حموده پاشا مسجد و مقبره
معرف
مسجد و مقبره‌اى در شهر تونس متعلق به قرن یازدهم
متن
حَمّوده‌ پاشا، مسجد و مقبره، مسجد و مقبره‌اى در شهر تونس متعلق به قرن یازدهم. این بنا به جامع المرادى نیز معروف است (بِیْرَم‌الرابع، ص 133). حَمّودة‌بن مراد (حموده‌پاشا) از فرمانروایان سلسله باى*هاى مرادى در 1066 دستور ساخت این مسجد را داد و معمارى به نام محمد، از اهالى قرطبه، آن را بنا کرد و در رمضان همان سال اولین نماز جمعه در آنجا برگزار گردید (بن‌خوجه، ص 182؛ >«مسجد حمّوده‌پاشا»<، 2007). مسجد حموده‌پاشا در دوره‌هاى گوناگون، خطبا و امامان جمعه و مدرّسان معروفى داشته است. این مسجد شعبه‌اى از جامع زیتونه*، با نام شعبه مرادى، و محل قرائت و تعلیم حدیث بود و طلاب حنفى‌مذهب در آنجا در سطح مقدماتى تا عالى تحصیل مى‌کردند. مسجد حموده پاشا به دلیل واقع بودن در کنار بازارها و محله‌هاى شلوغ شهر، از گذشته تاکنون مرکزى براى برگزارى مراسم مذهبى و جشن و شادمانى، از جمله عقد و نکاح، بوده است (بن‌خوجه؛ بیرم‌الرابع، همانجاها).بناى مسجد که از سنگ است (بلر و بلوم، ص 254)، تقریباً مستطیل‌شکل و داراى شبستانى در جنوب‌غربى و یک صحن باریک در اطراف شبستان و یک صحن بزرگ‌تر در مرکز است و سه ورودى به طرف حیاط دارد. این ورودیها چند پله از سطح خیابان بالاترند. ورودى اصلى در شمال‌غربى، مشرف به خیابان است. ایوان بلند بنا هم باعث گرمى شبستان مى‌شود و هم بر حیاط مسجد سایه مى‌اندازد. شبستان مسجد، با طول 5ر26 متر و عرض 5ر16 متر، به‌جز جانب قبله، از سه طرف با صحنى باریک احاطه شده است. شبستان هفت ورودى دارد که ورودى مرکزى آن، با طاق مرمرین سیاه و سفید که درون اشکال شش ضلعى کار شده است، نماى زیبایى دارد (رجوع کنید به >«مسجد حمّوده‌پاشا»<، 2007). شبستان هفت فرش‌انداز طولى و پنج فرش‌انداز عرضى دارد. طاق مرکزى فرش‌انداز طولى، که به محراب منتهى مى‌شود، گهواره‌اى و بقیه طاقها ضربى است. این طاقها روى 24 ستون مرمرین، با سرستونهاى داراى نقوش برجسته هلالى، قرار گرفته‌اند (>«مسجد حمّوده‌پاشا»<؛ بلر و بلوم، همانجاها). در وسط دیوار قبله، محرابى عریض با طاق نعل اسبى از سنگهاى مرمر سیاه و سفید تعبیه شده که بر ستونهاى مرمرین سیاه با سرستونهاى طلاپوش قرار گرفته است. نماى محراب با سنگهاى مرمرین رنگى به صورت رگه‌رگه پوشیده شده و پیرامون آن با گچ‌برى، نقوش هندسى متنوعى ایجاد شده است. این شیوه گچ‌برى در دیگر قسمتهاى بنا نیز مشاهده مى‌شود. منبر مسجد از سنگ مرمر سفید ساخته شده و با مرمر سیاه، لبه‌هاى آن برجسته شده است (>«مسجد حمّوده‌پاشا»<، 2007). گنبد با ساقه چهارگوش، بر روى محراب نیز قرار گرفته و مناره بلند هشت ضلعى در گوشه غربى حیاط اصلى واقع است (همانجا؛ بلر و بلوم، همانجا).مقبره حمّوده‌پاشا اتاقى مربع شکل با مساحت تقریبى 36 مترمربع، در گوشه جنوبى حیاط ساخته شده است. بام مخروطى مقبره از سنگ ساخته شده و دو سوم آن با کاشى سبز پوشیده است. ورودى طاق‌دار مقبره با سنگهاى مرمر سیاه و سفید و نقوش هندسى تزیین شده و چند کتیبه در نماى خارجى بنا، به زبان ترکى و عربى در مدح متوفى و تاریخ ساخت مقبره، تعبیه شده است (>«مسجد حمّوده‌پاشا»<، 2007؛میچل، ص221).دراین مقبره علاوه بر حمّوده‌پاشا، افراد دیگرى از خاندان او مدفون‌اند (بن‌خوجه، همانجا). مناره هشت ضلعى بنا با گلدسته زیبایش، به‌سبک ترکى‌است. بعضى خصوصیات بنا ــ چون‌تالار ستون‌دار، بام مخروطى مقبره و مناره ــ ادامه سنّت مساجد ستون‌دار سنگى تونس و تحت‌تأثیر مسجد مجاورش است که یوسف داى در 1035 بنا کرده است. ویژگیهاى تزیینى، همانند سرستونها و پوشش رنگین پیرامون محراب، شبیه هنر ایتالیایى است که با ذوق تونسى درهم آمیخته است (میچل؛ بلر و بلوم، همانجاها).منابع: بن‌خوجه (محمد)، تاریخ معالم التّوحید فى القدیم و فى‌الجدید، چاپ جیلانى‌بن حاج یحیى و حمادى ساحلى، بیروت 1985؛ محمد بیرم‌الرابع، التراجم المهمة للخطباء و الأیمة، چاپ محمدمختاربن على نیفر، تونس 2003؛Sheila S. Blair snd Jonathan M. Bloom, The art and architecture of Islam: 1250- 1800. Middlesex, Engl. 1995; "Hammuda Pasha mosque", ArchNet. Retrieved Sep. 12, 2007, from http// archnet. Org/library/sites/one- site. Jsp? site- id= 10421; George Michell, "North Africa and Sicily", in Architecture of the Islamic world, ed. Geotge Michell, London: Thames and Hudson, 1984.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عبدالکریم عطارزاده

حوزه موضوعی

هنرومعماری

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده