فیلمهاى کمدى که به فارسى دوبله مى‌شد، به جاى «توتو» (کمدین ایتالیایى) حرف مى‌زد (شمسایى، ص 181).منابع: سعدى حسنى، تاریخ موسیقى، ]تهران[ 1336ش؛ مرتضى حنّانه، گامهاى گمشده، تهران 1367ش؛ محمدرضا درویشى، «حنانه، موسیقى و... چند حاشیه»، در یادنامه مرتضى حنانه: مجموعه مقالات، به کوشش شهین حنانه، تهران: نشر قطره، 1369ش؛ کامبیر روشن‌روان، «حنانه و هارمونى زوج»، در همان؛ تورج زاهدى، ... به رهبرى مرتضى حنانه، ]تهران[ 1369ش؛ منوچهر شمسایى، «یک خاطره»، در یادنامه مرتضى حنانه، همان؛ حسینعلى ملّاح، «مرتضى حنانه»، آینده، سال 16، ش 5ـ8 (مرداد ـ آبان 1369)؛ محمد نورى، «حنانه و موسیقى فیلم»، در یادنامه مرتضى حنانه، همان.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدعلیرضا میرعلی نقی

حوزه موضوعی

هنرومعماری

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده