حمیدی شیرازی مهدی
معرف
شاعر و محقق و منتقد معاصر
متن
حمیدى شیرازى، مهدى، شاعر و محقق و منتقد معاصر. در 1293ش در شیراز به‌دنیا آمد. پدرش سیدمحمد ثقة‌الاعلام یکى از رجال شیراز بود که در دوره اول مجلس شوراى ملى به نمایندگى از طرف مردم شیراز انتخاب شده بود. حمیدى سه ساله بود که پدرش را از دست داد و از آن پس تحت تربیت مادرش، که شاعر و مؤسس نخستین مدرسه دخترانه به‌نام عفّتیه در شیراز بود، قرار گرفت. تحصیلات ابتدایى و متوسطه را در شیراز گذراند و از اوان نوجوانى سرودن شعر را آغاز کرد. در مدرسه تحت تأثیر معلم خود، لطفعلى صورتگر*، به‌سبک خراسانى و اشعار منوچهرى دامغانى علاقه‌مند شد. پس از اخذ دیپلم راهى تهران شد و در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران و دانشسراى عالى تحصیل کرد. در 1316ش با رتبه اول لیسانس فارغ‌التحصیل شد و به شیراز بازگشت و در دبیرستانهاى آنجا به تدریس پرداخت. در 1317ش نخستین مجموعه اشعار خود به نام «شکوفه‌ها» را به‌چاپ رساند. در این زمان موضوع اشعار حمیدى غزل و مفاهیم عاشقانه بود. وى پس از درگذشت ناگهانى نامزدش در همین سال، اشعارى در قالب دوبیتیهاى پیوسته به‌نام «آرامگاه عشق» سرود و پس از آن تا مدتى شعر نسرود. در آغاز 1318ش براى خدمت سربازى به دانشکده افسرى تهران رفت و پس از پایان خدمت در دبیرستانها و دانشسراى مقدماتى به تدریس پرداخت (رکن‌زاده آدمیت، ج 2، ص 376؛ برقعى، ج 2، ص 1194؛ «یادهایى از دکتر مهدى حمیدى»، ص 319ـ320، به نقل از حسن امداد). در همین سال عشقى نافرجام سرآغاز سرودن اشعار عاشقانه و قصاید محکم وى شد («یادهایى از دکتر مهدى حمیدى»، ص 320، به نقل از حسن امداد؛ براى نمونه اشعار رجوع کنید به حمیدى شیرازى، 1378ش، ج 1، ص 82ـ84). مجموعه‌هاى پس از یک سال و اشک معشوق حاصل این دوران از زندگى اوست.در 1320ش و اشغال ایران توسط متفقین، حمیدى با شجاعت تمام قصاید غرّاى انتقادى سرود و در آنها به زمامداران سازشکار و سیاست بیگانگان تاخت. این اشعار سبب آوازه او در سراسر کشور شد. از جمله این اشعار قصیده «پیام آذربایجان» (رجوع کنید به حمیدى شیرازى، 1325ش، ص19ـ22) بود که ابتدا در جراید شیراز منتشر و سپس در روزنامه‌هاى تهران و آذربایجان نقل شد، به‌طورى‌که آذربایجانیها به او لقب «شاعر ملى» دادند («یادهایى از دکتر مهدى حمیدى»، همانجا). در 1322ش با روزنامه اقیانوس همکارى کرد (همان، ص 321). در 1323ش تحصیل در دوره دکترى ادبیات فارسى را آغاز کرد و ضمن تحصیل به تدریس در دبیرستان البرز پرداخت (همانجا؛ اسنادى از مشاهیر ادب معاصر ایران، دفتر5، ص 144) و در همان اوان، امتیاز روزنامه کهکشان را گرفت و آن را در تهران منتشر ساخت («یادهایى از دکتر مهدى حمیدى»، همانجا).حمیدى در 1324ش با نیما یوشیج* دیدار کرد و پس از آن، نظر تند و انتقادى خود را درباره شعر نو در قصیده‌اى بیان نمود (همانجا؛ نیز رجوع کنید به حمیدى شیرازى، 1333ش، ص 38ـ43) و در صف مخالفان سرسخت شعر نیمایى قرار گرفت (رجوع کنید به ادامه مقاله). پس از این سال به‌تدریج به مضامین اجتماعى، وطنى و تاریخى گرایش یافت که حاصل آن پختگى و استحکام اشعار این دوره از زندگى اوست. مجموعه‌هاى سالهاى سیاه، طلسمِ شکسته و زمزمه بهشت مراحل پختگى شعر وى را نشان مى‌دهد (یاحقى، ص180ـ181). در 1327ش موفق به اخذ دکترى ادبیات فارسى شد و چندى بعد در دانشکده الهیات و سپس دانشکده ادبیات به تدریس پرداخت و به رتبه استادى رسید («یادهایى از دکتر مهدى حمیدى»؛ اسنادى از مشاهیر ادب معاصر ایران، همانجاها). در 1330ش حمیدى در مسابقه «وطن»، که از سوى اداره کل انتشارات و تبلیغات و داورى فرهنگستان طرح شده‌بود، شرکت کرد و منظومه «در امواجِ سند» او برگزیده شد و جایزه اول را گرفت («یادهایى از دکتر مهدى حمیدى»، ص321ـ322، به‌نقل‌از حسن امداد؛ اسنادى از مشاهیر ادب معاصر ایران، دفتر5، ص 151). در 1342ش کتاب عروض حمیدى به‌چاپ رسید. وى در این کتاب روش و دیدگاه جدیدى براى آموزش عروض فارسى ابداع کرد (رجوع کنید به ص 5؛ براى نقد کتاب رجوع کنید به مقرّبى، ص780ـ787؛ نیز رجوع کنید به عروض*).در 1343ش درگیریهاى جدیدى بین حمیدى و نوپردازان به‌وجود آمد که عده‌اى از سنّت‌گرایان به دفاع از او پرداختند («یادهایى از دکتر مهدى حمیدى»، ص 322؛ به نقل از حسن امداد). در 1347ش وى کتاب عطار در مثنوى‌هاى گزیده او و گزیده مثنوى‌هاى او را منتشر ساخت. نگاه انتقادى او به آثار عطار بار دیگر جنجالى در مطبوعات به پا کرد و عده‌اى از او به شدت انتقاد کردند (رجوع کنید به حمیدى شیرازى، 1347ش، تقریظ‌ها و انتقادها، ص 89ـ92، 99ـ100،110ـ111؛ نیز رجوع کنید به شفیعى کدکنى، ص 17ـ32). حمیدى در 1348ش بازنشسته شد (اسنادى از مشاهیر ادب معاصر ایران، دفتر5، ص150). در 1350ش در شانزدهمین سالگرد درگذشت نیما سخنرانى کرد و دیدگاه خود را درباره شعر فارسى و مخالفت خود را با سبک نیما آشکارا بیان کرد و بار دیگر ماجراى شعر نو و سنّتى آغاز شد و مخالفان و موافقان مقالاتى در این باب نوشتند («یادهایى از دکتر مهدى حمیدى»، همانجا). احمد شاملو* در شعرى بلند (رجوع کنید به دفتر1، ص140ـ148) و مهدى اخوان ثالث* در مقاله‌اى مفصّل (رجوع کنید به ج 2، ص 13ـ50) از سبک شاعرى حمیدى انتقاد کردند و برخى چون فریدون توللّى* و محمدامین ریاحى* در ستایش از شعرش مقالاتى نوشتند (رجوع کنید به حمیدى شیرازى، 1378ش، ج 3، مؤخره، ص 613ـ614، 627ـ629؛ براى دیگر دیدگاههاى موافق رجوع کنید به همان مؤخره، ص 551ـ651). حمیدى در همان سال قصیده‌اى به نام «آخرین حرف» سرود و در آن از اشعار خود در برابر نقدهاى ناقدان دفاع کرد (رجوع کنید به 1363ش ب، ص 222ـ224؛ نیز رجوع کنید به رضا، ص 526). در همین سال منظومه «در امواج سند» در مسابقه‌اى که رادیو بى‌بى‌سى برگزار کرده بود، برنده اول شناخته شد («یادهایى از دکتر مهدى حمیدى»، همانجا). وى در سالهاى پس از بازنشستگى آثار دیگرى منتشر کرد و در تیر 1365 در تهران درگذشت و در حافظیه شیراز به‌خاک سپرده شد (همان، ص 323، به نقل از حسن امداد؛ برقعى، ج 2، ص 1195).در شعر حمیدى قالب و معنا چنان به‌هم پیوسته و درهم آمیخته است که گویى معناى مورد نظر او را فقط در همان قالب که خود برگزیده است مى‌توان ریخت («یادهایى از دکتر مهدى حمیدى»، ص 326، به نقل از مهدى برهانى). درباره قالب، وى هم تقسیم‌بندى قدما را پذیرفته و هم به نوعى آنها را درهم آمیخته و تقسیم‌بندى جدیدى ارائه کرده است. به‌عقیده او این مفهوم شعر است که نوع و نام قالب را مشخص مى‌کند، چنانکه در بخش قطعات اشعارى آورده که قالب آن غزل است ولى وى نام قطعه بر آنها نهاده است (براى نمونه رجوع کنید به 1363ش ب، ص 95). در این تقسیم‌بندى، محتوا بیشتر از صورت موردتوجه او بوده است؛ به‌طورى‌که به بسیارى از اشعارى که در قالب غزل، قطعه و قصیده نمى‌گنجند عنوان «چکامه» داد و به چکامه، که در ادبیات فارسى معنایى عام داشت، معنایى خاص بخشید (رجوع کنید به «یادهایى از دکتر مهدى حمیدى»، همانجا؛ براى نمونه چکامه‌ها رجوع کنید به حمیدى شیرازى، 1363ش ب، ص 111ـ141). حمیدى در پیروى از شعر سنتى بیشتر متأثر از سبک خراسانى است. او کمتر از لغات عربى یا فارسى مهجور استفاده کرده است (رجوع کنید به «یادهایى از دکتر مهدى حمیدى»، ص330، به نقل از مهدى برهانى). وى ضمن پیروى از گذشتگان، از وقایع تاریخى، مفاهیم دینى و حماسى کهن، شعرى تازه ارائه کرده است. از جمله آنها منظومه‌هاى «در امواج سند»، «موسى» و «بت‌شکن بابل» است (رجوع کنید به 1333ش، ص23ـ30؛ همو، 1344ش، ص51ـ 58، 71ـ85). وى از اشعار بسیارى از شاعران طراز اول فارسى، از جمله رودکى و ناصرخسرو، استقبال (براى نمونه رجوع کنید به 1378ش، ج 1، ص 33ـ35، 74ـ76) و اشعار شاعرانى چون سعدى و حافظ را تضمین کرده است (براى نمونه رجوع کنید به همان، ج 1، ص 65ـ67، 113ـ114).حمیدى شاعرى آزاده و در بیان عقایدش جسور بود و هرگز شعر را براى مدح و تملق به‌کار نگرفت (رضا، ص 521ـ522)؛ عاطفه و احساس جایگاه خاصى در شعر او دارد. به طور کلى در سروده‌هاى او به سه نوع «من» برمى‌خوریم. در اشعار غنایى و عاشقانه «منِ» او عاطفى و شخصى است و بیشتر خود در شعر سهیم است تا دیگران (براى نمونه رجوع کنید به 1378ش، ج 1، ص 82ـ 84، 103ـ104)، اما در برخى منظومه‌ها از «منِ» شخصى فراتر مى‌رود، به‌طورى که به عواطف مردم نزدیک مى‌شود (براى نمونه رجوع کنید به همو، 1333ش، ص 72ـ73). «منِ» دیگرى که در اشعار او آشکار است حاکى از غرور و مفاخره در شعر است (براى نمونه رجوع کنید به همو 1363ش ب، ص 172ـ173) که ناقدان آن را از عیوب او و شعرش دانسته‌اند، حال آنکه این مفاخره در بین شعراى فارسى و عرب هم سابقه داشته است (رجوع کنید به همو، 1344ش، مقدمه مظاهر مصفّا، ص 11ـ12؛ همو، 1363ش ب، نامه امیرى فیروزکوهى، ص هفتم ـ هشتم).نثر حمیدى، روان و بى‌عیب است، اما به لحاظ استحکام و رعایت موازین ادبى با شعرش برابرى نمى‌کند (هنر، ص 538؛ براى آگاهى از سبک نثر او رجوع کنید به حمیدى شیرازى، 1319ش).آثار حمیدى بسیار متنوع است. آثار منظوم او عبارت‌اند از : شکوفه‌ها یا نغمه‌هاى جدید (تهران 1317ش)؛ پس از یک سال (شیراز 1319ش)؛ عصیان (شیراز 1321ش)؛ انتقام (تهران 1324ش)؛ از یاد رفته (تهران بى‌تا)؛ اشک معشوق (تهران 1324ش)؛ سالهاى سیاه (تهران 1325ش)؛ زمزمه بهشت (تهران 1333ش)؛ طلسم شکسته (تهران 1334ش)؛ گمشده من (تهران 1337ش)؛ ده فرمان (تهران 1344ش)؛ دیوان حمیدى (تهران 1366ش). آثار منثور: سبکسریهاى قلم (شیراز 1319ش)؛ عشق در بدر (3 جلد)، جلد اول (شیراز بى‌تا)، جلد دوم (1319ش، بى‌جا)، جلد سوم (1331ش، بى‌جا)؛ فرشتگان زمین (شیراز 1321ش)؛ شاعر در آلمان (شیراز 1322ش)؛ زبده شاهنامه فردوسى (تهران، بى‌تا)؛ شاهکارهاى فردوسى (تهران 1330ش)؛ بهشت سخن (2 جلد)، شامل گزیده و نقد اشعار و شرح احوال شعراى پنج قرن اول (ج اول، تهران 1314ش؛ جلد دوم، بى‌جا، 1338ش)؛ عروض حمیدى (تهران 1342ش)؛ دریاى گوهر (3 جلد)، برگزیده بهترین آثار نویسندگان و مترجمان معاصر و اشعار شاعران معاصر (تهران 1329ـ1334ش)؛ عطار در مثنوى‌هاى گزیده او و گزیده مثنوى‌هاى او (تهران 1347ش)؛ فنون و انواع شعر فارسى (تهران 1350ش)؛ فنون شعر و کالبدهاى پولادین آن (تهران 1363ش)؛ شعر در عصر قاجار (تهران 1364ش؛ رجوع کنید به مشار، جاهاى متعدد).حمیدى دو اثر ترجمه‌اى نیز دارد: زمزمه بهشت (مجموعه اشعار کنسانتین رینالد، تهران 1333ش) و ماه و شش پنى، داستانى از ویلیام سامرست موام (تهران 1339ش). او مقالات تحقیقى و انتقادى متعددى نیز در مجلات معتبر به‌چاپ رسانده است (براى آگاهى از کتاب‌شناسى مقالات رجوع کنید به اسنادى از مشاهیر ادب معاصر ایران، دفتر5، ص 141).منابع: مهدى اخوان ثالث، حریم سایه‌هاى سبز: مجموعه مقالات، زیرنظر مرتضى کاخى، ج 2، تهران 1373ش؛ اسنادى از مشاهیر ادب معاصر ایران، دفتر5، گردآورى و پژوهش على میرانصارى، تهران : سازمان اسناد و کتابخانه ملى جمهورى اسلامى ایران، 1382ش؛ محمدباقر برقعى، سخنوران نامى معاصر ایران، قم 1373ش؛ مهدى حمیدى شیرازى، اشک معشوق: دیوان حمیدى، تهران 1378ش؛ همو، ده فرمان، تهران 1344ش؛ همو، زمزمه بهشت، ]تهران ?1333ش[؛ همو، سالهاى سیاه، ]تهران ?1325ش[؛ همو، سبکسریهاى قلم، شیراز ?]1319ش[؛ همو، عروض حمیدى، تهران 1363ش الف؛ همو، عطار در مثنوى‌هاى گزیده او و گزیده مثنوى‌هاى او، تهران 1347ش؛ همو، فنون شعر و کالبدهاى پولادین آن، تهران 1363ش ب؛ فضل‌اللّه رضا، «حمیدى و شعر سنتى او»، آینده، سال 12، ش 9ـ10 (آذرـ دى 1365)؛ محمدحسین رکن‌زاده آدمیت، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، تهران 1337ـ1340ش؛ احمد شاملو، مجموعه‌ى آثار، دفتر1، به کوشش نیاز یعقوبشاهى، تهران 1380ش؛ محمدرضا شفیعى کدکنى، زبورِ پارسى: نگاهى به زندگى و غزل‌هاى عطار، ]تهران[ 1378ش؛ خانبابا مشار، فهرست کتابهاى چاپى فارسى، تهران 1350ـ1355ش؛ مصطفى مقرّبى، «]درباره[ عروض حمیدى»، راهنماى کتاب، سال 6، ش 10 و 11 (دى و بهمن 1342)؛ على‌محمد هنر، «یادى از مهدى حمیدى»، آینده، همان؛ محمدجعفر یاحقى، چون سبوى تشنه: تاریخ ادبیات معاصر فارسى، تهران 1374ش؛ «یادهایى از دکتر مهدى حمیدى»، آینده، سال 13، ش 4ـ5 (تیر ـ مرداد 1366).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

صفورا هوشیار

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده