حمیدی محمد بن فتوح بن عبدالله میورقی ازْدی اندلسی
معرف
حافظ، محدّث، ادیب و مورخ اندلسى قرن پنجم
متن
حُمَیدى، محمد بن فتوح‌بن عبداللّه مَیُورقى اَزْدى اندلسى، حافظ، محدّث، ادیب و مورخ اندلسى قرن پنجم. کنیه‌اش ابوعبداللّه است و نسبت حُمَیدى به یکى از نیاکانش، حُمَیدبن یَصِل، و نسبت اَزدى به خاندان او بازمى‌گردد، که از قبیله اَزْد در یمن بودند (ابن‌اثیر، ج 1، ص 392). او پیش از 420 در میورقه به دنیا آمد، اما اصل او را از رصافه قرطبه دانسته‌اند (رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج 55، ص80؛ ابن‌بشکوال، قسم 2، ص560؛ ذهبى، 1376ـ1377، ج 4، ص 1218؛ قس سمعانى، ج 5، ص 431). وى حدیث را در اندلس، مصر، مکه، دمشق و بغداد آموخت (ابن‌عساکر، ج 55، ص 77) و از شاگردان خاص و مصاحبان ابن‌حزم (متوفى 456 یا 457)، متکلم و فقیه ظاهرى، بود. از دیگر مشایخ و استادان او، ابوبکر خطیب بغدادى، ابونصر ابن‌ماکولا، ابوالولید باجى، ابوعبداللّه قضاعى، ابواسحاق حبّال، ابوالعباس عذرى و ابن عبدالبرّ قرطبى بودند (حُمَیدى، ج 2، ص 588؛ ابن‌بشکوال، همانجا؛ یاقوت حموى، ج 6، ص 2599؛ ابن‌خلّکان، ج 4، ص 282؛ ذهبى، 1424، ج10، ص 366). در قَیْروان نزد ابن‌ابى‌زید قیروانى حدیث و فقه آموخت (یاقوت حموى، همانجا). حمیدى در 448 به مناطق شرقى جهان اسلام سفر کرد و حج گزارد و در مکه، کریمة المروزیة (محدّثه معروف قرن پنجم) را ملاقات کرد و سرانجام در بغداد سکنا گزید (ابن‌بشکوال؛ یاقوت حموى، همانجاها).حمیدى شاگردان و راویان بسیارى داشت. دو تن از مشایخ مشهورش، خطیب بغدادى و ابن‌ماکولا، از او حدیث شنیده و مطالبى از او نقل کرده‌اند (یاقوت حموى، همانجا؛ ابن‌خلّکان، ج 4، ص 282ـ283؛ براى نمونه رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 7، ص 379، ج 15، ص 608؛ حمیدى، ج 2، ص 445). ابوبکر محمدبن طرخان، ابوالحسن‌بن‌سرحان، اسماعیل‌بن محمد تیمى و ابومحمد ابن‌اکفانى نیز از او حدیث شنیده‌اند (ذهبى، 1424، ج10، ص 617). دیگر شاگرد او ابوالفتح ابن‌بَطّى بود که برخى از کتابهاى حمیدى و دیگران را از وى شنید و اجازه نقل آنها را از او گرفت (رجوع کنید به ابن‌حجر عسقلانى، ص 181، 250، 418).محدّثان حمیدى را توثیق کرده و او را با صفاتى مانند اتقان، دین‌دارى، پرهیزکارى و بى‌توجهى به دنیا ستوده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌بشکوال؛ یاقوت حموى، همانجاها). وى را از جمله حافظان حدیث نیز برشمرده‌اند (رجوع کنید به سمعانى، ج 2، ص 269؛ ذهبى، 1376ـ1377، ج 4، ص 1218).گفته‌اند او در فقه، مذهب ظاهرى داشته و ملازم ابن‌حزم بوده، ولى مذهب خود را آشکار نمى‌کرده است (رجوع کنید به ابن‌عساکر؛ یاقوت حموى، همانجاها)؛ هر چند، از شرح حالى که براى ابن‌حزم نوشته، پیداست که شیفته او بوده است (رجوع کنید به حمیدى، ج 2، ص 489ـ491). وى همچنین بسیارى از کتابهاى ابن‌حزم را کتابت کرده (ابن‌جوزى، ج 17، ص 29) و کتاب نَقْطُ العروس او را نیز روایت کرده است (رجوع کنید به ابن‌حزم، ص 47). وى را پیرو مذهب اهل حدیث نیز دانسته‌اند (رجوع کنید به یاقوت حموى، همانجا؛ ذهبى، 1376ـ1377، ج 4، ص 1219).حمیدى شاعر و ادیبى توانا نیز بود؛ کتابهاى ادبى و اشعارى که در منابع شرح‌حال، از او نقل کرده‌اند، بر این امر گواه است (رجوع کنید به ابن‌بشکوال، ج 2، ص 561؛ یاقوت‌حموى، ج 6، ص 2599ـ2600). وى در حدود هفتاد سالگى، در 488 درگذشت و در قبرستان باب حرب، کنار قبر بشر حافى*، دفن شد (سمعانى، ج 2، ص270؛ ابن‌خلّکان، ج 4، ص 283ـ284؛ قس سمعانى، ج 5، ص 431).حمیدى آثار متعددى در علوم گوناگون نوشته، اما مشهورترین کتابهاى او الجمع بین الصحیحین و جَذْوة‌المقتبس فى تاریخ علماء الاندلس است. در الجمع بین الصحیحین، احادیث صحیح بخارى و صحیح مسلم را گردآورده و آنها را برطبق مسانید مرتب کرده و احادیث هریک از صحابه را به‌طور مجزا و در یک باب آورده است. وى در ذیل بسیارى از احادیث، تتمه یا شرحى از خود افزوده است (ابن‌صلاح، ص 93، 96). بسیارى از محدّثان و مفسران و نویسندگان به الجمع بین‌الصحیحین استناد کرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به قرطبى، ج 1، ص 441، ج10، ص420؛ نووى، ج 6، ص 163، ج 9، ص 3). این کتاب به‌کوشش على حسین بواب به‌چاپ رسیده است (بیروت 1419/1998).اثر دیگر او جذوة المقتبس فى تاریخ علماء الاندلس است که آن را در بغداد نوشته و بنابر آنچه در مقدمه کتاب (ج 1، ص 29ـ31) گفته، به درخواست دوستانش و به‌رغم دشوارى، این کتاب را در شرح‌حال راویان حدیث و اهل فقه و شعر و ادب در اندلس نگاشته است. وى در این کتاب (ج 1، ص 29ـ36) به آغاز فتح اندلس و ذکر صحابه و تابعینى که در فتح اندلس نقش داشته یا به اندلس رفته‌اند، اشاره‌اى کوتاه کرده است. در ادامه، به ذکر والیان و حاکمان اندلس، از دوره امویان تا روزگار خودش، پرداخته (رجوع کنید به ج 1، ص 37ـ70) و سپس شرح‌حال محدّثان، فقیهان، شاعران و ادیبان اندلس را، به ترتیب نام و کنیه، آورده است. در شرح‌حال افراد، اطلاعات متنوعى نظیر تاریخ تولد و وفات، اشعار، کتابها، سفرها، مشایخ و شاگردان آنها آمده است (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 344، 348). وى در برخى موارد (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 281) از بیان اینکه نسب شخصى را فراموش کرد ابایى نداشته است. حمیدى برخى منابع خود را نام برده است (رجوع کنید به ج 2، ص 802ـ808). بسیارى از مؤلفان و تراجم‌نویسان پس از حمیدى، از این کتاب بهره برده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به سمعانى، ج 2، ص 78؛ ابن بشکوال، ج 2، ص 356، 598). کتاب بغیة‌الملتمس ضبّى، ذیلى بر جذوة‌المقتبس است که در آن پاره‌اى از کمبودهاى جذوة‌المقتبس جبران و برخى اشتباهات آن اصلاح شده است (ضبّى، ص 5، 113؛ نیز رجوع کنید به پالنثیا، ص 276). بغدادى (ج 2، ستون 77)، به اشتباه، جذوة‌المقتبس را مختصر المقتبس ابن‌حَیّان دانسته است. جذوة‌المقتبس را نخستین بار محمد تاویت طنجى (قاهره ؟) و سپس ابراهیم ابیارى (قاهره 1410) تصحیح و چاپ کردند.کتاب دیگر حمیدى، تسهیل السبیل الى تعلم الترسیل است. وى در این کتاب، قواعد درست و نیکو سخن گفتن را در قلمرو گفتار و نوشتار، همراه با مثالها و شواهدى از آثار خود، آورده است. کتاب در هشت باب نوشته شده و در هر باب مطالبى درباره موضوعاتى چون دعا، تسلیت گفتن، شادباش گفتن و اظهار محبت، با شواهد و مثالهایى براى هریک، آمده است. این کتاب را فؤاد سزگین (فرانکفورت 1405/1985) به صورت عکسى چاپ کرده است.تذکرة الحمیدى (فاسى، ج 1، ص 442؛ ابن‌حجر عسقلانى، ص250) اثر دیگر اوست که با تصحیح ابوعبدالرحمان‌بن عقیل ظاهرى (ریاض 1401) به‌چاپ رسیده است (عطیه و همکاران، ج 1، ص 376). کتاب الذهب المسبوک فى وعظ الملوک حمیدى نیز با تحقیق ابوعبدالرحمان‌بن عقیل ظاهرى و عبدالحلیم عویس (ریاض 1402) منتشر شده است.این آثار نیز از حمیدى در منابع شرح‌حال ذکر شده است : بلغة المستعجل فى التاریخ، در ذکر وقایع تاریخى از صدر اسلام تا زمان المسترشد باللّه (حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 252)؛ جمل تاریخ الاسلام (ابن‌عساکر، ج 55، ص 81؛ ذهبى، 1376ـ1377، ج 4، ص 1219)؛ ادب الاصدقاء؛ تجریدالصحیحین؛ ما جاء من النصوص و الاخبار فى حفظ الجار؛ ذم النمیمة (ابن‌عساکر، ج 55، ص80ـ81)؛ من ادعى الامان من اهل الایمان (ابن‌عساکر، ج 55، ص 81؛ یاقوت حموى، ج 6، ص2600)، المؤتلف و المختلف؛ وفیات الشیوخ؛ تحیة المشتاق فى ذکر صوفیة العراق؛ تاریخ الاندلس؛ الامانى الصادقة (صفدى، ج 4، ص 317ـ318)؛ مخاطبات الاصدقاء فى المکاتبات و اللقاء (ابن‌عساکر؛ ذهبى، 1376ـ1377، همانجاها)؛ المتشاکه فى اسماء الفواکه؛ نوادر الاطبّاء (اشبیلى، ص 385)؛ و غریب حدیث الصحیحین (ابن‌نقطه، ص 101). صفدى (ج 4، ص 318) از دیوان شعر وى نیز نام برده است. حمیدى همچنین قصیده‌اى در رد کسانى که بر حدیث و اهل آن عیب مى‌گیرند، سروده است (اشبیلى، ص400).منابع: ابن‌اثیر، اللباب فى تهذیب الانساب، بیروت 1414/1994؛ ابن‌بشکوال، کتاب الصلة، قاهره 1966؛ ابن‌جوزى، المنتظم فى تاریخ الملوک و الامم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت 1412/1992؛ ابن‌حجر عسقلانى، المعجم المفهرس، او، تجرید اسانید الکتب المشهورة و الاجزاء المنثورة، چاپ محمد شکور امریر میادینى، بیروت 1418/1998؛ ابن‌حزم، نقط العروس فى تواریخ الخلفاء، روایة حُمَیدى، چاپ شوقى‌ضیف، در مجلة کلیة الآداب، ج 13، ش 2 (دسامبر 1951)؛ ابن‌خلّکان؛ ابن‌صلاح، مقدمة ابن‌الصلاح و محاسن الاصطلاح، چاپ عائشه عبدالرحمان (بنت الشاطئ)، قاهره 1974؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت 1415ـ1421/ 1995ـ2001؛ ابن‌نقطه، التّقیید لمعرفة رواة السنن و المسانید، چاپ کمال یوسف حوت، بیروت 1408/1988؛ محمدبن خیر اشبیلى، فهرسة مارواه عن شیوخه من الدواوین المصنفة فى ضروب العلم و انواع المعارف، چاپ فرانسیسکو کودرا و ریبرا تاراگو، ساراگوسا 1893، چاپ افست بیروت 1399/1979؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 2، در حاجى‌خلیفه، ج 6؛ آنخل گونثالث پالنثیا، تاریخ الفکر الاندلسى، نقله عن الاسپانیة حسین مؤنس، قاهره 1955؛ حاجى‌خلیفه؛ محمدبن فتوح حُمَیدى، جذوة‌المقتبس فى تاریخ علماء الاندلس، چاپ ابراهیم ابیارى، قاهره 1410/1989؛ خطیب بغدادى؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشّار عواد معروف، بیروت 1424/2003؛ همو، کتاب تذکرة‌الحفاظ، حیدرآباد، دکن 1376ـ1377/ 1956ـ1958، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ سمعانى؛ صفدى؛ احمدبن یحیى ضبّى، کتاب بغیة الملتمس فى تاریخ رجال اهل الاندلس، مادرید 1884؛ محیى‌الدین عطیه، صلاح‌الدین حفنى، و محمدخیر رمضان یوسف، دلیل مؤلفات الحدیث الشریف المطبوعة القدیمة و الحدیثة، بیروت 1416/1995؛ محمدبن احمد فاسى، ذیل التقیید فى رواة السنن و المسانید، چاپ کمال یوسف حوت، بیروت 1410/1990؛ محمدبن احمد قرطبى، الجامع لاحکام القرآن، بیروت 1405/1985؛ یحیى‌بن شرف نووى، المجموع: شرح المُهَذّب، بیروت: دارالفکر، ]بى‌تا.[؛ یاقوت حموى، معجم‌الادباء، چاپ احسان عباس، بیروت 1993.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محسن معینی

حوزه موضوعی

قرآن و حدیث

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده