حمیدیعبدالواحد بن احمد
معرف
فقیه مالکى و قاضى مغربى قرن دهم و یازدهم
متن
حُمَیدى،عبدالواحد بن احمد، فقیه مالکى و قاضى مغربى قرن دهم و یازدهم. کنیه‌اش را ابومحمد و ابومالک ضبط کرده‌اند. وى در 903 در شهر فاس مراکش به دنیا آمد (محمدبن جعفر کتّانى، ج 2، ص 68؛ قس قادرى، قسم 1، ص 1071). به‌نوشته ابن‌قاضى مکناسى (متوفى 1025) در دُرّة‌الحِجال (ج 3، ص 142؛ قس ج 3، ص 142، پانویس 6)، حمیدى در 930 به‌دنیا آمده است. برخى شرح‌حال‌نگاران (براى نمونه رجوع کنید به مراکشى، ج 8، ص 525) نیز این تاریخ را تأیید کرده‌اند. عبدالکبیربن هاشم کتّانى (ج 1، ص 385ـ386) شرح حال او را ذیل «بیت حُمیدى» آورده و مراکشى (همانجا) او را منسوب به خاندان بنى‌حُمَید صنهاجه دانسته است.درباره زندگى حمیدى اطلاع چندانى در دست نیست. گفته‌اند در زادگاهش مقدّمات علوم دینى را فراگرفت، اما پس از مدتى تحصیل را رها کرد و به تجارت پرداخت، سپس دوباره به آموختن روى آورد و در فقه و ادبیات و سیاست تبحر یافت و به امام کبیر ملقب شد (رجوع کنید به قادرى، قسم 1، ص1070ـ1072؛ محمدبن جعفر کتّانى، ج 2، ص 68ـ69). حمیدى با بزرگان عصر خود مراوده داشت، از جمله با عبدالواحدبن احمد وَنشَریسى* و عبدالوهاب‌بن محمد تُجیبى معروف به زقّاق (قادرى؛ محمدبن جعفر کتّانى، همانجاها). مراکشى (ج 8، ص 529)، ونشریسى و زقّاق را از استادان او دانسته است. استاد اصلى حمیدى، بنا به نقل احمدبن على منجور* (متوفى 995)، نجم‌الدین غَیطى (متوفى 981) بوده که به او اجازه فتوا و روایت داده است (رجوع کنید به محمدبن جعفر کتّانى، ج 2، ص 69؛ عبدالکبیربن هاشم کتّانى، ج 1، ص 385؛ مراکشى، ج 8، ص 526؛ قس قادرى، قسم 1، ص 1072). حمیدى در برخى سفرهاى حاکمان و مقامات حکومتى، با آنان همراه مى‌شد و گاهى براى شرکت در مجالس آنان همراه برخى عالمان از فاس به شهر مراکش سفر مى‌کرد (ناصرى، ج 2، قسم 1، ص 55، قسم 2، ص 167، 189).سلطان متوکل عبداللّه‌بن شیخ در 970 حمیدى را به عنوان مفتى و قاضى فاس منصوب کرد. او تا پایان عمر، یعنى بیش‌از سى سال، در این منصب بود (قادرى، قسم1، ص1070ـ1072؛ محمد بن جعفر کتّانى، همانجا). پس از استیلاى ابومروان عبدالملک بر فاس در 983، حمیدى مدتى در تنگنا قرار گرفت و حتى به حبس تهدید شد، ولى با وساطت رضوان‌بن عبداللّه جَنَوى* از مخمصه رهایى یافت (ناصرى، ج 2، قسم 1، ص 64ـ 65).غالب شرح‌حال‌نویسان، حمیدى را به حسن رفتار و عدالت در مقام قضاوت ستوده‌اند و او را آگاه به فقه مالکى، به‌ویژه آراى فقهى خلیل‌بن اسحاق*، دانسته‌اند (مراکشى؛ محمدبن جعفر کتّانى، همانجاها)؛ اما مراکشى (ج 8، ص 528)، به نقل از ابن‌قاضى مکناسى، گفته است هر چند حمیدى عالِم به فقه مالکى بود ولى مطابق میل خود فتوا مى‌داد و خود و فرزندانش از این راه اموال فراوانى به‌دست آوردند. ابن‌قاضى مکناسى در کتاب جَذَوۃُ الاقتباس، ذیل عنوان «عبدالواحد» (رجوع کنید به قسم 2، ص 453ـ454)، نام حمیدى را در شمار اعلام شهر فاس ثبت نکرده است.حمیدى شاگردان بسیارى تربیت کرد، از جمله احمدبن یوسف فاسى، معروف به عارف؛ ابراهیم کلالى؛ یوسف‌بن محمد قصرى و فرزندان یوسف، محمد و احمد و على؛ ابوالقاسم‌بن محمد ابن ابى‌نَعیم غَسانى؛ حسن و احمد زیاتى (مراکشى، ج 8، ص 526).حمیدى در 1003 درگذشت و در باب‌الفتوح فاس دفن شد (ابن‌قاضى، درّة‌الحجال، ج 3، ص 142؛ مراکشى، همانجا؛ قس محمدبن جعفر کتّانى، ج 2، ص 70). در تشییع جنازه وى جمعیت زیادى، از جمله حاکم وقت، سلطان محمد مأمون، شرکت کردند (مراکشى، ج 8، ص 531).تألیفى به حمیدى نسبت داده نشده است. جز آنکه زرکلى (ج 4، ص 175) گزارش داده که حاشیه حمیدى بر یکى از مسائل باب اَیمان (سوگند) کتاب المختصر فى فقه‌الامام مالک خلیل‌بن اسحاق را در کتابخانه عبدالحفیظ فاسى در رباط دیده است. فرزند حمیدى، عبدالوهاب، نیز مدتى صاحب منصب قضاوت شهر فاس بود (رجوع کنید به قادرى، قسم 1، ص 1203).منابع: ابن‌قاضى، جذوة‌الاقتباس فى ذکر من حَلَّ من الاعلام مدینة فاس، رباط 1973ـ1974؛ همو، درّة‌الحجال فى اسماء الرجال (ذیل وفیات الاعیان)، چاپ محمد احمدى ابوالنور، ج 3، قاهره ]بى‌تا.[؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1999؛ محمدبن طیب قادرى، نشر المثانى لاهل القرن الحادى عشر و الثانى، قسم 1، چاپ محمد حجّى و احمد توفیق، در موسوعة اعلام المغرب، ج 3، چاپ محمد حجّى، بیروت: دارالغرب الاسلامى، 1417/1996؛ عبدالکبیربن هاشم کتّانى، زهرالآس فى بیوتات اهل فاس، چاپ على‌بن منتصر کتانى، دارالبیضاء 1422/2002؛ محمدبن جعفر کتّانى، سلوة الانفاس و محادثة الاکیاس بمن اقبر من العلماء و الصلحاء بفاس، چاپ عبداللّه کامل کتّانى، حمزة‌بن محمد طیب کتّانى، و محمد حمزة‌بن على کتّانى، دارالبیضاء 1425/2004؛ عباس‌بن ابراهیم مراکشى، اعلام بمن حلّ مراکش و اغمات من الاعلام، ج 8، چاپ عبدالوهاب‌بن منصور، رباط 1977؛ احمدبن خالد ناصرى، کتاب الاستقصا لاخبار دول المغرب الاقصى، چاپ احمد ]بن جعفر[ ناصرى، دارالبیضاء 2001ـ2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علیرضا سعید

حوزه موضوعی

فقه وحقوق

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده