حنانه
معرف
نام ستونى در مسجدالنبى، در محل درخت نخلى که بنا بر گزارشهاى تاریخى از هجر پیامبر نالید
متن
حَنّانه، نام ستونى در مسجدالنبى، در محل درخت نخلى که بنا بر گزارشهاى تاریخى از هجر پیامبر نالید. بنابر روایات تاریخى، پیامبر اکرم صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم در مسجد به ستونى از نخل خرما تکیه مى‌دادند و خطبه مى‌خواندند. روزى یکى از صحابه از پیامبر خواست که براى حضرت منبرى بسازد تا روى آن قرار گیرند و مردم ایشان را ببینند و سخنشان را بهتر بشنوند. پیامبر موافقت فرمودند اما با منتقل شدن ایشان از کنار ستون به روى منبر، ستون به سوى پیامبر خم شد. ایشان از ستون خواستند برجاى خود باشد و سپس اصحاب را از نالیدن آن ستون آگاه کردند. در برخى از روایات صداى ناله این ستون مانند صداى شتر دانسته شده و گفته شده است که صحابه نیز این صوت را شنیده‌اند. پس از آن پیامبر از منبر فرود آمده دست نوازش بر آن ستون کشیدند (رجوع کنید به صنعانى، ج 3، ص 185ـ186؛ دارمى، ج 1، ص 16؛ بخارى، ج 4، ص 173ـ174؛ ابونعیم اصفهانى، ص 340ـ345). برخى گفته‌اند این ستون را بنى‌امیه پس از تجدید بناى مسجد قطع کردند و از بین بردند (رجوع کنید به قطب راوندى، ج 1، ص 166؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 6، ص 444) و آنچه بعد از بازسازى مسجد با نام ستون حنانه در منابع یاد شده و نماز خواندن کنار آن مستحب است (رجوع کنید به نورى، ج 3، ص 426، ج 10، ص 195)، ظاهرآ جاى آن است نه خود ستون. شاید هم قطعه‌اى از آن در دورانى از تاریخ وجود داشته است (براى نمونه‌اى از ذکر قطعه‌اى از آن رجوع کنید به ابن‌جبیر، ص 152؛ ابن‌بطوطه، ج 1، ص 133). بنابر روایتى، پس از تخریب مسجد، اُبَىّ بن کَعب این ستون را به خانه خود برد و از آن نگهدارى کرد (رجوع کنید به ابن‌ماجه، ج 1، ص 454).این ستون به جهت نالیدن و آمدن تعبیر «حنّ الىّ» در حدیث نبوى (رجوع کنید به صنعانى، همانجا)، به «حنّانه» شهرت یافته است (قطب راوندى، ج 1، ص 165). برخى از مفسران در ذیل آیه 74 سوره بقره درباره اعطاى فهم به جمادات، به این قضیه اشاره کرده‌اند (رجوع کنید به طبرى؛ میبدى؛ قرطبى، ذیل آیه). برخى همچون باقلانى (ص 158)، غزالى (ج 2، ص 416)، طبرسى (ج 1، ص 76) و بهاءالدین اربلى (ج 1، ص 24) نالیدن این ستون را از معجزات پیامبر دانسته‌اند. شافعى این معجزه را برتر از زنده کردن مردگان توسط حضرت عیسى علیه‌السلام دانسته است (رجوع کنید به بیهقى، ص 271ـ272). به نوشته قاضى عبدالجباربن‌احمد (ج15، ص 204)،برخى ناله این ستون و تسبیح سنگ ریزه در دست پیامبر و این قبیل امور را از معجزات پیامبر نمى‌دانسته‌اند، زیرا ظهور جنس آن از انسانهاى دیگر محال نیست؛ اما در جاى دیگر (ج 16، ص 416ـ417) به‌تفصیل این قضیه را نقل کرده و آن را از معجزات پیامبر و اصل خبر را متواتر دانسته است (نیز رجوع کنید به قاضى‌عیاض، ج 1، ص 303).در شعر عربى و فارسى نیز نالیدن این ستون از معجزات پیامبر و از موارد شعور نباتات دانسته شده است. براى نمونه، شرف‌الدین بوصیرى (متوفى 696؛ ص 176) و صفى‌الدین حلّى (متوفى 752؛ ج 1، ص 148) در قصاید خود در مدح پیامبر به این قضیه اشاره کرده‌اند (براى دیگر اشعار رجوع کنید به مقدسى، ج 5، ص 37؛ ابن‌شهرآشوب، ج 1، ص 80؛ مَقَّرى، ج 3، ص 251). جلال‌الدین مولوى بلخى نیز این داستان را در مثنوى (ج 1، دفتر1، بیت 2113ـ2122) آورده و چندین بار نیز در غزلیات خود (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 161، 163، 248، ج 2، ص 3، 152، ج 5، ص 11، 120) به آن اشاره کرده است.در مسیر کوفه به نجف نیز ستونى قرار داشته است که وقتى پیکر امیرالمؤمنین علیه‌السلام را از کنار آن عبور داده‌اند از حزن و تأسف خم شده است (طوسى، ص 682). ظاهراً مسجد معروف به حنّانه در نزدیکى نجف، در جایگاه همان ستون بنا شده است (مجلسى، ج 97، ص 455).منابع: ابن‌بطوطه، رحلة ابن‌بطوطة، چاپ على منتصر کتانى، بیروت 1395/1975؛ ابن‌جبیر، رحلة ابن‌جبیر، بیروت 1986؛ ابن‌حجر عسقلانى، فتح‌البارى: شرح صحیح البخارى، بولاق 1300ـ1301، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابى‌طالب، نجف 1956؛ ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجة، چاپ محمدفؤاد عبدالباقى، ]قاهره 1373/ 1954[، چاپ افست ]بیروت، بى‌تا.[؛ ابونعیم اصفهانى، دلائل النبوة، حیدرآباد، دکن 1369/ 1950؛ محمدبن طیب باقلانى، کتاب تمهیدالاوائل و تلخیص الدلائل، چاپ عمادالدین احمد حیدر، بیروت 1414/1993؛ محمدبن اسماعیل بخارى، صحیح‌البخارى، ]چاپ محمد ذهنى افندى[، استانبول 1401/1981، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ محمدبن سعید بوصیرى، دیوان، چاپ محمد سیدکیلانى، مصر 1374/1955؛ على‌بن عیسى بهاءالدین اربلى، کشف الغمة فى معرفة‌الائمة، بیروت 1405/1985؛ احمدبن حسین بیهقى، الاعتقاد و الهدایة الى سبیل‌الرشاد على مذهب السلف و اصحاب الحدیث، چاپ احمد عصام کاتب، بیروت 1401/ 1981؛ عبداللّه‌بن عبدالرحمان دارمى، سنن الدارمى، چاپ محمد احمد دهمان، دمشق: مکتبة‌الاعتدال، ]بى‌تا.[؛ عبدالعزیزبن سرایا صفى‌الدین حلّى، دیوان، چاپ محمد حور، عَمّان 2000؛ عبدالرزاق‌بن همام صنعانى، المصنَّف، چاپ حبیب‌الرحمان اعظمى، بیروت 1403/1983؛ فضل‌بن حسن طبرسى، اعلام‌الورى باعلام الهدى، قم 1417؛ طبرى، جامع؛ محمدبن حسن طوسى، الامالى، قم 1414؛ محمدبن محمد غزالى، احیاء علوم‌الدین، بیروت 1406/ 1986؛ قاضى عبدالجباربن احمد، المغنى فى ابواب التوحید و العدل، ج 15، چاپ محمود خضیرى و محمود محمد قاسم، قاهره 1385/1965، ج 16، چاپ امین خولى، قاهره 1380/1960؛ عیاض‌بن موسى قاضى عیاض، الشفا بتعریف حقوق المصطفى، بیروت 1409؛ محمدبن احمد قرطبى، الجامع لاحکام القرآن، بیروت 1405/1985؛ سعیدبن هبة‌اللّه قطب راوندى، الخرائج و الجرائح، قم 1409؛ مجلسى؛ مطهربن طاهر مقدسى، کتاب البدء و التاریخ، چاپ کلمان هوار، پاریس 1899ـ1919، چاپ افست تهران 1962؛ احمدبن محمد مَقَّرى، ازهار الریاض فى اخبار عیاض، چاپ مصطفى سقا، ابراهیم ابیارى، و عبدالحفیظ شلبى، ج 3، قاهره 1361/1942؛ جلال‌الدین محمدبن محمد مولوى، کلیات شمس، یا، دیوان‌کبیر، چاپ بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران 1355ش؛ همو، مثنوى معنوى، تصحیح رینولد آلن نیکلسون، چاپ نصراللّه پورجوادى، تهران 1363ش؛ احمدبن محمد میبدى، کشف‌الاسرار و عدة الابرار، چاپ على‌اصغر حکمت، تهران 1361ش؛ حسین‌بن محمدتقى نورى، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم 1407ـ 1408.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محسن معینی

حوزه موضوعی

قرآن و حدیث

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده